Co wywołuje egzemę i jak złagodzić jej objawy?

Egzema, nazywana w polskiej terminologii medycznej wypryskiem, to jedna z najczęstszych chorób skóry, z którą zgłaszają się pacjenci zarówno do lekarza rodzinnego, dermatologa, jak i do apteki. Dotyka niemowląt, dzieci w wieku szkolnym, dorosłych w wieku produkcyjnym i osób starszych, a jej objawy – uporczywy świąd, zaczerwienienie, suchość, pękanie i łuszczenie się skóry – potrafią skutecznie odebrać radość z codziennego życia. Egzema nie jest jedną chorobą, lecz całą grupą niezakaźnych schorzeń zapalnych skóry o podobnym wyglądzie, ale różnych przyczynach: od atopowego zapalenia skóry uwarunkowanego genetycznie, przez wyprysk kontaktowy wywołany przez nikiel czy składniki kosmetyków, po wyprysk rąk u osób często myjących dłonie oraz wyprysk podudzi u seniorów z niewydolnością żylną. Wiele osób latami zmaga się z nawracającymi zmianami, próbując kolejnych maści „z polecenia” i domowych sposobów, nie wiedząc, że kluczem do sukcesu jest właściwe rozpoznanie rodzaju wyprysku, konsekwentna pielęgnacja bariery skórnej oraz prawidłowe – a więc ani zbyt krótkie, ani zbyt bojaźliwe – stosowanie leków. W ostatnich latach leczenie egzemy przeszło prawdziwą rewolucję: obok dobrze znanych glikokortykosteroidów i inhibitorów kalcyneuryny pojawiły się leki biologiczne, doustne inhibitory kinaz janusowych oraz pierwszy krem z inhibitorem JAK przeznaczony do leczenia przewlekłego wyprysku rąk. W tym obszernym przewodniku, przygotowanym z perspektywy farmaceuty, wyjaśniamy, czym dokładnie jest egzema, skąd się bierze, jak ją rozpoznać, jak wygląda nowoczesne leczenie farmakologiczne i jak na co dzień dbać o skórę, aby zaostrzeń było jak najmniej.

Czym jest egzema (wyprysk)?

Egzema to niezakaźna choroba zapalna skóry, w której proces chorobowy toczy się w naskórku i w górnej, brodawkowatej warstwie skóry właściwej. Słowo „egzema” pochodzi z języka greckiego i oznacza „wykipieć, wrzeć” – to trafne określenie, ponieważ w ostrej fazie choroby na skórze pojawiają się drobne pęcherzyki, które pękają i sączą się, przypominając nieco bąbelki w gotującej się wodzie. W polskiej literaturze medycznej zamiast słowa egzema używa się najczęściej określenia wyprysk, a w języku angielskim funkcjonuje także pojęcie „dermatitis”, czyli zapalenie skóry. W praktyce wszystkie te nazwy opisują bardzo podobny obraz kliniczny.

Warto od razu wyjaśnić częste nieporozumienie. W mowie potocznej „egzema” bywa używana zamiennie z atopowym zapaleniem skóry (AZS). Tymczasem AZS jest tylko jednym, choć najlepiej poznanym, rodzajem wyprysku. Egzemą są również wyprysk kontaktowy alergiczny i z podrażnienia, wyprysk łojotokowy, potnicowy, pieniążkowaty, zastoinowy czy zawodowy. Każdy z nich ma nieco inną przyczynę, a więc i nieco inną strategię leczenia. Dlatego tak ważne jest, aby przewlekłe lub nawracające zmiany skórne zostały ocenione przez lekarza, a nie leczone wyłącznie na własną rękę.

Niezależnie od rodzaju, wyprysk przebiega zwykle etapami. W fazie ostrej, która rozwija się w ciągu kilku godzin lub dni od zadziałania czynnika wywołującego, skóra jest wyraźnie zaczerwieniona, obrzęknięta, gorąca, pokryta drobnymi grudkami i pęcherzykami. Pęcherzyki łatwo pękają, pozostawiając sączące się nadżerki, które zasychają w strupy. Towarzyszy temu bardzo silny świąd. W fazie podostrej sączenie ustępuje, zaczerwienienie blednie, a skóra zaczyna się złuszczać i pokrywać drobnymi strupkami. Jeżeli stan zapalny utrzymuje się tygodniami lub stale powraca, rozwija się faza przewlekła. Skóra staje się wówczas pogrubiała, szorstka, sucha, z wyraźnie zaznaczonym rysunkiem bruzd – dermatolodzy nazywają to lichenizacją. Pojawiają się też bolesne pęknięcia (rozpadliny), szczególnie na dłoniach i palcach. U jednego pacjenta w różnych miejscach ciała mogą jednocześnie występować zmiany w różnych fazach.

Jak często występuje egzema?

Wyprysk należy do najczęstszych chorób dermatologicznych na świecie. Szacuje się, że atopowe zapalenie skóry dotyczy nawet 15–20% dzieci oraz kilku procent dorosłych w krajach rozwiniętych, a jego częstość w ostatnich dekadach wyraźnie wzrosła. W Polsce AZS jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych wieku dziecięcego, a zdecydowana większość przypadków ujawnia się przed ukończeniem 5. roku życia, często już w pierwszych miesiącach po urodzeniu.

Bardzo częstym problemem jest także wyprysk rąk. Badania epidemiologiczne wskazują, że w ciągu roku doświadcza go mniej więcej co dziesiąty dorosły, a w ciągu całego życia – co siódmy. Szczególnie narażone są osoby wykonujące tzw. prace mokre: pielęgniarki, lekarze, fryzjerzy, kucharze, sprzątający, mechanicy czy pracownicy budowlani. Wyprysk kontaktowy jest jedną z najczęstszych chorób zawodowych skóry. Z kolei wyprysk podudzi (zastoinowy) dotyczy głównie osób po 50.–60. roku życia z przewlekłą niewydolnością żylną, a wyprysk łojotokowy pojawia się zarówno u niemowląt (jako tzw. ciemieniucha), jak i u dorosłych, zwłaszcza mężczyzn.

Rodzaje egzemy

Lekarze dzielą wyprysk na kilka sposobów. Najprostszy podział uwzględnia źródło problemu. Wyprysk endogenny (wewnątrzpochodny) wynika przede wszystkim z cech samego organizmu – predyspozycji genetycznych, wrodzonych zaburzeń bariery skórnej i skłonności układu odpornościowego do nadmiernych reakcji. Typowym przykładem jest atopowe zapalenie skóry. Wyprysk egzogenny (zewnątrzpochodny) jest natomiast wywoływany przez czynniki zewnętrzne, z którymi styka się skóra: alergeny i substancje drażniące. W praktyce granica bywa płynna – osoba z atopią łatwiej ulega podrażnieniom i uczuleniom kontaktowym.

