Substancja czynna

Metformina

Metformina – do czego służy i jak działa?

Metformina – to lek przeciwhiperglikemiczny, czyli taki, który nie obniża stężenia glukozy poniżej jej prawidłowych wartości. W farmacji występuje w postaci chlorowodorku metforminy. Mechanizm działania leku polega na zredukowaniu wytwarzania glukozy w wątrobie, a także poprzez zwiększanie działania insuliny w mięśniach i tkance tłuszczowej. Ponadto wywiera pozytywny wpływ na stan naczyń krwionośnych oraz na profil lipidowy, zmniejszając stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i trójglicerydów. Metformina stosowana jest w cukrzycy typu II (szczególnie u osób otyłych, u których prawidłowa dieta i aktywność fizyczna nie doprowadziły do uzyskania prawidłowego stężenia glukozy we krwi) oraz insulinooporności. Przyjmowanie metforminy nie zwalnia z kontynuacji diety i aktywności fizycznej.

Metforminę można stosować w monoterapii, jako pojedynczy lek lub w połączeniu z innymi doustnymi lekami na cukrzycę lub z insuliną.

Możliwe działania niepożądane: zaburzenia smaku, utrata apetytu, nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha. To najczęściej występujące działania niepożądane, które występują na początku leczenia metforminą i zazwyczaj ustępują po kilku tygodniach.

Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10

OTC bez recepty · Rp na receptę · OTC/Rp zależnie od dawki i opakowania (wg Rejestru Produktów Leczniczych)

wycofany lek usunięty z Rejestru Produktów Leczniczych – może być nadal dostępny pod zmienioną nazwą. Sprawdź zamienniki na stronie leku.

A

Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne "Polfa" S.A.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Agartha Duo wycofany
Gedeon Richter Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Agnis Combi wycofany
Egis Pharmaceuticals PLC
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Vipharm S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Vipharm S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Tad Pharma GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Polfarmex S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Autnami Rp
Sandoz Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 2,5 mg + 850 mg; 2,5 mg + 1000 mg
Avamina Rp
Bioton S.A.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Bioton S.A.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg

C

Co-Fineria wycofany
Medical Pharmaquality S.A.
  • Tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu 50 mg + 500 mg, 50 mg + 1000 mg, 100 mg + 1000 mg
Bioton S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg, 50 mg + 850 mg
CHEPLAPHARM Arzneimittel GmbH
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce

D

Adamed Pharma S.A.
  • Tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu 50 mg + 500 mg; 50 mg + 1000 mg; 100 mg + 1000 mg
Farmak International Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A.
  • Tabletki powlekane 5 mg + 850 mg, 5 mg + 1000 mg
Diamed wycofany
MSN Labs Europe Limited
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg

E

Ebymect Rp
AstraZeneca AB
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce
Efficib Rp
Merck Sharp & Dohme B.V.
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce
Sandoz GmbH
  • Tabletki powlekane 1000 mg + 50 mg
Etform Rp
Sandoz GmbH
  • Tabletki powlekane 1000 mg
Sandoz GmbH
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Eucreas Rp
Novartis Europharm Limited
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce

F

Fordiab Rp
STADA Arzneimittel AG
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg

G

Aurovitas Pharma Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
GluaMet wycofany
Merck Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Glubrava wycofany
Takeda Pharma A/S
  • Tabletki powlekane 15 mg + 850 mg
Merck Sante s.a.s.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Merck Sante s.a.s.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg

I

Icandra Rp
Novartis Europharm Limited
  • Tabletki powlekane 50 mg/850 mg, 50 mg/1000 mg
Ipinzan Rp
Zentiva, k.s.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
IRUKA Rp
Farmaceutici Caber S.r.l.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg

J

Jamesi Rp
Zentiva, k.s.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Zentiva, k.s.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg; 50 mg + 1000 mg
G.L. Pharma GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Janumet Rp
Merck Sharp & Dohme B.V.
  • Tabletki powlekane 50 mg/850 mg, 50 mg/1000 mg
Boehringer Ingelheim International GmbH
  • Tabletki powlekane Jentadueto -2,5 mg / 850 mg , 2,5 mg / 1 000 mg
Gedeon Richter Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg

K

AstraZeneca AB
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce

L

Langerin wycofany
STADA Arzneimittel AG
  • Tabletki powlekane 2,5 mg + 850 mg, 2,5 mg + 1000 mg
Egis Pharmaceuticals PLC
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg; 50 mg + 1000 mg
Krka, d.d., Novo mesto
  • , Tabletki powlekane 2,5 mg + 850 mg, 2,5 mg + 1000 mg
Lyomet SR wycofany

M

Krka, d.d., Novo mesto
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Accord Healthcare Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
G.L. Pharma GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Krka, d.d., Novo mesto
  • Tabletki powlekane Wszystkie moce
Synoptis Pharma Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Synoptis Pharma Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Metfogamma 500 wycofany
Woerwag Pharma GmbH & Co. KG
  • Tabletki powlekane 500 mg
Metfogamma 850 wycofany
Woerwag Pharma GmbH & Co. KG
  • Tabletki powlekane 850 mg
Metfogamma 1000 wycofany
Woerwag Pharma GmbH & Co. KG
  • Tabletki powlekane 1000 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki 500 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki 850 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 1000 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg
Teva B.V.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 750 mg, 1000 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu 50 mg + 1000 mg, 50 mg + 500 mg, 100 mg + 1000 mg
Bluefish Pharmaceuticals AB
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Metformin Galena wycofany
Farmaceutyczna Spółdzielnia Pracy Galena
  • Tabletki 850 mg
Biofarm Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Interdos Pharma B.V.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg; 750 mg; 1000 mg
Inventia Healthcare B.V.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg
Sandoz GmbH
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Sandoz GmbH
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
STADA Arzneimittel AG
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Teva Pharmaceuticals Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg
Medreg s.r.o.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Metformin USV wycofany
Vitabalans Oy
  • Tabletki powlekane 500 mg, 1000 mg
Metifor wycofany
Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Krka, d.d., Novo mesto
  • Tabletki powlekane 5 mg + 850 mg, 5 mg + 1000 mg
Bausch Health Poland Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Mylformet wycofany

N

Farmak International Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 5 mg + 850 mg
Gedeon Richter Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 500 mg

P

Pernuvi Combi wycofany
Teva B.V.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg

Q

Qtrilmet wycofany

R

Ranbaxy (Poland) Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Ristfor Rp
Merck Sharp & Dohme B.V.
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce

S

Sandoz GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Merck Sharp & Dohme B.V.
  • Tabletki powlekane 2,5 mg/850 mg, 2,5 mg/1000 mg, 7,5 mg/850 mg, 7,5 mg/1000 mg
Siofor Rp
Berlin-Chemie AG (Menarini Group)
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Berlin-Chemie AG
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Sitaformil duo wycofany
Aflofarm Farmacja Polska Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Medical Valley Invest AB
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
+pharma arzneimittel GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
APC Instytut Sp. z o.o.
  • Tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu 50 mg + 500 mg, 50 mg + 1000 mg, 100 mg + 1000 mg
AS Grindeks
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
MSN Labs Europe Limited
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg
Olpha AS
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Sandoz GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne "Polfa" S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Medreg s.r.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Accord Healthcare S.L.U.
  • Lek Sitagliptin / Metformin hydrochloride Accord dopuszczony został do obrotu na podstawie tzw. procedury scentralizowanej (UE).
Mylan Pharmaceuticals Ltd
  • Lek Sitagliptin / Metformin hydrochloride Mylan dopuszczony został do obrotu na podstawie tzw. procedury scentralizowanej (UE).
Sun Pharmaceutical Industries Europe B.V.
  • Lek Sitagliptin / Metformin hydrochloride Sun dopuszczony został do obrotu na podstawie tzw. procedury scentralizowanej (UE).
Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Sophamet wycofany
Farmak International Sp. z o.o.
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Farmak International Sp. z o.o.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Boehringer Ingelheim International GmbH
  • Tabletki powlekane 5 mg/850 mg, 5 mg/1000 mg, 12,5 mg/850 mg, 12,5 mg/1000 mg
Reddy Holding GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Farmak International Sp. z o.o.
  • , Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg

V

VALIMAR Rp
Fairmed Healthcare GmbH
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Merck Sharp & Dohme B.V.
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce
+pharma arzneimittel gmbh
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Accord Healthcare S.L.U.
  • Lek Vildagliptin / Metformin hydrochloride Accord dopuszczony został do obrotu na podstawie tzw. procedury scentralizowanej (UE).
Vilspox wycofany
Sandoz GmbH
  • Tabletki powlekane 50 mg + 1000 mg
Vimetso Rp
Krka, d.d., Novo mesto
  • Tabletki powlekane 50 mg + 850 mg, 50 mg + 1000 mg
Takeda Pharma A/S
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce
Janssen-Cilag International N.V.
  • Kompilacja różnych postaci farmaceutycznych Wszystkie moce

X

Xigduo Rp
AstraZeneca AB
  • Tabletki powlekane 5 mg/850 mg, 5 mg/1000 mg
Egis Pharmaceuticals PLC
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg

Z

Zenofor Rp
Zentiva, k.s.
  • Tabletki powlekane 500 mg, 850 mg, 1000 mg
Zentiva, k.s.
  • Tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg, 750 mg, 1000 mg
Novartis Europharm Limited
  • Tabletki powlekane 50 mg/850 mg, 50 mg/1000 mg

Metformina – kompleksowe informacje na temat substancji czynnej stosowanej w leczeniu cukrzycy

Metformina to substancja czynna, która od dekad rewolucjonizuje leczenie cukrzycy typu 2, jednak jej potencjał wykracza daleko poza tradycyjne zastosowania diabetologiczne. Ten wszechstronny lek, będący pochodną biguanidów, zyskuje coraz większe uznanie jako „panaceum XXI wieku” dzięki odkrywaniu nowych mechanizmów działania i zastosowań klinicznych. Badania eksperymentalne i kliniczne odkrywają, że metformina może mieć korzystne zastosowanie również w chorobach nowotworowych, demielinizacyjnych, sercowo-naczyniowych, wirusowym zapaleniu wątroby typu C czy zespole policystycznych jajników. Podstawowym działaniem metforminy jest zmniejszanie insulinooporności, ale stale odkrywane są jej nowe funkcje. Metformina jest nie tylko bezpieczna, ale także wykazuje działanie przeciwzapalne i nie wiąże się z przyrostem masy ciała. Metformina to najbardziej przepisywany doustny lek przeciwcukrzycowy na świecie, stosowany już od sześciu dekad i nadal pozostający lekiem pierwszego wyboru w nowo zdiagnozowanej cukrzycy typu 2.

Historia i pochodzenie metforminy

Pochodne biguanidu – do których należy metformina – zostały wprowadzone do leczenia cukrzycy w latach 50. XX wieku. Oprócz metforminy początkowo stosowano jeszcze fenforminę i buforminę. Związki te zostały jednak wycofane z obrotu z powodu groźnych działań niepożądanych. Sama substancja pod względem chemicznym to pochodna biguanidów i wywodzi się z ziołolecznictwa. Metformina jest lekiem, którego początki umiejscowione są w ziołolecznictwie. Biguanid ten zawarty jest bowiem w rutwicy lekarskiej (Galega officinalis).

