Flora bakteryjna jelit, którą współcześnie nazywamy mikrobiotą jelitową, to jeden z najbardziej fascynujących tematów współczesnej medycyny. W naszym przewodzie pokarmowym żyją dziesiątki bilionów drobnoustrojów – bakterii, archeonów, grzybów i wirusów – które razem ważą mniej więcej tyle, co mały słoik dżemu, a mimo to wpływają na niemal każdy aspekt zdrowia. Pomagają trawić to, z czym nasze własne enzymy sobie nie radzą, wytwarzają witaminy i związki odżywiające ścianę jelita, trenują układ odpornościowy, chronią przed bakteriami chorobotwórczymi, a nawet uczestniczą w przemianach przyjmowanych przez nas leków. Każdy człowiek ma własny, niepowtarzalny zestaw mikroorganizmów, który kształtuje się od pierwszych dni życia i przez kolejne dekady zmienia się pod wpływem diety, leków, stresu, snu czy aktywności fizycznej. W ostatnich latach wiedza o mikrobiocie rozwija się w ogromnym tempie, ale jednocześnie wokół niej narosło wiele mitów i uproszczeń – od przesadnie wysokich liczb bakterii, przez „zespół nieszczelnego jelita”, po komercyjne testy obiecujące pełną diagnozę z próbki kału. W tym artykule, napisanym z perspektywy farmaceuty, wyjaśniamy, czym naprawdę jest flora bakteryjna jelit, jakie funkcje pełni w organizmie, co ją zaburza, jakie leki na nią wpływają, kiedy sięgać po probiotyki i które szczepy mają udokumentowane działanie, a także jak na co dzień dbać o ten niewidzialny, ale niezwykle ważny „organ”.
Flora bakteryjna, mikrobiota, mikrobiom – co oznaczają te pojęcia?
Określenie „flora bakteryjna” jest wciąż powszechnie używane w rozmowach, na ulotkach i w reklamach, jednak z naukowego punktu widzenia jest już przestarzałe. Słowo „flora” odnosi się do świata roślin, a bakterie roślinami nie są. Dlatego naukowcy i lekarze posługują się dziś terminem mikrobiota jelitowa, który oznacza całą społeczność mikroorganizmów zamieszkujących jelita. W praktyce oba pojęcia oznaczają to samo i w dalszej części artykułu będziemy używać ich zamiennie, aby tekst był przystępny.
Często pojawia się również słowo mikrobiom. W ścisłym znaczeniu mikrobiom to zbiór genów wszystkich tych mikroorganizmów, a w szerszym – cała mikrobiota razem z jej materiałem genetycznym, produktami przemiany materii i środowiskiem, w którym żyje. Liczba genów bakteryjnych w naszych jelitach wielokrotnie przewyższa liczbę genów człowieka, co oznacza, że bakterie dysponują „narzędziami biochemicznymi”, których my sami nie posiadamy. To właśnie dzięki nim potrafią rozkładać błonnik, wytwarzać niektóre witaminy czy przekształcać kwasy żółciowe i leki.
Warto też pamiętać, że mikrobiota nie występuje wyłącznie w jelitach. Własne społeczności drobnoustrojów mamy na skórze, w jamie ustnej, w drogach oddechowych czy w pochwie. Mikrobiota jelitowa jest jednak zdecydowanie najliczniejsza i najlepiej poznana, a jej wpływ na zdrowie całego organizmu jest największy.
Ile bakterii naprawdę żyje w naszych jelitach?
Przez wiele lat w podręcznikach i artykułach powtarzano, że bakterii w naszym ciele jest dziesięć razy więcej niż komórek ludzkich, a ich liczba sięga 100 bilionów. Te szacunki pochodziły jednak z lat 70. XX wieku i opierały się na bardzo uproszczonych obliczeniach. Nowsze, znacznie dokładniejsze analizy wskazują, że u przeciętnego dorosłego mężczyzny żyje około 38–40 bilionów komórek bakteryjnych, a komórek ludzkich jest około 30 bilionów. Stosunek ten jest więc bliski 1:1, a nie 10:1. Nie zmienia to faktu, że mikrobiota to ogromna społeczność – po prostu jesteśmy „w połowie” bakteryjni, a nie w dziewięćdziesięciu procentach.
Ciekawostką jest to, że liczba bakterii zmienia się nawet w ciągu doby. Jedno wypróżnienie może usunąć z organizmu nawet jedną trzecią bakterii jelitowych, które następnie stopniowo się odbudowują. U różnych ludzi naukowcy zidentyfikowali łącznie tysiące gatunków drobnoustrojów jelitowych, jednak u jednej osoby żyje ich zwykle od kilkuset do około tysiąca. Mikrobiota nie jest też rozłożona równomiernie w całym przewodzie pokarmowym – jej liczebność i skład zależą od kwasowości, dostępności tlenu, szybkości przesuwania się treści pokarmowej i obecności żółci.
| Odcinek przewodu pokarmowego | Przybliżona liczba bakterii | Warunki i dominujące drobnoustroje |
|---|---|---|
| Żołądek | 10–1000 w 1 ml treści | Bardzo kwaśne środowisko ogranicza wzrost bakterii; przeżywają głównie gatunki odporne na kwas, np. z rodzaju Lactobacillus, Streptococcus, a u części osób Helicobacter pylori |
| Dwunastnica i jelito czcze | 1000–10 000 w 1 ml | Szybki pasaż treści, obecność żółci i enzymów trawiennych; przeważają bakterie tlenowe i względnie beztlenowe |
| Jelito kręte | 10–100 milionów w 1 ml | Wyraźny wzrost liczebności, pojawia się coraz więcej bakterii beztlenowych |
| Jelito grube | 100 miliardów – 1 bilion w 1 g treści | Środowisko niemal beztlenowe, wolny pasaż; największe zagęszczenie i różnorodność drobnoustrojów, główne miejsce fermentacji błonnika |
Ten „gradient” liczebności ma ogromne znaczenie praktyczne. Jelito cienkie powinno zawierać stosunkowo niewiele bakterii – jeśli jest ich tam za dużo, mówimy o zespole przerostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO), który może powodować wzdęcia, biegunki i zaburzenia wchłaniania. Z kolei jelito grube jest naturalnym „domem” mikrobioty i to tam zachodzi większość procesów korzystnych dla zdrowia.