Poniższa tabela zestawia najważniejsze rodzaje wyprysku, ich typowe przyczyny i lokalizację zmian.

Rodzaj wyprysku	Główna przyczyna	Typowa lokalizacja	Kogo najczęściej dotyczy
Atopowe zapalenie skóry (AZS)	Predyspozycja genetyczna, zaburzenia bariery naskórkowej, nadreaktywność immunologiczna	Niemowlęta: policzki, owłosiona skóra głowy; dzieci i dorośli: zgięcia łokciowe i podkolanowe, szyja, twarz, dłonie	Niemowlęta i dzieci, część dorosłych
Wyprysk kontaktowy alergiczny	Uczulenie typu późnego na konkretną substancję (np. nikiel, chrom, kobalt, substancje zapachowe, konserwanty, barwniki do włosów)	Miejsce kontaktu z alergenem, np. płatek ucha, okolica pępka (sprzączka), dłonie, powieki	Osoby w każdym wieku, często kobiety i pracownicy określonych zawodów
Wyprysk kontaktowy z podrażnienia	Bezpośrednie uszkadzanie skóry przez wodę, detergenty, rozpuszczalniki, rękawice, tarcie	Najczęściej dłonie i przestrzenie między palcami	Osoby wykonujące prace mokre, rodzice małych dzieci
Wyprysk łojotokowy	Stan zapalny związany m.in. z drożdżakami Malassezia i okolicami bogatymi w gruczoły łojowe	Skóra głowy, brwi, fałdy nosowo-wargowe, okolice uszu, mostek	Niemowlęta (ciemieniucha), dorośli mężczyźni, osoby z chorobą Parkinsona
Wyprysk potnicowy (dyshydrotyczny)	Nie do końca poznana; nasilają go pot, stres, ciepło, alergia na nikiel	Boczne powierzchnie palców, dłonie, podeszwy stóp	Młodzi dorośli
Wyprysk pieniążkowaty	Suchość skóry, czasem nadkażenie bakteryjne	Okrągłe ogniska na kończynach	Dorośli, częściej zimą
Wyprysk zastoinowy (podudzi)	Przewlekła niewydolność żylna i zastój krwi	Dolne partie podudzi, okolice kostek	Osoby starsze, z żylakami

Atopowe zapalenie skóry

AZS to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry, w której głównym objawem jest bardzo silny świąd. Często współwystępuje z alergią pokarmową, alergicznym nieżytem nosa i astmą. Obraz choroby zmienia się z wiekiem: u niemowląt zmiany są zwykle sączące i lokalizują się na policzkach, czole i owłosionej skórze głowy, u dzieci starszych przenoszą się w zgięcia stawowe, a u dorosłych często dotyczą twarzy, szyi, górnej części klatki piersiowej i dłoni. Część dzieci „wyrasta” z AZS, ale u wielu choroba w łagodniejszej formie utrzymuje się w dorosłości lub powraca po latach.

Wyprysk kontaktowy

Wyprysk kontaktowy alergiczny to reakcja układu odpornościowego na substancję, na którą organizm się uczulił. Zmiany pojawiają się zazwyczaj 24–72 godziny po kontakcie, dlatego pacjent często nie kojarzy ich z przyczyną. Do najczęstszych alergenów należą nikiel (biżuteria, zapięcia, guziki), chrom (cement, wyroby skórzane), kobalt, substancje zapachowe, konserwanty (np. metyloizotiazolinon), parafenylenodiamina z farb do włosów, składniki gumy oraz niektóre leki stosowane na skórę, takie jak neomycyna czy benzokaina. Z kolei wyprysk kontaktowy z podrażnienia nie ma podłoża alergicznego – to po prostu uszkodzenie skóry przez częste mycie, detergenty, środki dezynfekujące, długie noszenie rękawic czy kontakt z rozpuszczalnikami. Może wystąpić u każdego, jeżeli „obciążenie” skóry jest wystarczająco duże.

Wyprysk rąk

Przewlekły wyprysk rąk rozpoznaje się, gdy zmiany na dłoniach utrzymują się dłużej niż trzy miesiące lub nawracają co najmniej dwa razy w roku. Najczęściej jest wynikiem nakładania się kilku czynników – atopii, podrażnień i alergii kontaktowej. Choroba potrafi utrudniać pracę zawodową, obowiązki domowe, a nawet proste czynności, jak zapinanie guzików. Do tej grupy zalicza się także wyprysk hiperkeratotyczny (modzelowaty), w którym dominuje pogrubienie i bolesne pękanie naskórka dłoni i stóp.

Wyprysk łojotokowy, potnicowy i zastoinowy

Wyprysk łojotokowy objawia się rumieniem pokrytym tłustawą, żółtawą łuską w okolicach bogatych w gruczoły łojowe. Istotną rolę odgrywają w nim drożdżaki z rodzaju Malassezia, dlatego w leczeniu stosuje się preparaty przeciwgrzybicze. Wyprysk potnicowy charakteryzuje się głęboko osadzonymi, swędzącymi pęcherzykami na bocznych powierzchniach palców i dłoniach, które często nasilają się latem i w stresie. Wyprysk zastoinowy rozwija się na podudziach u osób z niewydolnością żylną: skóra staje się brunatna, sucha, swędząca i łuszcząca, a bez leczenia przyczyny może dojść do powstania owrzodzeń.

Przyczyny egzemy – co dzieje się w skórze?

Aby zrozumieć, skąd bierze się wyprysk, warto wyobrazić sobie naskórek jako mur z cegieł. Cegłami są komórki naskórka (korneocyty), a zaprawą – mieszanina lipidów, takich jak ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe. Zdrowy „mur” zatrzymuje wodę wewnątrz skóry i nie przepuszcza do środka alergenów, drobnoustrojów i substancji drażniących. W egzemie ten mur jest nieszczelny. Woda szybciej odparowuje, skóra wysycha, a przez szczeliny przedostają się czynniki, które pobudzają układ odpornościowy do reakcji zapalnej. Stan zapalny dodatkowo uszkadza barierę, a drapanie pogłębia uszkodzenia – powstaje błędne koło świądu i drapania.

Duże znaczenie mają czynniki genetyczne. U dziecka, którego jedno z rodziców choruje na chorobę alergiczną, ryzyko AZS jest wyraźnie większe, a gdy chorują oboje rodzice – jeszcze wyższe. Szczególnie dobrze poznane są mutacje w genie filagryny, białka odpowiedzialnego za prawidłową budowę warstwy rogowej i produkcję naturalnych czynników nawilżających. Osoby z takimi mutacjami mają bardziej suchą skórę i częściej chorują na AZS o wczesnym początku i cięższym przebiegu.