Metformina została oficjalnie zatwierdzona do użytku medycznego przez Swissmedic w Szwajcarii dnia 22 marca 1960 roku. Podmiotem odpowiedzialnym za wprowadzenie substancji czynnej na rynek farmaceutyczny była firma Merck. W Kanadzie taka zgoda została wydana w 1972 roku, natomiast w Stanach Zjednoczonych Food and Drug Administration (FDA) zarejestrowało lek dnia 3 marca 1995 roku. W Stanach Zjednoczonych metformina została zatwierdzona przez FDA w 1994 roku do leczenia cukrzycy typu 2.

Mechanizm działania metforminy

Mechanizm działania metforminy jest wielotorowy i nadal nie do końca poznany. Mechanizm działania nie polega na pobudzaniu komórek beta wysp Langerhansa trzustki do zwiększenia wydzielania insuliny, dlatego zasadniczo lek ten nie wywołuje stanu niedocukrzenia, czyli hipoglikemii, nawet w dużych dawkach.

Główne mechanizmy działania

Zmniejszenie stężenia glukozy we krwi następuje poprzez zmniejszenie wytwarzania glukozy w wątrobie oraz poprzez nasilanie działania insuliny w mięśniach i tkance tłuszczowej. Sama metformina obniża stężenie glukozy w osoczu krwi na czczo, jak i po posiłku. Dzieje się tak poprzez hamowanie glukoneogenezy i glikogenolizy, zwiększenie wrażliwości tkanki mięśniowej na insulinę, a także dzięki opóźnianiu wchłaniania samej glukozy w jelitach.

Najważniejsze mechanizmy działania metforminy obejmują:

  • Hamowanie glukoneogenezy w wątrobie – zmniejszenie wątrobowej produkcji glukozy odbywa się najprawdopodobniej przez hamowanie aktywności kompleksu I łańcucha oddechowego w mitochondriach hepatocytów, co powoduje zmniejszenie produkcji adenozynotrifosforanu (ATP)
  • Aktywacja AMPK – AMPK jest wewnątrzkomórkowym czujnikiem energii i ulega aktywacji, gdy dochodzi do zwiększenia stosunku AMP/ATP i ADP/ATP. Metformina powoduje wzrost w komórkach AMP i ADP, a tym samym przyczynia się do wzrostu ilorazu AMP/ATP i ADP/ATP
  • Zwiększenie wrażliwości na insulinę – Mechanizm działania metforminy polega na uwrażliwianiu komórek na działanie własnej insuliny, czyli na zmniejszaniu insulinooporności
  • Opóźnienie wchłaniania glukozy – w jelitach, co przyczynia się do lepszej kontroli glikemii poposiłkowej

Wskazania do stosowania metforminy

Cukrzyca typu 2

Metformina może być stosowana u chorych na cukrzycę typu 2, u których występuje przynajmniej resztkowe wydzielanie insuliny i jest szczególnie korzystna u chorych na cukrzycę ze współistniejącą otyłością. Metformina jest doustnym lekiem o działaniu przeciwcukrzycowym, którego głównym wskazaniem do stosowania jest niepowikłana cukrzyca typu 2 u pacjentów, u których ściśle przestrzegana dieta oraz aktywność fizyczna nie jest wystarczająca dla utrzymania prawidłowego poziomu glikemii. Szczególnie stosowana jest u osób otyłych.

Stan przedcukrzycowy

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego u osób ze stwierdzonym tzw. stanem przedcukrzycowym (obecnie określany jako nieprawidłowa tolerancja glukozy), czyli glukozą na czczo z zakresu 100-125 mg/dl, konieczna jest redukcja masy ciała oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Jeśli dieta i aktywność nie pomagają obniżyć poziomu glukozy zastosowanie znajduje metformina – jako profilaktyka rozwoju cukrzycy. Metformina jest obecnie jedynym lekiem przeciwcukrzycowym w stanie przedcukrzycowym zalecanym przez Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA).