Kto zamieszkuje nasze jelita? Najważniejsze grupy drobnoustrojów
Zdecydowaną większość mikrobioty stanowią bakterie, a u zdrowych dorosłych dominują dwie duże grupy (tzw. typy): Bacillota oraz Bacteroidota. Wiele osób zna je pod dawnymi nazwami – Firmicutes i Bacteroidetes. W 2021 roku nazewnictwo bakterii zostało oficjalnie ujednolicone, dlatego w nowszych publikacjach spotkamy nazwy z końcówką „-ota”. Obok nich występują w mniejszej ilości Actinomycetota (dawniej Actinobacteria, do których należą bifidobakterie), Pseudomonadota (dawniej Proteobacteria, m.in. Escherichia coli) oraz Verrucomicrobiota, z najbardziej znanym przedstawicielem – Akkermansia muciniphila.
Niektóre gatunki cieszą się szczególnym zainteresowaniem naukowców. Faecalibacterium prausnitzii jest jednym z głównych producentów maślanu i działa przeciwzapalnie – jego niedobór obserwuje się między innymi u osób z chorobą Leśniowskiego-Crohna. Akkermansia muciniphila żywi się śluzem pokrywającym ścianę jelita i paradoksalnie wspiera jego odnawianie; jej obecność wiąże się z lepszym profilem metabolicznym. Bifidobakterie dominują w jelitach niemowląt karmionych piersią i pomagają w rozwoju odporności. Z kolei niektóre bakterie z grupy Pseudomonadota, jeśli nadmiernie się namnożą, mogą nasilać stan zapalny – ich przerost jest jednym z typowych sygnałów zaburzonej równowagi mikrobioty.
Mikrobiota to jednak nie tylko bakterie. W jelitach żyją także archeony (np. Methanobrevibacter smithii, który wytwarza metan i może mieć związek z zaparciami), grzyby – czyli tzw. mykobiota, z drożdżakami z rodzaju Candida i Saccharomyces – oraz ogromna liczba wirusów, głównie bakteriofagów, czyli wirusów atakujących bakterie. Bakteriofagi pełnią rolę naturalnych „regulatorów” liczebności poszczególnych gatunków bakterii i są dziś intensywnie badane jako potencjalne narzędzie terapeutyczne.
Enterotypy – ciekawa koncepcja, ale nie „grupa krwi” jelit
Ponad dekadę temu zaproponowano podział ludzi na trzy tzw. enterotypy, w zależności od tego, która grupa bakterii dominuje w ich jelitach: Bacteroides (częstszy przy diecie bogatej w białko i tłuszcze zwierzęce), Prevotella (typowy dla diety bogatej w węglowodany złożone i błonnik roślinny) oraz Ruminococcus. Koncepcja ta szybko zyskała popularność, jednak późniejsze badania pokazały, że mikrobiota nie dzieli się na wyraźnie oddzielone „szufladki”, lecz tworzy raczej płynne spektrum, które zmienia się wraz z dietą. Enterotypy są więc użytecznym uproszczeniem w badaniach naukowych, ale nie należy ich traktować jak stałej cechy organizmu ani podstawy do planowania diety na podstawie komercyjnego testu.
Jak kształtuje się mikrobiota – od narodzin do późnej starości
Przez długi czas uważano, że płód rozwija się w całkowicie jałowym środowisku. Choć temat ten był przedmiotem naukowej debaty, obecnie przeważa pogląd, że zasadnicze zasiedlanie przewodu pokarmowego rozpoczyna się w chwili porodu. Pierwsze tygodnie i miesiące życia są okresem wyjątkowym – mikrobiota niemowlęcia zmienia się wtedy bardzo dynamicznie, a jej skład ma wpływ na dojrzewanie układu odpornościowego. Na to, jakie drobnoustroje jako pierwsze „zamieszkają” w jelitach dziecka, wpływa kilka kluczowych czynników:
- Sposób porodu – noworodek urodzony drogami natury styka się z bakteriami pochwy i jelit matki, natomiast dziecko urodzone przez cesarskie cięcie w pierwszej kolejności kolonizują bakterie ze skóry i otoczenia szpitalnego; różnice te z czasem się zacierają, ale są wyraźne w pierwszych miesiącach życia.
- Sposób karmienia – mleko kobiece zawiera oligosacharydy (HMO), których dziecko samo nie trawi; stanowią one „pożywkę” dla bifidobakterii, a mleko matki dostarcza także własnych bakterii i przeciwciał.
- Antybiotyki we wczesnym dzieciństwie – zarówno podawane dziecku, jak i matce w okresie okołoporodowym, mogą czasowo zmniejszać różnorodność mikrobioty w okresie jej intensywnego kształtowania.
- Rozszerzanie diety – wprowadzenie pokarmów stałych, a zwłaszcza warzyw, owoców i produktów zbożowych, stopniowo „przestawia” mikrobiotę na profil zbliżony do dorosłego.
- Środowisko – rodzeństwo, żłobek, kontakt ze zwierzętami domowymi czy życie na wsi zwiększają różnorodność mikroorganizmów, z którymi styka się dziecko.
Mniej więcej do 2.–3. roku życia mikrobiota dziecka dojrzewa i zaczyna przypominać mikrobiotę dorosłego. U zdrowego dorosłego jest ona stosunkowo stabilna – po krótkotrwałych zaburzeniach, na przykład po infekcji czy antybiotyku, zwykle w dużej mierze wraca do stanu wyjściowego. Nie oznacza to jednak, że jest niezmienna. Największy wpływ na jej skład ma to, co jemy każdego dnia, ale znaczenie mają też przyjmowane leki, aktywność fizyczna, sen, stres, alkohol, palenie tytoniu, a nawet miejsce zamieszkania.
W starszym wieku mikrobiota znów zaczyna się zmieniać. U seniorów często obserwuje się spadek liczby bifidobakterii i bakterii produkujących maślan, a wzrost bakterii sprzyjających stanom zapalnym. Przyczyniają się do tego mniej urozmaicona dieta, gorsze uzębienie, wolniejsza perystaltyka, choroby przewlekłe i przyjmowanie wielu leków jednocześnie. Co ciekawe, badania prowadzone wśród osób stulatków pokazują, że długowieczność wiąże się często z zachowaniem dużej różnorodności mikrobioty.
Jaką rolę pełni flora bakteryjna w organizmie?
Relację między człowiekiem a jego mikrobiotą najlepiej opisuje słowo „symbioza”. My zapewniamy bakteriom ciepłe, wilgotne środowisko i stały dopływ pożywienia, a one w zamian wykonują dla nas szereg pracy, której nasz organizm samodzielnie by nie wykonał. Niektórzy naukowcy nazywają mikrobiotę wręcz „zapomnianym narządem”, ponieważ jej aktywność metaboliczna jest porównywalna z aktywnością wątroby.