Drugim filarem jest układ odpornościowy. W atopowym zapaleniu skóry dominuje tzw. odpowiedź typu 2, w której kluczową rolę odgrywają cytokiny – białka sygnałowe – takie jak interleukina 4 (IL-4), interleukina 13 (IL-13) i interleukina 31 (IL-31). IL-4 i IL-13 podtrzymują stan zapalny i dodatkowo osłabiają barierę skórną, a IL-31 jest jednym z głównych „przekaźników” świądu. To właśnie na te cząsteczki działają nowoczesne leki biologiczne. Wiele cytokin przekazuje swoje sygnały wewnątrz komórek za pośrednictwem enzymów zwanych kinazami janusowymi (JAK), co wykorzystują z kolei inhibitory JAK. Istotny jest też mikrobiom skóry: u osób z AZS zmiany skórne są często skolonizowane przez gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), który nasila zapalenie i sprzyja nadkażeniom.

W wyprysku kontaktowym alergicznym mechanizm jest nieco inny. Drobne cząsteczki, na przykład jony niklu, wnikają w skórę, łączą się z białkami i są „prezentowane” limfocytom T. Przy pierwszym kontakcie dochodzi do uczulenia, a przy kolejnych – do reakcji zapalnej w miejscu styczności z alergenem. Uczulenie kontaktowe zwykle utrzymuje się przez całe życie, dlatego tak ważne jest rozpoznanie alergenu i jego unikanie.

Niezależnie od rodzaju egzemy istnieje wiele czynników, które mogą wywołać zaostrzenie lub utrudniać leczenie. Do najważniejszych należą:

• Czynniki drażniące: częste mycie rąk, gorąca woda, mydła i detergenty o zasadowym pH, płyny do naczyń, środki dezynfekujące, rozpuszczalniki, szorstka wełna i odzież syntetyczna.
• Alergeny kontaktowe: nikiel, chrom, kobalt, substancje zapachowe i olejki eteryczne, konserwanty kosmetyków, barwniki do włosów, lateks i dodatki gumy, a także niektóre substancje w maściach, np. neomycyna, lanolina czy balsam peruwiański.
• Alergeny wziewne i pokarmowe (głównie w AZS): roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pyłki roślin, a u części małych dzieci mleko krowie, jaja, orzeszki ziemne czy pszenica – ale tylko wtedy, gdy alergia została potwierdzona.
• Czynniki klimatyczne i ogólne: suche, ogrzewane powietrze zimą, mróz, przegrzanie i pocenie się, stres psychiczny, niedobór snu, infekcje, wahania hormonalne (np. przed miesiączką i w ciąży).

Objawy egzemy

Objawem, który łączy niemal wszystkie rodzaje wyprysku, jest świąd. Bywa on tak intensywny, że wybudza w nocy, utrudnia koncentrację w szkole i pracy, a drapanie prowadzi do przeczosów, krwawienia i nadkażeń. Wielu pacjentów mówi, że to właśnie świąd, a nie wygląd skóry, jest najbardziej wyniszczającym aspektem choroby.

Na skórze pojawia się rumień, czyli zaczerwienienie o niezbyt ostrych granicach, na którym widoczne są grudki i drobne pęcherzyki. W fazie ostrej zmiany mogą sączyć się i pokrywać żółtawymi strupami. Z czasem dominuje suchość, łuszczenie, szorstkość i pogrubienie skóry. Na dłoniach i stopach charakterystyczne są bolesne pęknięcia, zwłaszcza na opuszkach palców i w okolicach stawów. U osób o ciemniejszej karnacji zaczerwienienie może być słabiej widoczne – zmiany przybierają wtedy barwę brązową, fioletową lub szarawą, a po ustąpieniu stanu zapalnego często pozostają przejściowe przebarwienia lub odbarwienia.

Wygląd i rozmieszczenie zmian dostarczają lekarzowi cennych wskazówek. W AZS typowe są zmiany na policzkach niemowląt oraz w zgięciach łokciowych i podkolanowych u starszych dzieci, a u dorosłych – na twarzy, szyi, powiekach i dłoniach. Wyprysk kontaktowy ma zwykle ostre granice odpowiadające miejscu kontaktu, na przykład kształt zapięcia zegarka, paska czy rękawicy. Zmiany na powiekach mogą sugerować uczulenie na kosmetyki lub lakier do paznokci. Wyprysk łojotokowy lokalizuje się na skórze głowy, w brwiach i przy skrzydełkach nosa, a wyprysk zastoinowy – na dolnych partiach podudzi, często z towarzyszącymi żylakami i obrzękami.

Egzema wpływa także na samopoczucie. Przewlekły świąd i niedobór snu sprzyjają rozdrażnieniu, zmęczeniu, obniżeniu nastroju, a nawet zaburzeniom lękowym i depresyjnym. Dzieci z AZS mogą mieć problemy z nauką i relacjami rówieśniczymi, a dorośli z widocznymi zmianami na dłoniach czy twarzy często wstydzą się kontaktów z ludźmi. Te aspekty są równie ważne jak stan skóry i warto o nich mówić lekarzowi.

Czy egzema jest zaraźliwa?

Nie. Egzema nie jest chorobą zakaźną i nie można się nią zarazić przez dotyk, wspólne korzystanie z basenu, podanie ręki czy przytulenie. To informacja szczególnie ważna dla dzieci chodzących do żłobka, przedszkola i szkoły, które bywają niesłusznie odsuwane od zabaw z powodu widocznych zmian skórnych, a także dla dorosłych pracujących z ludźmi.

Trzeba jednak pamiętać, że uszkodzona skóra jest łatwiejszą drogą dla drobnoustrojów. Zmiany wypryskowe mogą ulec nadkażeniu bakteryjnemu (najczęściej gronkowcem złocistym), wirusowemu (wirusem opryszczki, mięczakiem zakaźnym) lub grzybiczemu – i te infekcje mogą już być zakaźne. Sygnałem ostrzegawczym są miodowożółte strupy, ropne krostki, nagłe nasilenie bólu czy pojawienie się drobnych, jednakowych pęcherzyków z zagłębieniem w środku. W takich sytuacjach konieczna jest pilna konsultacja lekarska.

Diagnostyka egzemy

Rozpoznanie wyprysku jest przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym, czyli stawianym na podstawie wywiadu i obejrzenia skóry. Lekarz zapyta, kiedy pojawiły się zmiany, czy nawracają, co je nasila, jakich kosmetyków i środków czystości używasz, jaki wykonujesz zawód, jakie masz hobby, czy w rodzinie występują alergie, astma lub AZS oraz jakie leki były dotąd stosowane i z jakim efektem. Warto przyjść na wizytę z listą preparatów, które nakładasz na skórę, a nawet ze zdjęciami zmian z okresu zaostrzenia, jeśli w dniu wizyty skóra wygląda lepiej.

