Ambirix to szczepionka stosowana do ochrony przed wirusowymi zapaleniami wątroby typu A i B. Jest przeznaczona dla dzieci i młodzieży od 1 do 15 lat. Szczepionka zawiera martwe wirusy, które pobudzają układ odpornościowy do produkcji przeciwciał, chroniących organizm przed infekcją. Ambirix jest dostępny na receptę.
Twinrix Adult to szczepionka przeznaczona do uodporniania wcześniej nieuodpornionych dorosłych i młodzieży od ukończenia 16. roku życia, narażonych na zakażenie wirusami zapalenia wątroby typu A (WZW A) i typu B (WZW B). Szczepionka zawiera inaktywowane wirusy WZW typu A oraz rekombinowany antygen powierzchniowy HBsAg wirusa WZW typu B. Szczepienie podstawowe składa się z 3 dawek szczepionki podawanych według schematu 0-1-6 miesięcy. Lek jest dostępny na receptę.
Twinrix Junior to szczepionka stosowana do uodparniania dzieci od ukończenia 1. roku życia do 15 lat włącznie, które są narażone na zakażenie wirusami zapalenia wątroby typu A (HAV) i B (HBV). Szczepionka jest dostępna na receptę. Wskazaniem do zastosowania szczepionki Twinrix Junior jest uodpornienie na wirusa wywołującego WZW typu A i B.
Twinrix Junior to szczepionka stosowana u dzieci i młodzieży w wieku od 1 roku do 15 lat, w celu zapobiegania wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (WZW A) i typu B (WZW B). Szczepionka powoduje powstawanie odporności przez produkcję przeciwciał przeciwko tym chorobom.
WZW A jest zakaźną chorobą wątroby przenoszoną poprzez skażoną żywność, napoje lub wodę, a objawy obejmują mdłości, gorączkę, bóle oraz żółtaczkę. WZW B jest spowodowane przez wirus znajdujący się w płynach ustrojowych, takich jak krew czy ślina, i powoduje zapalenie wątroby. Szczepienie jest najlepszym sposobem zapobiegania tym chorobom.
Wirus Hepatitis A – substancja aktywna szczepionki zapobiegającej WZW A. Mechanizm działania wirusa Hepatitis A polega na uruchomieniu produkcji swoistych przeciwciał anty-HAV, powodujących powstawanie odporności na zakażenie wirusem HAV (ang. Hepatitis A Virus). Szczepionka zawiera inaktywowane formaldehydem i adsorbowane na związkach glinu wirusy zapalenia wątroby typu A. Po 30 dniach od podania pierwszej dawki szczepionki, przeciwciała anty-HAV występują u około 99% osób zaszczepionych. Po dwóch dawkach odporność na WZW A zostaje zachowana u 90-95% osób na okres 30-40 lat. Wskazaniem do stosowania szczepionki jest uzyskanie czynnej odpornośći przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A. Szczepienie szczególnie zaleca się osobom z grup zwiększonego ryzyka.
Wirus Hepatitis A jako szczepionka przeciw WZW A występuje w postaci zawiesiny do wstrzykiwań. Dostępne są szczepionki jednoskładnikowe lub skojarzone, dla dzieci i dorosłych.
Możliwe działania niepożądane (najczęstsze): ból głowy, drażliwość, ból i zaczerwienienie w miejscu podania, złe samopoczucie, gorączka, uczucie zmęczenia, zmniejszenie łaknienia, ból głowy, senność, biegunka, nudności, wymioty.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Wirusowe zapalenie wątroby typu A, powszechnie nazywane żółtaczką pokarmową, to choroba zakaźna, która od wieków towarzyszy ludzkości i wciąż stanowi poważny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Wywołuje ją wirus HAV (Hepatitis A Virus) – małe, pozbawione osłonki wirusowe cząsteczki, które potrafią przeżyć w środowisku zewnętrznym przez wiele godzin, a nawet dni, co czyni je wyjątkowo trudnymi do wyeliminowania metodami higieny. Zakażenie przenosi się przede wszystkim drogą fekalno-oralną – przez spożycie skażonej wody lub żywności, a także przez bezpośredni kontakt z osobą chorą. Szczególnie niebezpieczna jest wysoka zakaźność wirusa już w fazie przedobjawowej, kiedy chory nie wie jeszcze o swojej chorobie, a nieświadomie zaraża otoczenie. Choć u dzieci WZW A przebiega często bezobjawowo lub z bardzo łagodnymi dolegliwościami, u dorosłych choroba może trwać tygodniami, prowadząc do poważnego uszkodzenia wątroby, a w rzadkich przypadkach – do piorunującego zapalenia wątroby zagrażającego życiu. Najskuteczniejszą bronią w walce z tym wirusem jest szczepienie. Współczesne szczepionki przeciwko WZW A zawierają jako substancję czynną inaktywowany wirus zapalenia wątroby typu A – preparat, który jest bezpieczny, nie wywołuje choroby, lecz pobudza układ odpornościowy do wytworzenia długotrwałej ochrony. Zrozumienie, czym jest ta substancja, jak działa, kto powinien ją otrzymać i czego można się po niej spodziewać, to klucz do świadomej decyzji o szczepieniu – decyzji, która może ochronić nas i naszych bliskich na całe dekady.