Trawienie błonnika i produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych
Ludzkie enzymy trawienne nie potrafią rozłożyć większości składników błonnika pokarmowego, skrobi opornej ani wielu roślinnych polisacharydów. Te składniki docierają nietknięte do jelita grubego, gdzie stają się pożywieniem dla bakterii. W procesie fermentacji bakterie wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (w skrócie SCFA): octowy, propionowy i masłowy. Szczególnie ważny jest maślan – to główne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego. Dzięki niemu ściana jelita pozostaje szczelna, dobrze ukrwiona i odporna na uszkodzenia. Maślan działa też przeciwzapalnie i, jak wskazują badania, może zmniejszać ryzyko przemiany nowotworowej komórek jelita.
Propionian trafia głównie do wątroby i uczestniczy w regulacji produkcji glukozy, a octan przedostaje się do krwiobiegu i jest wykorzystywany przez różne tkanki. Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe wpływają również na wydzielanie hormonów jelitowych, takich jak GLP-1 i PYY, które zwiększają uczucie sytości. To jeden z mechanizmów, przez które dieta bogata w błonnik pomaga kontrolować apetyt i masę ciała.
Wytwarzanie witamin i przemiany kwasów żółciowych
Bakterie jelitowe syntetyzują witaminę K2 (menachinony) oraz szereg witamin z grupy B, m.in. biotynę, kwas foliowy, ryboflawinę i witaminę B12. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że znaczenie tej produkcji dla pokrycia naszego zapotrzebowania bywa przeceniane. Witamina B12 wytwarzana jest głównie w jelicie grubym, a wchłania się w jelicie krętym, czyli „wyżej” – dlatego bakteryjna B12 w praktyce nie chroni przed niedoborem. Osoby na diecie wegańskiej muszą ją suplementować niezależnie od stanu swojej mikrobioty.
Mikrobiota odgrywa także kluczową rolę w przemianach kwasów żółciowych. Wątroba wytwarza tzw. pierwotne kwasy żółciowe, które bakterie w jelicie przekształcają we wtórne. Te z kolei działają jak cząsteczki sygnałowe – wpływają na metabolizm glukozy i tłuszczów, a niektóre z nich hamują namnażanie groźnej bakterii Clostridioides difficile. To jedno z wyjaśnień, dlaczego po antybiotykoterapii, która niszczy bakterie przekształcające kwasy żółciowe, rośnie ryzyko zakażenia tym patogenem.
Naturalna bariera ochronna przed patogenami
Zdrowa, różnorodna mikrobiota chroni nas przed bakteriami chorobotwórczymi na kilka sposobów jednocześnie. Zjawisko to nazywa się opornością na kolonizację. Pożyteczne bakterie zajmują miejsca przylegania na powierzchni jelita i zużywają dostępne składniki odżywcze, przez co dla intruzów po prostu brakuje „miejsca przy stole”. Wytwarzają również substancje o działaniu przeciwbakteryjnym, zwane bakteriocynami, oraz kwasy organiczne obniżające pH treści jelitowej. Dodatkowo pobudzają komórki jelita do produkcji śluzu i peptydów przeciwdrobnoustrojowych, które tworzą fizyczną i chemiczną zaporę oddzielającą bakterie od nabłonka.
Trening i regulacja układu odpornościowego
Jelito to największy narząd odpornościowy w naszym ciele – w tkance limfatycznej związanej z jelitami (GALT) znajduje się większość komórek odpornościowych organizmu. Mikrobiota stale „rozmawia” z tymi komórkami, ucząc je odróżniania zagrożeń od nieszkodliwych składników pokarmu czy własnych bakterii. U zwierząt hodowanych w warunkach całkowicie jałowych układ odpornościowy rozwija się nieprawidłowo, co dobrze pokazuje, jak ważna jest ta współpraca.
Niektóre bakterie i produkowany przez nie maślan wspierają powstawanie limfocytów T regulatorowych, które wyciszają nadmierne reakcje zapalne i sprzyjają tolerancji pokarmowej. Zaburzenia tego procesu we wczesnym dzieciństwie są jednym z tropów wyjaśniających rosnącą częstość alergii i chorób autoimmunologicznych w krajach wysoko rozwiniętych. Tzw. hipoteza higieniczna, a obecnie raczej hipoteza „starych przyjaciół”, zakłada, że ograniczony kontakt z różnorodnymi drobnoustrojami utrudnia prawidłowe „wyszkolenie” układu odpornościowego.
Oś jelitowo-mózgowa – jak bakterie „rozmawiają” z mózgiem
Pojęcie osi jelitowo-mózgowej opisuje dwukierunkową komunikację między przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym. Odbywa się ona za pośrednictwem nerwu błędnego, hormonów, układu odpornościowego oraz związków produkowanych przez bakterie. Często można przeczytać, że „90% serotoniny powstaje w jelitach” – to prawda, ale wymaga wyjaśnienia. Serotoninę jelitową wytwarzają przede wszystkim komórki enterochromatochłonne w ścianie jelita (bakterie mogą pobudzać ten proces), a służy ona głównie regulacji perystaltyki i czynności płytek krwi. Serotonina z jelit nie przenika do mózgu, bo nie pokonuje bariery krew-mózg. Nie oznacza to jednak, że bakterie nie wpływają na mózg – robią to raczej pośrednio, poprzez sygnały nerwowe, cytokiny zapalne i metabolity, takie jak krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe czy pochodne tryptofanu.
Komunikacja działa także w drugą stronę – stres zmienia motorykę jelit, wydzielanie śluzu i przepuszczalność ściany jelita, a przez to także skład mikrobioty. Dobrze to widać w zespole jelita drażliwego, w którym objawy jelitowe wyraźnie nasilają się w okresach napięcia emocjonalnego. Badania nad związkiem mikrobioty z depresją, zaburzeniami lękowymi czy chorobą Parkinsona są bardzo obiecujące, jednak większość z nich pokazuje na razie powiązania, a nie jednoznaczne związki przyczynowo-skutkowe.
Mikrobiota a działanie leków – spojrzenie farmaceuty
Z punktu widzenia farmacji jedną z najciekawszych funkcji mikrobioty jest jej udział w metabolizmie leków. Nauka zajmująca się tymi zależnościami nosi nazwę farmakomikrobiomiki. Bakterie jelitowe potrafią aktywować, dezaktywować lub przekształcać niektóre substancje czynne, co może tłumaczyć, dlaczego ten sam lek w tej samej dawce działa różnie u różnych pacjentów.