Jeżeli lekarz podejrzewa wyprysk kontaktowy alergiczny, złotym standardem są testy płatkowe (naskórkowe). Na skórę pleców nakleja się specjalne komory zawierające zestaw najczęstszych alergenów kontaktowych. Plastry pozostają na skórze przez 48 godzin, a odczyty wykonuje się zwykle po 48 i 72 godzinach, czasem także po tygodniu. W tym czasie nie należy moczyć pleców ani intensywnie się pocić. Przed testami trzeba odstawić miejscowe steroidy na plecach, a o przyjmowaniu leków ogólnych, zwłaszcza steroidów doustnych i leków immunosupresyjnych, należy poinformować lekarza.

W przypadku podejrzenia alergii wziewnej lub pokarmowej, szczególnie u dzieci z AZS, wykonuje się testy skórne punktowe lub oznacza we krwi swoiste przeciwciała IgE. Należy jednak podkreślić, że dodatni wynik testu nie zawsze oznacza, że dany pokarm odpowiada za zmiany skórne – wynik zawsze interpretuje lekarz w kontekście objawów. Czasem zlecane są również badania mikrobiologiczne (wymaz ze zmian przy podejrzeniu nadkażenia), badanie mikologiczne (by wykluczyć grzybicę, która może przypominać wyprysk) lub – w przypadkach wątpliwych – biopsja skóry. U osób z wypryskiem podudzi ważna jest ocena układu żylnego, na przykład badaniem USG Doppler.

Leczenie egzemy – ogólne zasady

Leczenie wyprysku opiera się na trzech filarach. Pierwszym jest identyfikacja i unikanie czynników wywołujących – bez tego nawet najlepszy lek przyniesie tylko chwilową poprawę. Drugim jest codzienna odbudowa bariery skórnej za pomocą emolientów i łagodnej pielęgnacji. Trzecim – leczenie przeciwzapalne, dobierane do rodzaju wyprysku, jego nasilenia, lokalizacji zmian i wieku pacjenta. Współczesne wytyczne, w tym europejskie zalecenia dotyczące AZS, opisują to jako leczenie stopniowane: im cięższa choroba, tym więcej „schodów” terapii się wykorzystuje, ale pielęgnacja emolientami pozostaje podstawą na każdym etapie.

Ważną zmianą w myśleniu o egzemie jest podejście proaktywne. Zamiast czekać, aż skóra ponownie się zaogni, i dopiero wtedy sięgać po lek, u osób z częstymi nawrotami stosuje się leki przeciwzapalne w małej dawce podtrzymującej – zwykle dwa razy w tygodniu na miejsca, w których zmiany najczęściej powracają. Taka strategia wyraźnie zmniejsza liczbę zaostrzeń i łączną ilość zużytych leków.

Leczenie farmakologiczne egzemy

Leczenie farmakologiczne wyprysku obejmuje leki stosowane miejscowo, czyli bezpośrednio na skórę, oraz leki działające ogólnie – doustne i podawane we wstrzyknięciach. U zdecydowanej większości pacjentów wystarczające jest dobrze prowadzone leczenie miejscowe. Leki ogólne rezerwuje się dla osób z postacią umiarkowaną lub ciężką, u których leczenie miejscowe nie przynosi kontroli choroby.

Glikokortykosteroidy stosowane miejscowo

Miejscowe glikokortykosteroidy (potocznie „sterydy”) to od kilkudziesięciu lat podstawa leczenia zaostrzeń egzemy. Działają silnie przeciwzapalnie, przeciwświądowo i zmniejszają obrzęk. W Polsce dzieli się je na cztery grupy według siły działania. Wybór preparatu zależy od nasilenia zmian, wieku pacjenta i miejsca, na które lek ma być nałożony – skóra twarzy, powiek, szyi, pach, pachwin i okolic narządów płciowych jest cienka i wchłania lek znacznie lepiej niż skóra dłoni czy podeszew.

Siła działania	Przykładowe substancje czynne	Typowe zastosowanie
Grupa I – słabe	hydrokortyzon (octan), prednizolon	Twarz, fałdy skórne, niemowlęta i małe dzieci, łagodne zmiany; hydrokortyzon 1% w małych opakowaniach dostępny bez recepty
Grupa II – umiarkowanie silne	alklometazon, flumetazon, triamcynolon	Zmiany o średnim nasileniu u dzieci i dorosłych, krótkotrwale na delikatne okolice
Grupa III – silne	mometazon, metyloprednizolon (aceponian), betametazon, flutykazon, hydrokortyzon (maślan), flucynolon	Zaostrzenia na tułowiu i kończynach, leczenie proaktywne, wyprysk rąk
Grupa IV – bardzo silne	klobetazol	Krótkotrwale w ciężkich, opornych zmianach, zwłaszcza na dłoniach i stopach; unikać na twarzy i w fałdach

Leki z substancją hydrokortyzon: Maxicortan – opinie, Proktosedon – opinie, Zovirax Duo – opinie, Locoid Lipocream – dawkowanie

Równie ważne jak wybór substancji jest podłoże. Maści, zawierające dużo tłuszczu, najlepiej sprawdzają się na suchych, pogrubiałych, pękających zmianach przewlekłych. Kremy są lżejsze i nadają się na zmiany mniej suche oraz na skórę twarzy i fałdów. Emulsje, płyny i pianki ułatwiają aplikację na owłosioną skórę głowy. W zmianach sączących lekarz może zalecić wstępnie okłady ściągające lub specjalne postacie leku.

Pacjenci często pytają, ile leku nałożyć. Pomocna jest tzw. jednostka opuszki palca (FTU – fingertip unit): pasek maści wyciśnięty z tubki o standardowym otworze na długość ostatniego członu palca wskazującego dorosłej osoby. Odpowiada on około 0,5 g leku i wystarcza na posmarowanie powierzchni odpowiadającej dwóm dłoniom dorosłego. Lek nakłada się zwykle raz, rzadziej dwa razy na dobę, cienką warstwą, wyłącznie na zmienioną chorobowo skórę. W zaostrzeniu terapia trwa najczęściej od kilku dni do dwóch tygodni, a następnie – jeśli lekarz tak zaleci – przechodzi się na leczenie proaktywne dwa razy w tygodniu.