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

Leczenie metforminą stosowane jest również u pacjentów z insulinoopornością oraz z zespołem policystycznych jajników, w którym często obserwuje się spadek wrażliwości tkanek na insulinę. W przypadku PCOS nie jest ona lekiem pierwszego wyboru, ponieważ samo to schorzenie ma bardzo skomplikowane podłoże. Jeżeli jest nim insulinooporność, hiperinsulinemia i otyłość, metformina może wykazywać dość wysoką skuteczność w leczeniu policystycznych jajników i niepłodności.

Dawkowanie i sposób przyjmowania

Obecnie za maksymalną dawkę dobową metforminy o natychmiastowym uwalnianiu uważa się 3000 mg, a tej o przedłużonym działaniu – 2000mg. Najczęściej, w początkach cukrzycy typu 2, stosowana jest dawka dobowa z zakresu 1000-1500 mg, rozbita na 2-3 dawki. Według najnowszych zaleceń maksymalna dobowa dawka metforminy to 3000 mg rozłożone w kilku dawkach w ciągu dnia.

Ważne zasady stosowania:

  • W celu ograniczenia wystąpienia działań niepożądanych, najczęściej zaleca się stosowanie metforminy w dawkach podzielonych i przyjmowanie w trakcie lub tuż po posiłku
  • W celu zapobiegania działaniom niepożądanym przy terapii metforminą zaleca się rozpoczęcie leczenia od zmniejszonej dawki i stopniowe jej zwiększanie co 7-10 dni, aż do osiągnięcia stężenia docelowego
  • Całkowite przyzwyczajenie organizmu do leku może zająć nawet około 6-10 tygodni, ponieważ po każdym zwiększeniu dawki mogą powrócić objawy działań niepożądanych

Leczenie farmakologiczne cukrzycy typu 2 – rola metforminy

Metformina stanowi podstawę farmakoterapii cukrzycy typu 2 i często jest stosowana w skojarzeniu z innymi substancjami czynnymi. W Polsce najczęściej wykorzystywane kombinacje obejmują:

Skojarzenia z metforminą:

  • Sitagliptyna (inhibitor DPP-4) – preparaty kombinowane zawierające metforminę i sitagliptynę
  • Gliklazyd (pochodna sulfonylomocznika) – stosowany oddzielnie lub w kombinacji
  • Empagliflozyna (inhibitor SGLT2) – nowoczesne połączenie szczególnie korzystne u pacjentów z chorobami serca
  • Linagliptyna (inhibitor DPP-4) – dostępna w kombinacji z metforminą
  • Dapagliflozyna (inhibitor SGLT2) – skuteczna kombinacja z dodatkowym efektem ochrony serca i nerek

Inne substancje czynne stosowane w terapii skojarzonej:

  • Worigliptozyna – inhibitor DPP-4 nowej generacji
  • Liraglutyd – analog GLP-1 podawany podskórnie
  • Dulaglutyd – długodziałający analog GLP-1
  • Glimiepiryd – pochodna sulfonylomocznika trzeciej generacji
Grupa leków Przykładowe substancje czynne Mechanizm działania Główne korzyści w połączeniu z metforminą
Inhibitory DPP-4 Sitagliptyna, Linagliptyna Zwiększenie poziomu GLP-1 Niska hipoglikemia, neutralny wpływ na masę ciała
Inhibitory SGLT2 Empagliflozyna, Dapagliflozyna Hamowanie reabsorpcji glukozy w nerkach Ochrona serca i nerek, redukcja masy ciała
Pochodne sulfonylomocznika Gliklazyd, Glimiepiryd Stymulacja wydzielania insuliny Skuteczne obniżenie glikemii
Analogi GLP-1 Liraglutyd, Dulaglutyd Zwiększenie wydzielania insuliny, opóźnienie opróżniania żołądka Znaczna redukcja masy ciała, ochrona układu sercowo-naczyniowego

Działania niepożądane i przeciwwskazania

Najczęstsze działania niepożądane

Najczęstsze działania niepożądane związane ze stosowaniem metforminy związane są z układem pokarmowym. Obejmują przede wszystkim nudności, wymioty, wzdęcia, bóle brzucha, uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej i biegunki. Do najczęściej występujących skutków przyjmowania leku zalicza się: • Nudności • Biegunki • Wymioty • Bóle brzucha • Metaliczny posmak w ustach • Zaburzenia smaku.