Wirus zapalenia wątroby typu A należy do rodziny Picornaviridae, rodzaju Hepatovirus. Jest to jednołańcuchowy wirus RNA o dodatniej polarności, niezwykle odporny na czynniki środowiskowe – przeżywa w temperaturze pokojowej przez kilka godzin na różnych powierzchniach, a w wodzie może zachowywać zakaźność przez kilka miesięcy. Ta wyjątkowa żywotność sprawia, że jego eliminacja wyłącznie metodami higienicznymi jest niezwykle trudna, a do zakażenia może dojść nawet wówczas, gdy pozornie przestrzegamy podstawowych zasad sanitarnych.
Po dostaniu się do organizmu przez przewód pokarmowy wirus wędruje do wątroby, gdzie wnika do hepatocytów – komórek wątrobowych – i rozpoczyna intensywne namnażanie. Zainfekowane komórki wydalają nowe cząsteczki wirusa z żółcią do jelit, skąd trafiają one do kału, co jest głównym źródłem dalszego rozprzestrzeniania się choroby. Układ odpornościowy rozpoznaje zakażenie i odpowiada stanem zapalnym, który choć konieczny do zwalczenia wirusa, jednocześnie odpowiada za większość objawów klinicznych – zmęczenie, gorączkę, nudności i żółtaczkę.
Okres wylęgania choroby wynosi od 2 do 7 tygodni, a zakaźność jest największa jeszcze przed pojawieniem się pierwszych objawów, co znacznie utrudnia kontrolę epidemiczną. Sam przebieg kliniczny jest zwykle samoograniczający się – organizm radzi sobie z infekcją samodzielnie, jednak u osób starszych, z chorobami przewlekłymi wątroby lub obniżoną odpornością ryzyko ciężkiego przebiegu jest znacznie wyższe.
Pojęcie „inaktywowany wirus” może brzmieć technicznie, ale kryje się za nim fascynująca historia farmakologiczna. Proces produkcji substancji czynnej do szczepionek przeciwko WZW A jest wieloetapowy i oparty na precyzyjnie kontrolowanych metodach biotechnologicznych.
W pierwszym etapie wirus HAV jest namnażany w hodowli ludzkich komórek diploidalnych linii MRC-5. Są to komórki płucne, które od dziesięcioleci służą jako bezpieczne i standaryzowane środowisko do hodowli wirusów szczepionkowych. Hodowla odbywa się w ściśle kontrolowanych warunkach temperaturowych i biochemicznych. Po osiągnięciu odpowiedniej ilości wirusa komórki są lizowane, czyli rozbijane, a wirus uwalniany do pożywki hodowlanej.
Następnie przeprowadza się wieloetapowe oczyszczanie preparatu – przez ultrafiltrację i chromatografię żelową eliminowane są wszelkie zanieczyszczenia komórkowe. Kluczowym etapem jest inaktywacja wirusa przy użyciu formaldehydu (formaliny). Formaldehyd reaguje z kwasem nukleinowym wirusa, trwale niszcząc jego zdolność do replikacji, jednocześnie nie zmieniając w istotny sposób struktury białek powierzchniowych – antygenów, które są rozpoznawane przez układ odpornościowy. Dzięki temu inaktywowany wirus zachowuje swój „immunologiczny profil”, lecz nie jest już w stanie wywołać choroby.
Tak przygotowany antygen jest następnie adsorbowany – czyli przyłączany – na cząstkach wodorotlenku glinu lub fosforanoglinu. Związki glinu pełnią funkcję adiuwanta, czyli substancji wzmacniającej odpowiedź immunologiczną. Dzięki nim układ odpornościowy reaguje silniej i dłużej na podany antygen, co przekłada się na wyższe miana przeciwciał i trwalszą ochronę.
Aktywność antygenowa finalnego preparatu jest mierzona w jednostkach ELISA (EL.U.) i stanowi standaryzowany wskaźnik jakości i siły immunogennej szczepionki.