Wielu pacjentów i rodziców obawia się sterydów, co fachowo nazywa się kortykofobią. Rzeczywiście, niewłaściwie stosowane silne sterydy mogą powodować ścieńczenie skóry (atrofię), rozstępy, poszerzenie naczynek, trądzik posterydowy czy zapalenie skóry wokół ust. Ryzyko to dotyczy jednak głównie długotrwałego, codziennego stosowania silnych preparatów bez kontroli lekarza, zwłaszcza na twarzy i w fałdach. Przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami, w odpowiedniej sile i przez odpowiedni czas, miejscowe sterydy są lekami bezpiecznymi i bardzo skutecznymi. Paradoksalnie, zbyt ostrożne i zbyt krótkie stosowanie – na przykład odstawianie maści po jednym dniu, „bo już trochę lepiej” – jest częstą przyczyną braku efektów i przewlekania się choroby. Jako farmaceuta zawsze zachęcam, by zamiast samodzielnie zmniejszać dawki, porozmawiać o swoich obawach z lekarzem.

Na rynku dostępne są również preparaty złożone, zawierające steroid w połączeniu z antybiotykiem (np. kwasem fusydowym lub gentamycyną), lekiem przeciwgrzybiczym (np. klotrymazolem) lub kwasem salicylowym, który zmiękcza zrogowaciały naskórek. Są one przydatne w określonych sytuacjach, na przykład przy nadkażeniu zmian lub silnym rogowaceniu, ale nie powinny być stosowane rutynowo i długotrwale.

Leki z substancją klotrymazol: Clotidal – opinie, Clotidal MAX – skutki uboczne, Fungotac – ulotka, Lotriderm – ulotka

Inhibitory kalcyneuryny

Takrolimus (maść 0,03% i 0,1%) i pimekrolimus (krem 1%) to leki przeciwzapalne o działaniu immunomodulującym, które hamują aktywację limfocytów T w skórze. Nie powodują zaniku skóry, dlatego są szczególnie cenne w leczeniu zmian na twarzy, powiekach, szyi, w fałdach skórnych i okolicach narządów płciowych, a także w długotrwałym leczeniu podtrzymującym. Pimekrolimus stosuje się głównie w łagodnym i umiarkowanym AZS, takrolimus – w postaci umiarkowanej i ciężkiej. Oba leki są zarejestrowane u dzieci od 2. roku życia (maść takrolimus 0,1% – od 16. roku życia).

Najczęstszym działaniem niepożądanym jest uczucie pieczenia lub ciepła w miejscu aplikacji w pierwszych dniach stosowania, które zwykle ustępuje samoistnie. Warto wiedzieć, że u niektórych osób po wypiciu alkoholu może pojawić się zaczerwienienie twarzy. W trakcie leczenia należy ograniczać ekspozycję na słońce i stosować ochronę przeciwsłoneczną. Takrolimus, podobnie jak steroidy, może być stosowany proaktywnie – dwa razy w tygodniu na miejsca skłonne do nawrotów.

Delgocytynib – nowa opcja w przewlekłym wyprysku rąk

Delgocytynib to pierwszy stosowany miejscowo inhibitor kinaz janusowych dostępny w Unii Europejskiej. Krem o stężeniu 20 mg/g został dopuszczony do obrotu w 2024 roku do leczenia przewlekłego wyprysku rąk o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego u dorosłych, u których miejscowe sterydy okazały się niewystarczająco skuteczne lub nie mogą być stosowane. Lek nakłada się zazwyczaj dwa razy dziennie na zmiany na dłoniach i nadgarstkach. W badaniach klinicznych, prowadzonych także w polskich ośrodkach, krem okazał się skuteczniejszy od placebo, a w bezpośrednim porównaniu z doustną alitretynoiną – skuteczniejszy i lepiej tolerowany. Ponieważ bardzo niewielka ilość leku przenika do krwi, nie wiąże się on z ryzykiem ogólnoustrojowych działań niepożądanych typowych dla doustnych inhibitorów JAK. W Polsce lek jest dostępny na receptę, na razie bez refundacji, a europejski komitet ds. leków wydał niedawno pozytywną opinię w sprawie rozszerzenia wskazania na młodzież od 12. roku życia.

Leki antyseptyczne i antybiotyki

Przy nadkażeniu bakteryjnym zmian wypryskowych lekarz może zalecić krótkotrwałe stosowanie antybiotyku miejscowego, najczęściej kwasu fusydowego lub mupirocyny. Ze względu na narastającą oporność bakterii na te leki kuracja powinna trwać możliwie krótko, zwykle nie dłużej niż 7–14 dni. W rozległych nadkażeniach, szczególnie z gorączką lub powiększonymi węzłami chłonnymi, konieczny bywa antybiotyk doustny, na przykład z grupy cefalosporyn.

U pacjentów z nawracającymi nadkażeniami stosuje się także antyseptyki, czyli środki odkażające, które nie powodują oporności bakterii – na przykład oktenidynę, poliheksanid czy chlorheksydynę, dostępne w postaci płynów do przemywania, żeli czy dodatków do kąpieli. Niektórzy dermatolodzy zalecają również kąpiele w bardzo rozcieńczonym podchlorynie sodu, jednak należy je stosować wyłącznie zgodnie z instrukcją lekarza. Szczególną sytuacją jest wyprysk opryszczkowaty – rozsiane zakażenie wirusem opryszczki na skórze zmienionej wypryskiem. Objawia się licznymi drobnymi pęcherzykami i nadżerkami, bólem, gorączką i złym samopoczuciem. To stan wymagający pilnej pomocy lekarskiej i leczenia przeciwwirusowego, najczęściej acyklowirem lub walacyklowirem.

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe należą do najczęściej kupowanych w aptece preparatów przy świądzie, jednak warto mieć realistyczne oczekiwania. Świąd w egzemie tylko w niewielkim stopniu zależy od histaminy, dlatego leki te nie leczą samego wyprysku, a ich wpływ na świąd bywa umiarkowany. Mogą być pomocne u osób ze współistniejącą pokrzywką lub alergicznym nieżytem nosa. Leki drugiej generacji, takie jak cetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, feksofenadyna, bilastyna czy rupatadyna, nie powodują istotnej senności. Leki pierwszej generacji o działaniu uspokajającym, np. hydroksyzyna, dimetynden czy klemastyna, bywają stosowane krótkotrwale wieczorem, gdy świąd uniemożliwia sen. Należy jednak pamiętać, że mogą powodować senność następnego dnia, osłabiać koncentrację i nie powinny być łączone z alkoholem ani stosowane przed prowadzeniem pojazdów.