Warto wiedzieć, że objawy te pojawiają się nie tylko na początku terapii, lecz mogą wystąpić nawet po wielu latach stosowania leku. Biegunki po metforminie są jednak zazwyczaj łagodne. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe można załagodzić, zażywając lek razem z posiłkiem.

Poważne działania niepożądane

Najpoważniejszym, choć bardzo rzadkim skutkiem ubocznym stosowania metforminy jest kwasica mleczanowa. Kwasica mleczanowa – objawy U pacjenta, u którego wystąpiła kwasica mleczanowa, można zaobserwować charakterystyczne symptomy, takie jak: • wymioty, nudności, bóle żołądka oraz inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego, • charakterystyczny przyspieszony, „ciężki” oddech i duszności – to tzw. oddech Kussmaula, • obniżenie temperatury ciała oraz ciśnienia krwi, • zmniejszone oddawanie moczu (skąpomocz), • nieznacznie odwodnienie, • majaczenie, senność oraz zaburzenia świadomości.

Przeciwwskazania

Najważniejsze przeciwwskazania do stosowania metforminy obejmują: Ciężką niewydolność nerek lub jakiekolwiek stany mogące wpływać na ich funkcjonowanie, takie jak infekcje, wstrząs czy odwodnienie, Kwasicę metaboliczną (np. kwasica ketonowa lub mleczanowa), Choroby powodujące niedotlenienie tkanek (hipoksję), jak np. niewydolność oddechowa, zawał serca, niewydolność serca.

Dodatkowe przeciwwskazania:

  • Alkoholizm i zatrucie alkoholem
  • Niewydolność wątroby
  • Podawanie śródnaczyniowe środków kontrastowych z jodem
  • Nadwrażliwość na metforminę

Interakcje lekowe

Metformina, tak jak każdy lek, może wchodzić w interakcje z innymi substancjami czynnymi, które mogą nasilać lub osłabiać działanie metforminy.

Leki nasilające działanie metforminy:

  • tedizolid, kwas alfa-liponowy (kwas tioktynowy), metoprolol, biktegrawir, ciprofibrat, digoksyna, dolutegrawir, fenofibrat, izawukonazol, kobucystat, metamizol, norfloksacyna, topiramat

Leki osłabiające działanie metforminy:

  • dienogest, drospirenon, etogestrel, lewonorgestrel, medroksyprogesteron, norgestimat, indapamid, klopamid, beklometazon, betametazon, deksametazon

Szczególne ostrzeżenia:

  • Jednoczesne przyjmowanie zonisamidu (lek przeciwpadaczkowy) z metforminą może prowadzić do wzrostu kwasu mlekowego we krwi
  • Jednoczesne stosowanie metforminy i preparatów z żeń-szeńiem może prowadzić do nadmiernego obniżenia poziomu glukozy we krwi

Nowe zastosowania i badania naukowe

Działanie przeciwnowotworowe

Dokładny mechanizm działania metforminy u chorych na nowotwory nie jest znany, ale w wielu badaniach wykazano, że jej zastosowanie związane jest z redukcją zachorowania na nowotwory, redukcją śmiertelności oraz wydłużeniem przeżycia. Metformina, powszechnie stosowana w leczeniu cukrzycy, znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania na raka podstawnokomórkowego lub raka płaskonabłonkowego, dwa najczęstsze nowotwory skóry.

Wykazano korzystny wpływ stosowania metforminy w raku piersi, raku płuca i rozrostowych chorobach krwi. Opisano zwiększoną efektywność niektórych leków przeciwnowotworowych przy stosowaniu metforminy. Działanie przeciwnowotworowe leku polega na indukowaniu apoptozy lub zatrzymaniu cyklu komórkowego w fazach G0/G1.