Klasycznym przykładem jest sulfasalazyna stosowana w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i reumatoidalnego zapalenia stawów – to tzw. prolek, który dopiero bakterie jelita grubego rozkładają do aktywnej mesalazyny. Podobnie działa olsalazyna. W odwrotnym kierunku działa bakteria Eggerthella lenta, która u części pacjentów inaktywuje digoksynę, zmniejszając jej stężenie we krwi. Niektóre bakterie jelitowe potrafią rozkładać lewodopę, stosowaną w chorobie Parkinsona, jeszcze zanim zostanie wchłonięta, co może zmniejszać jej skuteczność. Z kolei w przypadku irinotekanu, leku przeciwnowotworowego, bakteryjne enzymy (β-glukuronidazy) ponownie uwalniają w jelicie toksyczną postać leku, co przyczynia się do ciężkich biegunek u części chorych.
Warto przy okazji rozwiać jeden popularny mit. Wiele kobiet obawia się, że każdy antybiotyk osłabia działanie antykoncepcji hormonalnej przez zaburzenie flory bakteryjnej. Aktualne wytyczne wskazują, że antybiotyki, które nie indukują enzymów wątrobowych (czyli większość powszechnie stosowanych, np. amoksycylina czy azytromycyna), nie zmniejszają skuteczności antykoncepcji. Wyjątkiem są leki silnie indukujące enzymy, przede wszystkim ryfampicyna i ryfabutyna. Ostrożność jest natomiast potrzebna, gdy infekcji towarzyszą wymioty lub silna biegunka, ponieważ mogą one utrudniać wchłanianie tabletki – wtedy należy postępować zgodnie z ulotką lub zapytać farmaceutę.
Leki z substancją amoksycylina: Augmentin – opinie, Amotaks – opinie, Duomox – opinie, Ramoclav – opinie, Auglavin PPH Extra – skutki uboczne, Augmentin MFF – skutki uboczne
Dysbioza – gdy równowaga mikrobioty zostaje zaburzona
Dysbiozą nazywamy stan, w którym skład lub funkcje mikrobioty odbiegają od tych obserwowanych u zdrowych osób. Najczęściej oznacza to zmniejszenie różnorodności gatunków, utratę bakterii korzystnych (np. produkujących maślan) i nadmierne namnożenie drobnoustrojów potencjalnie szkodliwych. Trzeba jednak podkreślić, że nie istnieje jeden uniwersalny wzorzec „idealnej mikrobioty” – u zdrowych ludzi jej skład bywa bardzo różny. Dlatego dysbioza jest pojęciem przydatnym w badaniach naukowych, ale nie jest samodzielnym rozpoznaniem, które lekarz mógłby postawić na podstawie jednego badania kału.
Do najważniejszych przyczyn zaburzeń mikrobioty należą antybiotyki (szczególnie o szerokim spektrum działania i stosowane wielokrotnie), dieta uboga w błonnik, a bogata w cukry proste, tłuszcze nasycone i żywność wysoko przetworzoną, nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu, przewlekły stres, niedobór snu, brak ruchu, a także infekcje przewodu pokarmowego i niektóre leki inne niż antybiotyki. Znaczenie mogą mieć również dodatki do żywności, np. niektóre emulgatory i słodziki – badania na ten temat trwają. Dysbioza może dawać bardzo różnorodne objawy, choć żaden z nich nie jest dla niej swoisty:
- Dolegliwości trawienne, takie jak wzdęcia, nadmierne gazy, uczucie przelewania w brzuchu, biegunki, zaparcia lub ich naprzemienne występowanie.
- Biegunka pojawiająca się w trakcie lub do kilku tygodni po antybiotykoterapii – najbardziej typowy i dobrze udokumentowany przejaw zaburzenia mikrobioty.
- Bóle brzucha i dyskomfort nasilające się po niektórych posiłkach, szczególnie bogatych w fermentujące węglowodany.
- Nawracające infekcje, na przykład grzybicze zakażenia pochwy czy jamy ustnej po kuracjach antybiotykowych.
W internecie często można spotkać się z pojęciem „zespołu nieszczelnego jelita”, któremu przypisuje się niemal wszystkie dolegliwości – od zmęczenia, przez migreny, po choroby autoimmunologiczne. Warto wiedzieć, że zwiększona przepuszczalność jelitowa jest realnym zjawiskiem, które naukowcy obserwują m.in. w celiakii, nieswoistych zapaleniach jelit czy u osób ciężko chorych. Nie jest to jednak uznana jednostka chorobowa i nie ma wiarygodnego, rutynowego testu, który pozwalałby ją rozpoznać. Jeśli mamy przewlekłe dolegliwości, lepiej zgłosić się do lekarza, który poszuka konkretnej, możliwej do leczenia przyczyny, zamiast próbować „uszczelniać jelito” drogimi suplementami.
Mikrobiota a choroby – co już wiemy, a co wciąż jest hipotezą
Zmiany w składzie mikrobioty stwierdzono u osób z dziesiątkami różnych chorób. Kluczowe pytanie brzmi jednak: czy to bakterie przyczyniają się do choroby, czy raczej choroba (i jej leczenie, dieta, styl życia) zmienia mikrobiotę? W większości przypadków odpowiedź nie jest jeszcze jednoznaczna. Poniżej omawiamy schorzenia, w których rola mikrobioty jest najlepiej udokumentowana.
Najmocniejsze dowody dotyczą zakażenia Clostridioides difficile (dawniej Clostridium difficile). Ta bakteria rozwija się najczęściej wtedy, gdy antybiotyk zniszczy konkurencyjne, pożyteczne drobnoustroje. Wywołuje biegunkę o różnym nasileniu, a w ciężkich przypadkach rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego, które może zagrażać życiu. Zakażenie ma skłonność do nawrotów i właśnie w tej chorobie przeszczep mikrobioty jelitowej okazał się wyjątkowo skuteczny, co jest najlepszym dowodem na to, że przywrócenie prawidłowej mikrobioty może leczyć.
Istotną rolę mikrobioty potwierdzono także w nieswoistych zapaleniach jelit (chorobie Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego), w których nieprawidłowa odpowiedź odpornościowa skierowana jest m.in. przeciwko własnym bakteriom jelitowym. W zespole jelita drażliwego (IBS) mikrobiota jest jednym z wielu czynników wpływających na objawy, obok nadwrażliwości trzewnej, zaburzeń motoryki i stresu. W zespole przerostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO) problemem jest nadmiar bakterii w miejscu, w którym powinno być ich niewiele. Mikrobiota odgrywa też ważną rolę w zaawansowanych chorobach wątroby – u chorych z marskością produkty bakteryjne mogą przyczyniać się do encefalopatii wątrobowej, czyli zaburzeń funkcji mózgu.