W Polsce zarejestrowane są szczepionki przeciwko WZW A oparte na inaktywowanym wirusie HAV. Różnią się one stosowanym szczepem wirusa, stężeniem antygenu i grupą docelową, jednak wszystkie działają na tej samej zasadzie i oferują wysoką skuteczność.
| Preparat | Szczep wirusa | Stężenie antygenu | Przeznaczenie |
|---|---|---|---|
| Havrix 720 Junior | HM175 | ≥720 EL.U. | Dzieci od 1. roku życia do 15–18 lat |
| Havrix Adult 1440 | HM175 | ≥1440 EL.U. | Osoby dorosłe (od 19. r.ż.) |
| Avaxim 160 U | GBM | 160 j. antygenowych ELISA | Dorosłi i dzieci od 16. roku życia |
| Vaqta 25 | CR326F | 25 jednostek | Dzieci i młodzież (1–17 lat) |
| Vaqta 50 | CR326F | 50 jednostek | Osoby dorosłe |
Wszystkie wymienione preparaty zawierają inaktywowany wirus namnażany w komórkach MRC-5 i adsorbowany na solach glinu. Różnice w jednostkach wynikają z zastosowania różnych systemów pomiaru aktywności antygenowej przez poszczególnych producentów – nie oznaczają natomiast różnic w skuteczności klinicznej. Dostępna jest również szczepionka skojarzona przeciw WZW A i WZW B (Twinrix), przeznaczona dla dorosłych i starszych dzieci.
Mechanizm działania szczepionki jest elegancki w swojej prostocie, a jednocześnie oparty na złożonych procesach immunologicznych. Po podaniu domięśniowym cząsteczki inaktywowanego wirusa, zaadsorbowane na adiuwancie glinowym, są powoli uwalniane w miejscu wstrzyknięcia. Wodorotlenek glinu działa jak swoisty „depot” – przedłuża kontakt antygenu z komórkami układu odpornościowego, co nasila i wydłuża odpowiedź immunologiczną.
Komórki prezentujące antygen (głównie komórki dendrytyczne) pochłaniają cząsteczki inaktywowanego wirusa, rozkładają je na mniejsze fragmenty i prezentują limfocytom T. Pobudzone limfocyty T pomocnicze (Th) aktywują z kolei limfocyty B, które różnicują się w komórki plazmatyczne produkujące swoiste przeciwciała klasy IgG skierowane przeciwko wirusowi HAV. Część limfocytów przekształca się w komórki pamięci immunologicznej, gotowe do błyskawicznej reakcji w przypadku kontaktu z prawdziwym wirusem w przyszłości.
Efektem tego procesu jest wytworzenie ochronnego miana przeciwciał anty-HAV. Już po 14 dniach od podania pierwszej dawki u ponad 90% osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym stwierdza się ochronne stężenie przeciwciał (powyżej 20 mIU/ml). Po miesiącu od pierwszego szczepienia odsetek osób z przeciwciałami wynosi 95–99%. Po podaniu drugiej dawki – tzw. dawki przypominającej – odpowiedź immunologiczna jest już bardzo silna i trwała. Badania modelowania matematycznego wskazują, że co najmniej 90–95% osób zaszczepionych dwiema dawkami pozostaje seropozytywnych (powyżej 15 mIU/ml) przez 30–40 lat po szczepieniu. Istnieją przekonujące argumenty naukowe, że odporność może utrzymywać się nawet przez całe życie, choć formalnie rejestracja szczepionek obejmuje period kilkudziesięciu lat.
Standardowy schemat szczepienia przeciwko WZW A obejmuje dwie dawki podawane domięśniowo w mięsień naramienny (u dorosłych i starszych dzieci) lub w mięsień uda (u małych dzieci). Pośladek nie jest zalecanym miejscem wstrzyknięcia, ponieważ tkanka tłuszczowa może ograniczać wchłanianie antygenu i osłabiać odpowiedź immunologiczną.
Zaleca się, aby szczepienie zostało przeprowadzone co najmniej dwa tygodnie przed planowanym wyjazdem do regionów o wysokim ryzyku zakażenia HAV, ponieważ pełna odpowiedź immunologiczna po pierwszej dawce kształtuje się przez kilka tygodni. Jeśli wyjazd jest planowany w mniej niż dwa tygodnie, lekarz może rozważyć jednoczesne podanie immunoglobuliny anty-HAV – gotowych przeciwciał dających natychmiastową, choć krótkotrwałą ochronę – w osobne miejsce wstrzyknięcia. Nie zaleca się podawania dawek przypominających po ukończeniu pełnego schematu dwudawkowego.