Klasyczne leki ogólne

Gdy mimo prawidłowego leczenia miejscowego choroba pozostaje niekontrolowana, lekarz może włączyć leki działające ogólnie. W przypadku ciężkiego AZS u dorosłych zarejestrowanym lekiem jest cyklosporyna, która szybko zmniejsza stan zapalny i świąd. Ze względu na możliwy wpływ na nerki i ciśnienie tętnicze wymaga regularnego kontrolowania badań i zwykle stosowana jest przez ograniczony czas. Stosuje się także metotreksat (przyjmowany raz w tygodniu, zawsze razem z kwasem foliowym według zaleceń lekarza), azatioprynę i mykofenolan mofetylu – leki te wymagają okresowego wykonywania morfologii i prób wątrobowych.

Leki z substancją metotreksat: Trexan Neo – opinie, Metex – opinie, Tullex – ulotka, Ebetrexat – skutki uboczne

Doustne glikokortykosteroidy, takie jak prednizon czy metyloprednizolon, mogą szybko opanować ciężkie zaostrzenie, ale nie nadają się do długotrwałego leczenia egzemy. Po ich odstawieniu często dochodzi do gwałtownego nawrotu, a przewlekłe stosowanie grozi osteoporozą, nadciśnieniem, cukrzycą, zaćmą czy zahamowaniem wzrostu u dzieci. Dlatego obecnie stosuje się je wyłącznie wyjątkowo i krótko.

W przewlekłym wyprysku rąk o ciężkim przebiegu lekarz może rozważyć alitretynoinę – doustną pochodną witaminy A. Jest to lek silnie teratogenny, czyli mogący uszkadzać płód, dlatego kobiety w wieku rozrodczym mogą go przyjmować wyłącznie w ramach ścisłego programu zapobiegania ciąży. W wyprysku łojotokowym podstawą są leki przeciwgrzybicze, zwłaszcza ketokonazol i cyklopiroks w postaci szamponów i kremów, a także preparaty z pirytionianem cynku, niekiedy wspierane krótkim kursem słabego sterydu lub inhibitora kalcyneuryny. W wyprysku zastoinowym obok leczenia miejscowego kluczowe jest leczenie niewydolności żylnej: kompresjoterapia, a w wybranych przypadkach leki flebotropowe (np. diosmina, hesperydyna) i leczenie zabiegowe żylaków.

Leki z substancją cyklopiroks: Pirolam lakier – opinie, Axopirox – opinie

Leki biologiczne

Leki biologiczne to przeciwciała monoklonalne, które precyzyjnie blokują konkretne cząsteczki odpowiedzialne za stan zapalny i świąd w atopowym zapaleniu skóry. Podaje się je we wstrzyknięciach podskórnych, zwykle co 2 lub 4 tygodnie, a pacjent po przeszkoleniu może wykonywać je samodzielnie w domu. Dupilumab blokuje receptor wspólny dla interleukiny 4 i 13 i jest zarejestrowany u pacjentów już od 6. miesiąca życia. Tralokinumab i lebrykizumab wiążą interleukinę 13 i mogą być stosowane u dorosłych oraz młodzieży od 12. roku życia. Nemolizumab działa na receptor interleukiny 31, czyli jeden z głównych szlaków świądu, co przekłada się na szybkie zmniejszenie swędzenia.

Leki biologiczne nie osłabiają odporności w taki sposób jak klasyczne leki immunosupresyjne i zazwyczaj nie wymagają regularnych badań krwi. Najczęstszymi działaniami niepożądanymi są odczyny w miejscu wstrzyknięcia oraz – w przypadku dupilumabu i innych leków blokujących szlak IL-13 – zapalenie spojówek, które warto zgłosić lekarzowi i które zwykle dobrze reaguje na leczenie okulistyczne.

Inhibitory kinaz janusowych (JAK)

Doustne inhibitory JAK – baricytynib, upadacytynib i abrocytynib – to tzw. małe cząsteczki przyjmowane raz dziennie w postaci tabletki. Blokując enzymy JAK, hamują jednocześnie działanie wielu cytokin zapalnych. Ich zaletą jest bardzo szybkie działanie, szczególnie na świąd, który u wielu pacjentów wyraźnie zmniejsza się już w ciągu kilku dni. Upadacytynib i abrocytynib mogą być stosowane u młodzieży od 12. roku życia i u dorosłych.

Inhibitory JAK wymagają jednak starannej kwalifikacji i monitorowania. Przed rozpoczęciem leczenia wykonuje się badania w kierunku gruźlicy i wirusowego zapalenia wątroby, a w trakcie terapii kontroluje się morfologię, lipidy i próby wątrobowe. Europejska Agencja Leków zaleca szczególną ostrożność u osób po 65. roku życia, obecnych lub byłych długoletnich palaczy oraz pacjentów ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, zakrzepicy lub nowotworów. Leki te są przeciwwskazane w ciąży. Do możliwych działań niepożądanych należą trądzik, zakażenia górnych dróg oddechowych, półpasiec i nudności.

Leczenie w ramach programu lekowego NFZ

W Polsce nowoczesne leki ogólne na ciężkie atopowe zapalenie skóry są finansowane w ramach programu lekowego „Leczenie chorych z atopowym zapaleniem skóry” (B.124), realizowanego w wybranych szpitalach i poradniach. Program obejmuje dzieci, młodzież i dorosłych z ciężką postacią choroby, u których wcześniejsze leczenie – w tym zwykle cyklosporyna u dorosłych – było nieskuteczne lub niemożliwe. W ramach programu dostępne są m.in. dupilumab, tralokinumab, baricytynib, upadacytynib i abrocytynib, a lista leków i kryteria kwalifikacji są okresowo aktualizowane. O skierowanie do ośrodka prowadzącego program warto zapytać dermatologa.

Fototerapia

Fototerapia, czyli leczenie światłem ultrafioletowym, jest cenioną metodą w przewlekłym, rozległym wyprysku u dorosłych, zwłaszcza gdy leczenie miejscowe nie wystarcza, a pacjent nie jest kandydatem do leków ogólnych. Najczęściej stosuje się wąskopasmowe promieniowanie UVB (311 nm), rzadziej UVA1 lub metodę PUVA, łączącą promieniowanie UVA z lekiem uwrażliwiającym na światło (psoralenem). Naświetlania wykonuje się w gabinetach dermatologicznych kilka razy w tygodniu przez kilka tygodni. Ultrafiolet działa przeciwzapalnie, przeciwświądowo i zmniejsza liczbę bakterii na skórze. Fototerapia nie jest tym samym co solarium – korzystanie z solarium w celu „leczenia” egzemy nie jest zalecane ze względu na ryzyko oparzeń, fotostarzenia i nowotworów skóry.