Dużo uwagi poświęca się związkom mikrobioty z otyłością, cukrzycą typu 2 i chorobami sercowo-naczyniowymi. Wczesne badania sugerowały, że osoby otyłe mają więcej bakterii z grupy Firmicutes w stosunku do Bacteroidetes, jednak kolejne analizy nie potwierdziły, by ten wskaźnik był wiarygodnym markerem otyłości u ludzi. W badaniach na myszach przeniesienie mikrobioty od otyłego dawcy powodowało przyrost masy ciała, ale u ludzi efekty przeszczepów mikrobioty na wagę okazały się niewielkie. Ciekawym tropem jest natomiast TMAO – związek powstający, gdy bakterie przetwarzają cholinę i karnitynę obecne m.in. w czerwonym mięsie i żółtkach jaj; jego wyższe stężenie wiąże się z większym ryzykiem miażdżycy. W chorobach sercowo-naczyniowych badania kliniczne nie wykazały jednak dotąd, by modyfikowanie mikrobioty przynosiło wyraźne korzyści w odwracaniu choroby.
Podobnie jest z alergiami, astmą, atopowym zapaleniem skóry, depresją, autyzmem czy chorobą Parkinsona. We wszystkich tych schorzeniach obserwuje się zmiany w mikrobiocie, a badania mechanizmów są bardzo obiecujące, ale na razie nie ma zaleceń, by leczyć te choroby probiotykami czy przeszczepem mikrobioty poza badaniami klinicznymi. Warto zachować zdrowy sceptycyzm wobec produktów reklamowanych jako rozwiązanie wszystkich tych problemów.
Leki, które wpływają na florę bakteryjną jelit
Badania populacyjne pokazały, że na skład mikrobioty wpływa nie tylko dieta, ale w bardzo dużym stopniu także przyjmowane leki. Co ciekawe, niektóre leki, które w ogóle nie są przeznaczone do zwalczania bakterii, zmieniają mikrobiotę w stopniu porównywalnym z antybiotykami. Znajomość tych zależności jest ważna zwłaszcza dla osób przewlekle przyjmujących kilka leków.
Antybiotyki pozostają oczywiście najsilniejszym czynnikiem zaburzającym. Po typowej kuracji większość mikrobioty odbudowuje się w ciągu kilku tygodni, ale niektóre gatunki mogą nie powrócić nawet po kilku miesiącach, a powtarzane kuracje prowadzą do trwalszego zubożenia jej różnorodności. Szczególnie silnie na mikrobiotę wpływają antybiotyki o szerokim spektrum, takie jak klindamycyna, cefalosporyny (np. cefuroksym, ceftriakson), fluorochinolony (np. cyprofloksacyna, lewofloksacyna) oraz amoksycylina z kwasem klawulanowym. To właśnie z nimi najczęściej wiąże się biegunka poantybiotykowa i zakażenie C. difficile. Dlatego tak ważne jest, aby antybiotyki stosować wyłącznie wtedy, gdy są naprawdę potrzebne – na przykład nie przy przeziębieniu czy grypie, które wywołują wirusy.
Leki z substancją cyprofloksacyna: Cipronex – opinie, Proxacin 250 / 500 – ulotka, Cipropol – skutki uboczne, Ciphin 500 – opinie, Cipronex 0,3% – skutki uboczne, Proxacin 1% – ulotka
Na drugim miejscu wśród leków zmieniających mikrobiotę często wymienia się inhibitory pompy protonowej (IPP), takie jak omeprazol, pantoprazol, esomeprazol czy lansoprazol. Zmniejszając kwaśność soku żołądkowego, osłabiają naturalną „zaporę” przed bakteriami, dzięki czemu do jelit trafia więcej drobnoustrojów z jamy ustnej. Długotrwałe stosowanie IPP wiąże się z większym ryzykiem SIBO i zakażenia C. difficile. Nie oznacza to, że należy je samodzielnie odstawiać – są to bardzo potrzebne leki – ale warto co jakiś czas omówić z lekarzem, czy nadal są konieczne i w jakiej dawce.
Na mikrobiotę wpływa również metformina, podstawowy lek w cukrzycy typu 2. Część jej korzystnego działania na poziom glukozy wydaje się wynikać właśnie ze zmian, jakie wywołuje w składzie bakterii jelitowych, np. ze zwiększenia liczby Akkermansia muciniphila i bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Te same zmiany mogą tłumaczyć częste dolegliwości żołądkowo-jelitowe na początku leczenia. Zmiany w mikrobiocie opisano także w przypadku niesteroidowych leków przeciwzapalnych (ibuprofen, diklofenak, naproksen), statyn, leków przeczyszczających, opioidów, niektórych leków przeciwdepresyjnych oraz przeciwpsychotycznych. W większości przypadków znaczenie kliniczne tych obserwacji jest jeszcze badane.
Leki z substancją metformina: Siofor – opinie, Glucophage XR – opinie, Avamina – opinie, Metformax SR 500 – opinie
Leczenie farmakologiczne zaburzeń mikrobioty jelitowej
Ponieważ dysbioza nie jest odrębną chorobą, nie istnieje jeden lek „na florę bakteryjną”. Postępowanie zależy od konkretnego schorzenia, w którym zaburzenia mikrobioty odgrywają rolę. W aptece i w gabinecie lekarskim mamy jednak do dyspozycji kilka grup preparatów, których skuteczność w określonych sytuacjach została potwierdzona w badaniach klinicznych. Zanim je omówimy, warto uporządkować podstawowe pojęcia.
| Pojęcie | Definicja | Przykłady |
|---|---|---|
| Probiotyk | Żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną | Lacticaseibacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii CNCM I-745, Escherichia coli Nissle 1917 |
| Prebiotyk | Substancja wybiórczo wykorzystywana przez mikroorganizmy gospodarza, przynosząca korzyść zdrowotną | Inulina, fruktooligosacharydy (FOS), galaktooligosacharydy (GOS), laktuloza w małych dawkach |
| Synbiotyk | Połączenie żywych mikroorganizmów i substratu wybiórczo przez nie wykorzystywanego | Preparaty zawierające bifidobakterie z dodatkiem inuliny lub FOS |
| Postbiotyk | Preparat z nieożywionych (inaktywowanych) mikroorganizmów lub ich składników, przynoszący korzyść zdrowotną | Inaktywowane termicznie szczepy Lactobacillus, np. w niektórych preparatach przeciwbiegunkowych |
| Przeszczep mikrobioty (FMT) | Przeniesienie przygotowanej mikrobioty kałowej zdrowego, przebadanego dawcy do jelita chorego | Nawracające zakażenie Clostridioides difficile |
Probiotyki – działanie zależy od konkretnego szczepu
Najważniejsza zasada, o której powinien pamiętać każdy pacjent sięgający po probiotyk, brzmi: skuteczność probiotyku jest szczepozależna. Oznacza to, że korzyści wykazane dla jednego szczepu nie mogą być automatycznie przypisywane innemu szczepowi tego samego gatunku. Dlatego na opakowaniu dobrego preparatu powinna znajdować się pełna nazwa – rodzaj, gatunek i oznaczenie szczepu (np. Lacticaseibacillus rhamnosus GG, dawniej Lactobacillus rhamnosus GG) – oraz liczba żywych bakterii (CFU) na dzień przydatności do spożycia. Trzeba też wiedzieć, że w Polsce zdecydowana większość probiotyków to suplementy diety, a nie leki, co oznacza, że nie muszą przechodzić badań skuteczności przed wprowadzeniem na rynek. Nieliczne preparaty są zarejestrowane jako produkty lecznicze.