Właściwości przeciwstarzeniowe

Polega on na zmniejszaniu intensywności szlaku metabolicznego z udziałem insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1) oraz kinazy mTOR, dzięki czemu metformina przyczynia się wydłużenia życia osobnikom zwierzęcym. Metformina wpływa pośrednio na opóźnianie procesów starzenia poprzez swoje działanie przeciwzapalne. Jest skuteczna w hamowaniu starzenia się fibroblastów oraz komórek macierzystych organizmu.

Wydaje się, że poprzez swoje działanie kardioprotekcyjne oraz przeciwnowotworowe, a także korzystny wpływ na IR metformina może mieć korzystny wpływ na proces starzenia oraz długość życia. Być może metformina stanie się pierwszym lekiem przeciwstarzeniowym i przedłużającym życie.

Choroby sercowo-naczyniowe

Kardioprotekcyjne działanie metforminy jest niezależne od efektu przeciwhiperglikemicznego. Najprawdopodobniej metformina ma wpływ na hamowanie procesu zapalnego, zwiększenie aktywności fibrynolitycznej osocza przez zmniejszenie stężenia inhibitora aktywatora plazminogenu typu 1, przeciwdziałanie nadmiernej aktywacji płytek krwi oraz zmniejszenie uszkodzenia śródbłonka spowodowanego stresem oksydacyjnym.

Metformina wykazuje też niewielki korzystny wpływ na stężenie lipidów w surowicy, zmniejszając stężenie triglicerydów, cholesterolu całkowitego, LDL i VLDL. Wykazuje korzystny wpływ na profil lipidowy – metformina przyczynia się do zmniejszenia stężenia cholesterolu całkowitego, trójglicerydów oraz frakcji LDL cholesterolu („złego” cholesterolu), zwiększając przy tym poziom frakcji HDL cholesterolu („dobrego” cholesterolu).

Metformina a kontrola masy ciała

Ułatwia utrzymanie lub zmniejszenie masy ciała – u osób chorych na cukrzycę lek ten przyczynia się do niewielkiej utraty masy ciała, jak również ułatwia jej utrzymanie, mechanizm tego działania dotychczas nie został do końca wyjaśniony. Metformina pomaga w odchudzaniu na kilka sposobów. Poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, opóźnia wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego oraz zmniejsza jej produkcję w wątrobie. Ponadto, zmniejsza apetyt.

Mniejszy apetyt ma się przyczyniać do powolnego, acz regularnego obniżania masy ciała i redukcji otyłości, która sama w sobie jest jednym z ważniejszych czynników utrzymujących stan cukrzycowy. Metformina nie jest jednak lekiem na otyłość i nie powinna być jako taki traktowana.

Bezpieczeństwo stosowania

Dużą zaletą tego leku jest fakt, że działanie metforminy nie wywołuje efektu hipoglikemii i nie wpływa na zwiększenie masy ciała. Jest więc w pełni bezpieczny i nie niesie za sobą ryzyka hiperinsulinemii. Lek ten nie wpływ na wydzielanie insuliny, dlatego też nie powoduje hipoglikemii, czyli stanu polegającego na nagłym znacznym obniżeniu poziomu glukozy we krwi.

Monitoring podczas terapii:

  • Ponieważ długotrwałe stosowanie metforminy może skutkować niedoborami witaminy B12 należy zwracać uwagę na ewentualne objawy ze strony układu nerwowego i jeśli jest taka potrzeba rozważyć suplementację tej witaminy
  • Metformina zmniejsza wchłanianie witaminy B12
  • Regularne kontrole funkcji nerek
  • Monitorowanie parametrów lipidowych

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy metformina powoduje hipoglikemię?