Emolienty i codzienna pielęgnacja skóry

Emolienty to preparaty nawilżające i natłuszczające, które uzupełniają lipidy naskórka, ograniczają utratę wody i przywracają skórze elastyczność. Stosowane regularnie, zmniejszają świąd, wydłużają okresy bez zaostrzeń i ograniczają zapotrzebowanie na leki przeciwzapalne. Nie są dodatkiem do leczenia – są jego fundamentem, zarówno w okresie zaostrzenia, jak i remisji. Na rynku dostępne są emolienty w formie maści, kremów, balsamów, olejków do kąpieli i żeli myjących. Nowoczesne preparaty, określane jako „emolienty plus”, zawierają dodatkowo składniki wspierające barierę i łagodzące świąd, np. ceramidy, mocznik w niskim stężeniu, glicerynę, niacynamid, pantenol czy lizaty bakteryjne.

Wybierając emolient, warto kierować się przede wszystkim tym, czy dobrze się wchłania, czy nie szczypie i czy pacjent będzie chciał go regularnie używać. Najlepszy emolient to ten, który jest stosowany codziennie. Preparaty powinny być pozbawione substancji zapachowych i zbędnych dodatków. Dorosły z rozległymi zmianami może potrzebować nawet 250–500 g emolientu tygodniowo, dlatego opłaca się kupować większe opakowania z pompką, co ogranicza też ryzyko zanieczyszczenia preparatu. Jeżeli lekarz zalecił jednocześnie lek przeciwzapalny, najczęściej nakłada się go najpierw, a emolient po około 15–30 minutach, lub w innych porach dnia.

Codzienna pielęgnacja skóry z egzemą opiera się na kilku prostych zasadach:

• Kąp się krótko, przez 5–10 minut, w letniej, a nie gorącej wodzie; zamiast mydła używaj łagodnych syndetów lub olejków do kąpieli o fizjologicznym pH, bez substancji zapachowych.
• Po kąpieli delikatnie osusz skórę, przykładając ręcznik zamiast pocierać, i w ciągu kilku minut nałóż emolient na całe ciało; w ciągu dnia powtarzaj aplikację co najmniej 2–3 razy lub zawsze, gdy skóra jest sucha.
• Noś luźną, przewiewną odzież z bawełny lub innych gładkich włókien, unikaj bezpośredniego kontaktu skóry z wełną, pierz ubrania w łagodnych środkach i dokładnie je płucz, a nowe ubrania upierz przed pierwszym założeniem.
• Chroń dłonie: noś rękawice ochronne przy pracach domowych (najlepiej z bawełnianą wkładką pod spodem), po każdym myciu rąk nakładaj krem, a pierścionki zdejmuj przed myciem i pracami mokrymi.

U dzieci z nasilonymi zmianami i silnym świądem, zwłaszcza nocnym, lekarz może zalecić tzw. mokre opatrunki (wet wraps). Na skórę posmarowaną emolientem lub rozcieńczonym lekiem zakłada się wilgotną warstwę bawełnianej odzieży lub bandaża, a na nią suchą warstwę. Metoda ta chłodzi skórę, zmniejsza świąd, poprawia wchłanianie preparatów i chroni przed drapaniem. Warto też dbać o krótko obcięte paznokcie i odpowiedni mikroklimat w sypialni – temperatura około 18–20°C i wilgotność powietrza 40–60% sprzyjają spokojniejszemu snu.

Metody naturalne, suplementy i dieta – co mówi nauka?

Pacjenci z egzemą bardzo często szukają naturalnych sposobów na złagodzenie objawów. Część z nich może być pomocna, ale warto wiedzieć, że niektóre popularne rozwiązania mogą wręcz zaszkodzić. Dobrze udokumentowane jest działanie koloidalnych preparatów owsianych, które łagodzą świąd i podrażnienie – znajdziemy je w wielu emolientach i dodatkach do kąpieli. Chłodne okłady z wody lub soli fizjologicznej przynoszą ulgę przy ostrym świądzie.

Z dużą ostrożnością należy podchodzić do ziół i olejków eterycznych. Rumianek, nagietek, arnika czy jeżówka należą do rodziny astrowatych, a ich składniki są znanymi alergenami kontaktowymi. U osób z egzemą, których skóra łatwo się uczula, okłady z ziół czy kosmetyki „naturalne” z ekstraktami roślinnymi mogą nasilić zmiany. Podobnie olejek z drzewa herbacianego i inne olejki eteryczne częściej szkodzą niż pomagają. Z kolei czysty żel aloesowy bez dodatków bywa dobrze tolerowany, choć i na niego można się uczulić. Zawsze warto najpierw wykonać próbę na małym fragmencie skóry.

Jeśli chodzi o suplementy, badania nad probiotykami, kwasami omega-3, witaminą D czy olejem z wiesiołka przyniosły niejednoznaczne wyniki. Część badań sugeruje, że podawanie wybranych szczepów probiotycznych kobiecie w ciąży i niemowlęciu może nieco zmniejszać ryzyko AZS, a uzupełnianie niedoboru witaminy D może być korzystne u osób z jej niskim poziomem, szczególnie zimą. Suplementy mogą być więc uzupełnieniem, ale nie zastąpią emolientów i leków przeciwzapalnych.

Dieta to temat szczególnie ważny dla rodziców małych dzieci. Rzeczywiście, u części niemowląt i małych dzieci z umiarkowanym lub ciężkim AZS alergia pokarmowa może nasilać objawy, najczęściej dotyczy to mleka krowiego, jaj, orzeszków ziemnych, pszenicy, soi i ryb. Jednak diety eliminacyjne należy wprowadzać wyłącznie po potwierdzeniu alergii przez lekarza, najlepiej w próbie prowokacji. Samodzielne wykluczanie wielu produktów „na wszelki wypadek” grozi niedoborami składników odżywczych, zaburzeniami wzrostu, a u dzieci – nawet zwiększeniem ryzyka rozwoju prawdziwej alergii pokarmowej. U dorosłych alergia pokarmowa rzadko jest przyczyną wyprysku. Rozsądnym wyborem dla każdego jest zróżnicowana dieta bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty i tłuste ryby morskie. U niektórych osób z wypryskiem potnicowym i potwierdzoną alergią na nikiel lekarz może zalecić dietę ubogą w nikiel.

Powikłania egzemy

Źle kontrolowana egzema może prowadzić do powikłań. Najczęstsze są nadkażenia bakteryjne, przede wszystkim gronkowcowe, objawiające się miodowożółtymi strupami, sączeniem i bolesnością zmian. Niebezpieczny, choć rzadszy, jest wspomniany wyprysk opryszczkowaty. U dzieci z AZS częściej występuje też mięczak zakaźny i brodawki wirusowe. Bardzo rozległy wyprysk może przejść w erytrodermię, czyli zajęcie niemal całej powierzchni skóry, co wymaga leczenia szpitalnego.