Najlepiej udokumentowanym wskazaniem jest zapobieganie biegunce poantybiotykowej. Według wytycznych europejskich towarzystw gastroenterologii dziecięcej (ESPGHAN) w tym celu zaleca się dwa probiotyki: Saccharomyces boulardii CNCM I-745 oraz Lacticaseibacillus rhamnosus GG, podawane w odpowiednio wysokiej dawce (co najmniej 5 miliardów CFU na dobę) od początku antybiotykoterapii. Saccharomyces boulardii to drożdżak, więc antybiotyki na niego nie działają i można go przyjmować w tym samym czasie co antybiotyk. Probiotyki bakteryjne zaleca się natomiast przyjmować w odstępie około 2–3 godzin od dawki antybiotyku. Te same dwa szczepy mają też udokumentowaną skuteczność w skracaniu czasu trwania ostrej, infekcyjnej biegunki u dzieci – choć w tym wskazaniu wyniki nowszych badań są mniej jednoznaczne, a podstawą leczenia zawsze pozostaje nawadnianie doustnymi płynami nawadniającymi.
Inne sytuacje, w których probiotyki mają uzasadnienie, to m.in. zapobieganie martwiczemu zapaleniu jelit u wcześniaków (w warunkach szpitalnych), wspomaganie eradykacji Helicobacter pylori (niektóre szczepy zmniejszają działania niepożądane terapii, np. biegunkę), kolka niemowlęca u dzieci karmionych piersią (Limosilactobacillus reuteri DSM 17938) oraz zapalenie zbiornika jelitowego (pouchitis) po operacji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, w którym stosuje się wieloszczepowe preparaty w wysokich dawkach. W podtrzymywaniu remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego badano szczep Escherichia coli Nissle 1917 jako alternatywę dla mesalazyny. W zespole jelita drażliwego niektóre probiotyki mogą zmniejszać wzdęcia i ból brzucha, jednak dowody są niejednorodne, a wytyczne różnych towarzystw naukowych oceniają je różnie.
Prebiotyki i błonnik w postaci preparatów
Prebiotyki to substancje, które odżywiają nasze własne pożyteczne bakterie. Do najczęściej stosowanych należą inulina i fruktooligosacharydy (pozyskiwane np. z cykorii), galaktooligosacharydy dodawane do mleka modyfikowanego oraz błonnik rozpuszczalny, taki jak łupiny nasion babki płesznik (Plantago ovata, ispaghula). Babka płesznik jest szczególnie wartościowa, bo reguluje rytm wypróżnień – pomaga zarówno przy zaparciach, jak i przy luźnych stolcach – i jest dobrze tolerowana przez osoby z zespołem jelita drażliwego. Laktuloza, stosowana w większych dawkach jako lek przeczyszczający, w małych dawkach działa prebiotycznie. Prebiotyki warto wprowadzać stopniowo, ponieważ na początku mogą nasilać wzdęcia i gazy – to naturalny efekt fermentacji, który zwykle zmniejsza się po kilku dniach.
Rifaksymina – antybiotyk działający miejscowo w jelitach
Rifaksymina to antybiotyk, który praktycznie nie wchłania się z przewodu pokarmowego, a więc działa niemal wyłącznie w świetle jelita. Stosuje się ją w leczeniu zespołu przerostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO), w biegunkowej postaci zespołu jelita drażliwego (IBS-D), w biegunce podróżnych wywołanej bakteriami nieinwazyjnymi oraz w zapobieganiu nawrotom encefalopatii wątrobowej u chorych z marskością wątroby, często w połączeniu z laktulozą. Ciekawostką jest to, że rifaksymina w niewielkim stopniu zmienia ogólny skład mikrobioty, a jej korzystne działanie wynika raczej ze zmniejszenia liczby bakterii w jelicie cienkim i modyfikacji ich aktywności metabolicznej. Jest to lek na receptę, stosowany po rozpoznaniu choroby przez lekarza.
Leczenie zakażenia Clostridioides difficile
Zakażenie C. difficile jest najlepszym przykładem choroby wynikającej bezpośrednio z zaburzenia mikrobioty. Jeśli to możliwe, pierwszym krokiem jest odstawienie antybiotyku, który je wywołał. Według aktualnych wytycznych europejskich lekiem pierwszego wyboru jest fidaksomycyna – antybiotyk o wąskim spektrum, który w mniejszym stopniu niszczy pozostałą mikrobiotę i dzięki temu rzadziej prowadzi do nawrotów. Alternatywą jest wankomycyna podawana doustnie (w tej postaci nie wchłania się i działa w jelicie). Metronidazol, dawniej stosowany jako lek podstawowy, obecnie jest zalecany jedynie wtedy, gdy powyższe leki są niedostępne i w łagodnych przypadkach. W przypadku nawrotów rozważa się dłuższe schematy wankomycyny ze stopniowym zmniejszaniem dawki lub przeszczep mikrobioty jelitowej. Warto pamiętać, że przy biegunce poantybiotykowej nie należy na własną rękę stosować loperamidu, bo hamowanie perystaltyki może pogorszyć przebieg zakażenia.

Przeszczep mikrobioty jelitowej – leczenie, które jeszcze niedawno budziło zdziwienie
Przeszczep mikrobioty jelitowej (w skrócie FMT, od ang. fecal microbiota transplantation) polega na przeniesieniu odpowiednio przygotowanej mikrobioty kałowej od zdrowego dawcy do przewodu pokarmowego chorego. Brzmi to nietypowo, ale jest to procedura medyczna o bardzo wysokiej skuteczności w leczeniu nawracającego zakażenia Clostridioides difficile – po jednym lub kilku zabiegach wyleczenie uzyskuje się u zdecydowanej większości pacjentów, znacznie częściej niż przy samej antybiotykoterapii. Metoda ta weszła do wytycznych leczenia nawracającego zakażenia C. difficile.