Mechanizm działania nie polega na pobudzaniu komórek beta wysp Langerhansa trzustki do zwiększenia wydzielania insuliny, dlatego zasadniczo lek ten nie wywołuje stanu niedocukrzenia, czyli hipoglikemii, nawet w dużych dawkach. Metformina sama w sobie nie powoduje hipoglikemii, jednak może wystąpić w połączeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi.

Jak długo stosować metforminę?

Metformina to lek przewlekłego stosowania w cukrzycy typu 2. Terapia jest zwykle kontynuowana przez całe życie, chyba że wystąpią przeciwwskazania lub nietolerancja leku. Decyzję o zakończeniu lub modyfikacji terapii zawsze podejmuje lekarz.

Czy można stosować metforminę w ciąży?

Do niedawna metforminę musiały odstawiać kobiety ciężarne chorujące na insulinooporność, a także przyszłe mamy z cukrzycą ciążową oraz mamy karmiące naturalnie i chorujące jednocześnie na cukrzycę typu 2. W 2021 roku jednak Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, śladem agencji medycznych w innych krajach, dopuściło lek do stosowania u mam karmiących naturalnie. Ostateczną decyzję o stosowaniu w ciąży podejmuje zawsze lekarz prowadzący.

Jakie są najczęstsze skutki uboczne metforminy?

Najczęstsze działania niepożądane związane ze stosowaniem metforminy związane są z układem pokarmowym. Obejmują przede wszystkim nudności, wymioty, wzdęcia, bóle brzucha, uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej i biegunki. Objawy te zazwyczaj ustępują po przyzwyczajeniu się organizmu do leku.

Czy metformina może być stosowana w prewencji cukrzycy?

Tak, metformina jest obecnie jedynym lekiem przeciwcukrzycowym w stanie przedcukrzycowym zalecanym przez Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA). Jeśli dieta i aktywność nie pomagają obniżyć poziomu glukozy zastosowanie znajduje metformina – jako profilaktyka rozwoju cukrzycy.

Czy metformina pomaga w odchudzaniu?

Metformina pomaga w odchudzaniu na kilka sposobów. Poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, opóźnia wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego oraz zmniejsza jej produkcję w wątrobie. Ponadto, zmniejsza apetyt. Jednak metformina nie jest lekiem na otyłość i nie powinna być jako taki traktowana.

Jakie badania trzeba kontrolować podczas stosowania metforminy?

Podczas terapii metforminą należy regularnie kontrolować:

  • Poziom glukozy we krwi
  • Funkcję nerek (kreatynina, GFR)
  • Stężenie witaminy B12 (przy długotrwałym stosowaniu)
  • Parametry lipidowe
  • Funkcję wątroby (w przypadku chorób współistniejących)

Czy metformina ma zastosowanie w leczeniu nowotworów?

W wielu badaniach wykazano, że zastosowanie metforminy związane jest z redukcją zachorowania na nowotwory, redukcją śmiertelności oraz wydłużeniem przeżycia. Jednak zastosowanie metforminy w onkologii wciąż jest przedmiotem badań i nie jest to standardowe wskazanie kliniczne.

Czy metformina ma działanie przeciwstarzeniowe?

Być może metformina stanie się pierwszym lekiem przeciwstarzeniowym i przedłużającym życie. Metformina wpływa pośrednio na opóźnianie procesów starzenia poprzez swoje działanie przeciwzapalne. Obecnie trwają badania kliniczne oceniające ten potencjał.

Bibliografia

  1. Zhou G, Myers R, Li Y, Chen Y, Shen X, Fenyk-Melody J, Wu M, Ventre J, Doebber T, Fujii N, Musi N, Hirshman MF, Goodyear LJ, Moller DE. Role of AMP-activated protein kinase in mechanism of metformin action. J Clin Invest. 2001;108(8):1167-74. DOI: 10.1172/JCI13505 PMID: 11602624
  2. LaMoia TE, Shulman GI. Cellular and Molecular Mechanisms of Metformin Action. Endocr Rev. 2021;42(1):77-96. DOI: 10.1210/endrev/bnaa023 PMID: 32897388