Atopowe zapalenie skóry jest często pierwszym etapem tzw. marszu alergicznego – u części dzieci w kolejnych latach rozwija się alergia pokarmowa, alergiczny nieżyt nosa lub astma. Wczesne i skuteczne leczenie AZS, dbałość o barierę skórną oraz – według aktualnych zaleceń – niezwlekanie z wprowadzaniem potencjalnie alergizujących pokarmów do diety niemowlęcia mogą zmniejszać to ryzyko. Nie można też zapominać o konsekwencjach psychicznych i społecznych: przewlekłym niewyspaniu, obniżonym nastroju, problemach w szkole i pracy. U dorosłych z ciężkim AZS obserwuje się ponadto częstsze występowanie zapalenia spojówek i innych chorób oczu.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Łagodne, pojedyncze zmiany można spróbować złagodzić samodzielnie, stosując emolienty, unikając czynników drażniących i – u dorosłych – krótkotrwale hydrokortyzon 1% dostępny bez recepty. Istnieją jednak sytuacje, w których konsultacja lekarska jest konieczna:

• zmiany nie poprawiają się mimo 7 dni prawidłowej pielęgnacji i leczenia dostępnego bez recepty, szybko się rozszerzają lub stale nawracają;
• świąd uniemożliwia sen, naukę lub pracę, a egzema wyraźnie obniża jakość życia;
• pojawiają się objawy nadkażenia: ropne krostki, miodowożółte strupy, sączenie, ból, gorączka lub powiększone węzły chłonne;
• na skórze pojawiają się liczne drobne pęcherzyki i nadżerki, którym towarzyszy złe samopoczucie – to może być wyprysk opryszczkowaty wymagający pilnej pomocy;
• zmiany dotyczą niemowlęcia, twarzy, powiek, okolic narządów płciowych lub podejrzewasz, że mogą mieć związek z pracą zawodową albo kontaktem z konkretną substancją.

Profilaktyka egzemy

Nie istnieje jeden sposób, który całkowicie zapobiegnie egzemie, zwłaszcza tej uwarunkowanej genetycznie, ale można znacząco zmniejszyć liczbę i nasilenie nawrotów. Najważniejsza jest konsekwentna pielęgnacja emolientami także wtedy, gdy skóra wygląda dobrze – to właśnie w okresie remisji buduje się „zapas” szczelnej bariery skórnej. Osoby z rozpoznaną alergią kontaktową powinny znać nazwę alergenu, czytać składy kosmetyków i środków czystości, a w przypadku niklu – wybierać biżuterię i zapięcia wykonane z tytanu, stali chirurgicznej lub tworzywa.

W wyprysku rąk kluczowa jest ochrona skóry w pracy i w domu: ograniczenie kontaktu z wodą i detergentami, stosowanie odpowiednich rękawic, a w miejscach pracy – kremów ochronnych przed pracą i regenerujących po niej. Przy częstej dezynfekcji rąk lepiej tolerowane są preparaty na bazie alkoholu z dodatkiem substancji nawilżających niż wielokrotne mycie mydłem. Warto również nauczyć się radzić sobie ze stresem – techniki relaksacyjne, regularna aktywność fizyczna i odpowiednia ilość snu mogą zmniejszać nasilenie świądu. Osoby z wypryskiem podudzi powinny dbać o krążenie żylne: nosić zalecone wyroby uciskowe, unikać długiego stania i siedzenia oraz unosić nogi w czasie odpoczynku.

Bibliografia

1. Langan SM, Irvine AD, Weidinger S. Atopic dermatitis. Lancet. 2020;396(10247):345-360. DOI: 10.1016/S0140-6736(20)31286-1 PMID: 32738956.
2. Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, Aszodi N, Avila Valle G, Barbarot S, Bieber T, Brough HA, Calzavara Pinton P, Christen-Zäch S, Deleuran M, Dittmann M, Dressler C, Fink-Wagner AH, Fosse N, Gáspár K, Gerbens L, Gieler U, Girolomoni G, Gregoriou S, Mortz CG, Nast A, Nygaard U, Redding M, Rehbinder EM, Ring J, Rossi M, Serra-Baldrich E, Simon D, Szalai ZZ, Szepietowski JC, Torrelo A, Werfel T, Flohr C. European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema: part I – systemic therapy. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2022;36(9):1409-1431. DOI: 10.1111/jdv.18345 PMID: 35980214.
3. Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, Aszodi N, Avila Valle G, Barbarot S, Bieber T, Brough HA, Calzavara Pinton P, Christen-Zäch S, Deleuran M, Dittmann M, Dressler C, Fink-Wagner AH, Fosse N, Gáspár K, Gerbens L, Gieler U, Girolomoni G, Gregoriou S, Mortz CG, Nast A, Nygaard U, Redding M, Rehbinder EM, Ring J, Rossi M, Serra-Baldrich E, Simon D, Szalai ZZ, Szepietowski JC, Torrelo A, Werfel T, Flohr C. European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema – part II: non-systemic treatments and treatment recommendations for special AE patient populations. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2022;36(11):1904-1926. DOI: 10.1111/jdv.18429 PMID: 36056736.
4. Thyssen JP, Schuttelaar MLA, Alfonso JH, Andersen KE, Angelova-Fischer I, Arents BWM, Bauer A, Brans R, Cannavo A, Christoffers WA, Crépy MN, Elsner P, Fartasch M, Filon FL, Giménez-Arnau AM, Gonçalo M, Guzmán-Perera MG, Hamann CR, Hoetzenecker W, Johansen JD, John SM, Kunkeler ACM, Hadzavdic SL, Molin S, Nixon R, Oosterhaven JAF, Rustemeyer T, Serra-Baldrich E, Shah M, Simon D, Skudlik C, Spiewak R, Valiukevičienė S, Voorberg AN, Weisshaar E, Agner T. Guidelines for diagnosis, prevention, and treatment of hand eczema. Contact Dermatitis. 2022;86(5):357-378. DOI: 10.1111/cod.14035 PMID: 34971008.
5. Bissonnette R, Warren RB, Pinter A, Agner T, Gooderham M, Schuttelaar MLA, Crépy MN, Stingeni L, Serra-Baldrich E, Baranowski K, Korn S, Kurvits M, Plohberger U, Strange Vest N, Schliemann S; trial investigators. Efficacy and safety of delgocitinib cream in adults with moderate to severe chronic hand eczema (DELTA 1 and DELTA 2): results from multicentre, randomised, controlled, double-blind, phase 3 trials. Lancet. 2024;404(10451):461-473. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01027-4 PMID: 39033766.