Dawcy przechodzą bardzo szczegółowe badania – wywiad lekarski, badania krwi i kału w kierunku wielu bakterii, wirusów i pasożytów, a także bakterii opornych na antybiotyki. Materiał podaje się podczas kolonoskopii, przez zgłębnik lub w postaci specjalnych kapsułek. W Stanach Zjednoczonych w latach 2022–2023 zarejestrowano pierwsze standaryzowane leki oparte na mikrobiocie kałowej, co jest przełomem w tej dziedzinie. W Polsce przeszczepy wykonywane są w wyspecjalizowanych ośrodkach, na podstawie decyzji lekarza.
Poza zakażeniem C. difficile przeszczep mikrobioty jest intensywnie badany m.in. w nieswoistych zapaleniach jelit, zespole jelita drażliwego, zespole metabolicznym, a nawet jako wsparcie immunoterapii nowotworów. Wyniki są jednak na razie niejednoznaczne i poza badaniami klinicznymi nie stosuje się go w tych wskazaniach. Zdecydowanie odradzamy wykonywanie „domowych przeszczepów”, o których można przeczytać w internecie – wiążą się one z ryzykiem przeniesienia groźnych zakażeń, w tym bakterii wielolekoopornych.
Jak dbać o florę bakteryjną jelit na co dzień?
Dobra wiadomość jest taka, że mikrobiota bardzo szybko reaguje na zmiany w sposobie odżywiania – pierwsze zmiany w jej składzie widać już po kilku dniach od zmiany diety. Zła wiadomość – równie szybko wraca do poprzedniego stanu, gdy wrócimy do starych nawyków. Dlatego liczy się przede wszystkim codzienny, długotrwały sposób żywienia, a nie jednorazowe kuracje. W praktyce najważniejsze są następujące zasady:
- Jedz więcej błonnika – dorosłym zaleca się co najmniej 25 g błonnika dziennie, a większość Polaków spożywa znacznie mniej; jego źródłem są warzywa, owoce, rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy i nasiona. Ilość błonnika zwiększaj stopniowo i pij więcej wody.
- Stawiaj na różnorodność roślin – badania obserwacyjne wskazują, że osoby jedzące w tygodniu wiele różnych produktów roślinnych (nawet około 30 rodzajów, licząc przyprawy, zioła, kasze i orzechy) mają bardziej zróżnicowaną mikrobiotę.
- Włącz do diety żywność fermentowaną – jogurt naturalny, kefir, maślankę, tradycyjnie kiszone ogórki i kapustę; w badaniu klinicznym regularne jedzenie takich produktów zwiększało różnorodność mikrobioty i zmniejszało markery stanu zapalnego. Pamiętaj, że pasteryzowane kiszonki ze sklepowych słoików nie zawierają już żywych bakterii.
- Ogranicz żywność wysoko przetworzoną, cukry proste i czerwone mięso, a zwłaszcza przetwory mięsne – sprzyjają one namnażaniu bakterii wytwarzających szkodliwe metabolity.
- Nie przyjmuj antybiotyków bez wyraźnej potrzeby, nie domagaj się ich przy infekcjach wirusowych i zawsze stosuj je zgodnie z zaleceniem lekarza.
Poza dietą na mikrobiotę korzystnie wpływa regularna aktywność fizyczna. U osób aktywnych obserwuje się więcej bakterii produkujących maślan, i to niezależnie od sposobu odżywiania. Znaczenie ma również odpowiednia ilość snu i dbanie o stały rytm dobowy – bakterie jelitowe również mają swój „zegar biologiczny”, który rozregulowuje się np. przy pracy zmianowej. Ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia to kolejne kroki, które przynoszą korzyści nie tylko jelitom. Warto też nauczyć się radzić sobie ze stresem – techniki relaksacyjne, psychoterapia czy zwykły spacer mogą pośrednio poprawić pracę jelit.
Osobną kwestią jest suplementacja probiotykami „na wszelki wypadek”. U zdrowej osoby z urozmaiconą dietą nie ma dowodów, by codzienne przyjmowanie probiotyku przynosiło dodatkowe korzyści. Co więcej, jedno z badań wykazało, że po antybiotykoterapii niektóre probiotyki mogą wręcz opóźniać powrót własnej mikrobioty do stanu wyjściowego. Dlatego probiotyki najlepiej stosować celowo – w konkretnych sytuacjach i w postaci szczepów o udokumentowanym działaniu, najlepiej po konsultacji z farmaceutą lub lekarzem.
Czy warto badać mikrobiotę jelitową?
Na rynku dostępnych jest coraz więcej komercyjnych testów mikrobioty – od prostych posiewów kału po zaawansowane badania oparte na sekwencjonowaniu DNA. Obiecują one ocenę „stanu flory bakteryjnej”, wykrycie dysbiozy i spersonalizowane zalecenia dietetyczne. Warto jednak wiedzieć, że międzynarodowi eksperci zajmujący się mikrobiomem podkreślają, iż obecnie takie testy nie mają ugruntowanego zastosowania w codziennej praktyce klinicznej. Wynika to z kilku powodów: nie istnieje jeden wzorzec „zdrowej mikrobioty”, jej skład zmienia się z dnia na dzień w zależności od posiłków, wyniki różnych laboratoriów bywają ze sobą nieporównywalne, a przede wszystkim nie wiadomo, jak na podstawie takiego wyniku skutecznie leczyć.
Zupełnie inną sprawą są badania kału zlecane przez lekarza w celu rozpoznania konkretnej choroby. Należą do nich m.in. test w kierunku toksyn Clostridioides difficile, posiew w kierunku bakterii wywołujących zakażenia (np. Salmonella, Campylobacter), badanie na obecność pasożytów, antygen Helicobacter pylori w kale, kalprotektyna (marker stanu zapalnego jelit) czy wodorowy test oddechowy w diagnostyce SIBO i nietolerancji laktozy. Jeśli zmagasz się z przewlekłymi dolegliwościami trawiennymi, zamiast kupować drogi test mikrobiomu, lepiej zgłosić się do lekarza rodzinnego lub gastroenterologa. Pilnej konsultacji wymagają tzw. objawy alarmowe: krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka, biegunki budzące w nocy oraz pojawienie się nowych dolegliwości jelitowych po 50. roku życia.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak długo odbudowuje się flora bakteryjna po antybiotyku?
U zdrowej osoby po pojedynczej kuracji antybiotykowej większość mikrobioty odbudowuje się w ciągu około 1–2 miesięcy. Badania pokazują jednak, że niektóre gatunki bakterii mogą nie powrócić nawet po pół roku, a powtarzane kuracje mogą trwale zmniejszać różnorodność mikrobioty. Tempo regeneracji zależy od rodzaju antybiotyku, długości terapii, wieku i diety. Najlepiej wspiera ją dieta bogata w błonnik i różnorodne produkty roślinne oraz żywność fermentowana.
Jak przyjmować probiotyk podczas antybiotykoterapii?
Probiotyk najlepiej zacząć przyjmować razem z pierwszą dawką antybiotyku i kontynuować przez cały okres leczenia, a często jeszcze kilka dni do tygodnia po jego zakończeniu. Probiotyki bakteryjne (np. z Lacticaseibacillus rhamnosus GG) należy przyjmować w odstępie około 2–3 godzin od antybiotyku. Probiotyk drożdżowy Saccharomyces boulardii nie jest wrażliwy na antybiotyki, więc można go przyjmować o tej samej porze – nie należy go jednak łączyć z lekami przeciwgrzybiczymi. Zawsze warto sprawdzić, czy wybrany preparat zawiera szczep o udokumentowanym działaniu w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej.
Czy jogurt i kefir wystarczą zamiast probiotyku z apteki?
Na co dzień fermentowane produkty mleczne są bardzo wartościowym elementem diety i sprzyjają różnorodności mikrobioty. Zawierają jednak głównie bakterie starterowe, takie jak Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus i Streptococcus thermophilus, których liczba i przeżywalność nie są standaryzowane. W sytuacjach, w których potrzebne jest konkretne działanie – np. ochrona przed biegunką poantybiotykową – lepiej wybrać preparat z przebadanym szczepem w określonej dawce.
Czy probiotyki są bezpieczne dla każdego?
U zdrowych osób probiotyki są bardzo bezpieczne, a jedynym częstszym działaniem niepożądanym bywają przejściowe wzdęcia. Ostrożność jest konieczna u osób z ciężko osłabioną odpornością (np. w trakcie chemioterapii, po przeszczepach narządów), u pacjentów w stanie krytycznym, z cewnikiem w żyle centralnej, ze sztucznymi zastawkami serca oraz u skrajnie niedojrzałych wcześniaków. W tych grupach opisywano rzadkie przypadki zakażeń krwi wywołanych szczepem probiotycznym, w tym Saccharomyces boulardii. Takie osoby powinny stosować probiotyki wyłącznie po uzgodnieniu z lekarzem.
Czym różni się probiotyk od prebiotyku i postbiotyku?
Probiotyk to żywe mikroorganizmy, które przynoszą korzyść zdrowotną. Prebiotyk to „pokarm” dla naszych własnych pożytecznych bakterii, np. inulina czy fruktooligosacharydy. Synbiotyk łączy jedno i drugie. Postbiotyk to z kolei preparat zawierający nieożywione, inaktywowane mikroorganizmy lub ich składniki, które również mogą działać korzystnie. Postbiotyki są wciąż stosunkowo nową grupą i dowody na ich skuteczność są na razie ograniczone.
Czy stres może zaburzyć florę bakteryjną jelit?
Tak. Przewlekły stres zmienia ruchy jelit, wydzielanie śluzu, przepuszczalność ściany jelita oraz pracę układu odpornościowego, co wpływa także na skład mikrobioty. Z kolei zmieniona mikrobiota może nasilać dolegliwości jelitowe i wpływać na samopoczucie, tworząc swoiste błędne koło. Właśnie dlatego w leczeniu zespołu jelita drażliwego tak duże znaczenie mają techniki radzenia sobie ze stresem i psychoterapia.
Czy mikrobiota jelitowa wpływa na masę ciała?
Mikrobiota uczestniczy w pozyskiwaniu energii z pożywienia, regulacji apetytu i gospodarki glukozowej, dlatego ma pewien wpływ na masę ciała. U ludzi jest on jednak znacznie mniejszy, niż sugerowały badania na zwierzętach, a proste wskaźniki, takie jak stosunek dwóch grup bakterii, okazały się niewiarygodne. Skuteczne odchudzanie nadal opiera się na diecie, ruchu, a w razie potrzeby na leczeniu farmakologicznym prowadzonym przez lekarza – żaden probiotyk nie zastąpi tych metod. Co ciekawe, dieta sprzyjająca zdrowej mikrobiocie, czyli bogata w błonnik i warzywa, jest jednocześnie dietą sprzyjającą utrzymaniu prawidłowej masy ciała.
Czy leki na zgagę szkodzą bakteriom jelitowym?
Inhibitory pompy protonowej, takie jak omeprazol czy pantoprazol, zmieniają skład mikrobioty, ponieważ zmniejszają kwaśność żołądka, który w naturalny sposób chroni jelita przed napływem bakterii. Przy długotrwałym stosowaniu zwiększa się m.in. ryzyko SIBO i zakażenia Clostridioides difficile. Nie należy jednak odstawiać ich samodzielnie – u wielu pacjentów są niezbędne. Jeśli przyjmujesz je od dawna, warto zapytać lekarza, czy dawkę można zmniejszyć lub stosować lek tylko w razie potrzeby. Osoby kupujące IPP bez recepty nie powinny stosować ich dłużej niż 14 dni bez konsultacji lekarskiej.
Jak dieta roślinna wpływa na mikrobiotę jelitową?
Dieta bogata w produkty roślinne dostarcza dużo błonnika i polifenoli, które są pożywką dla bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Osoby na takiej diecie mają zwykle bardziej zróżnicowaną mikrobiotę i wyższe stężenie maślanu w jelitach. Nie trzeba jednak całkowicie rezygnować z produktów zwierzęcych – dla mikrobioty najważniejsze jest, by rośliny stanowiły podstawę jadłospisu. Weganie powinni pamiętać o suplementacji witaminy B12, ponieważ bakterie jelitowe nie są w stanie pokryć zapotrzebowania na nią.
Kiedy z problemami jelitowymi trzeba iść do lekarza?
Do lekarza należy zgłosić się, gdy dolegliwości trwają dłużej niż kilka tygodni, nawracają lub utrudniają codzienne funkcjonowanie. Pilnej konsultacji wymaga krew w stolcu, czarne smoliste stolce, niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, silny ból brzucha, biegunka budząca w nocy, objawy odwodnienia oraz biegunka pojawiająca się w trakcie lub po antybiotykoterapii, szczególnie jeśli jest obfita i towarzyszy jej gorączka. Osoby po 50. roku życia z nowymi zaburzeniami rytmu wypróżnień powinny skonsultować się z lekarzem w sprawie diagnostyki, w tym kolonoskopii.
Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną i ma charakter wyłącznie informacyjny. Treść przygotowano z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.
Leki z substancją diklofenak: Majamil PPH – skutki uboczne, Dicloratio retard 100 – opinie