Szczepionka przeciwko WZW A nie jest w Polsce obowiązkowa, lecz zdecydowanie zalecana dla szeregu grup. Zgodnie z obowiązującymi rekomendacjami, szczepienie jest szczególnie wskazane dla:
Warto podkreślić, że szczepienie jest wskazane nawet w przypadku niemożliwości wykluczenia przebytego zakażenia HAV w przeszłości – podanie szczepionki osobie, która wcześniej chorowała lub jest już odporna, nie powoduje żadnych szkód.
Wirusowe zapalenie wątroby typu A nie ma leczenia przyczynowego – żadna zarejestrowana substancja czynna nie wykazuje skuteczności w zwalczaniu wirusa HAV w organizmie. Choroba w typowym przebiegu ustępuje samoistnie, a zadaniem terapii jest łagodzenie objawów i ochrona wątroby podczas rekonwalescencji.
Farmakoterapia WZW A ma charakter wyłącznie objawowy:
Absolutnie konieczne jest bezwzględne wykluczenie alkoholu przez cały czas trwania choroby i przez co najmniej kilka tygodni po ustąpieniu objawów – alkohol działa synergistycznie hepatotoksycznie i może znacznie opóźnić powrót do zdrowia lub doprowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby. Zaleca się dietę lekkostrawną, bogatą w węglowodany złożone, z ograniczeniem tłuszczów i białka w fazie ostrej choroby. W ciężkich przypadkach, przy piorunującym zapaleniu wątroby z niewydolnością narządu, jedyną metodą ratującą życie może być przeszczep wątroby.
Szczepionki zawierające inaktywowany wirus HAV należą do jednych z najlepiej tolerowanych preparatów immunologicznych stosowanych w praktyce klinicznej. Wieloletnia obserwacja milionów zaszczepionych osób na całym świecie pozwala ocenić ich profil bezpieczeństwa jako bardzo korzystny.
Najczęściej obserwowane działania niepożądane mają charakter miejscowy i ustępują samoistnie po 1–3 dniach:
Reakcje ogólnoustrojowe o umiarkowanym nasileniu (gorączka powyżej 38°C, bóle mięśniowe, nudności) są rzadkie i dotyczą kilku procent zaszczepionych. Poważne reakcje alergiczne, w tym anafilaksja, należą do wyjątkowo rzadkich powikłań (szacowane poniżej 1 przypadku na milion dawek). Z tego powodu każdy punkt szczepień powinien dysponować zestawem do leczenia reakcji anafilaktycznej, a zaszczepiona osoba powinna pozostać pod obserwacją przez co najmniej 30 minut po podaniu szczepionki.
Szczepionka jest bezpieczna i dobrze tolerowana przez osoby z zakażeniem HIV, choć u pacjentów z ciężkim niedoborem odporności lub poddawanych hemodializie odpowiedź immunologiczna może być niewystarczająca i konieczna może okazać się kontrola miana przeciwciał po szczepieniu.
Temat szczepień w ciąży zawsze budzi wiele pytań i obaw. W przypadku szczepionki przeciwko WZW A sytuacja jest stosunkowo klarowna: jako preparat zawierający inaktywowany (martwy) wirus, nie niesie on ze sobą ryzyka zakażenia płodu. Nie przeprowadzono jednak dużych kontrolowanych badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa szczepienia w ciąży, dlatego zalecenie jest ostrożne: szczepionkę podaje się ciężarnym jedynie wtedy, gdy ryzyko zakażenia HAV jest wyraźnie wyższe niż ewentualne, czysto teoretyczne ryzyko związane ze szczepieniem. Preferowanym oknem czasowym jest drugi lub trzeci trymestr.
Podczas karmienia piersią podanie szczepionki uważa się za bezpieczne – inaktywowany antygen nie przenika do mleka w formie groźnej dla dziecka, a produkcja przeciwciał przez matkę może wręcz stanowić dodatkową ochronę dla niemowlęcia.
Dane naukowe dotyczące skuteczności szczepionek przeciw WZW A są imponujące i konsekwentnie potwierdzane w kolejnych badaniach oraz obserwacjach epidemiologicznych.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Ochronne miano przeciwciał po 14 dniach od I dawki | >90% osób |
| Serokonwersja po 1 miesiącu od I dawki | 95–99% osób |
| Skuteczność po pełnym schczepieniu (2 dawki) | 98–99% |
| Szacowany czas utrzymywania odporności | 30–40 lat (prawdopodobnie całe życie) |
| Odsetek seropozytywnych po 30–40 latach | ≥90–95% |
Warto podkreślić, że nawet jeśli z upływem czasu miano przeciwciał spada poniżej progu wykrywalności, pamięć immunologiczna pozostaje. Układ odpornościowy zachowuje informację o wirusie i przy ponownym kontakcie jest w stanie błyskawicznie uruchomić odpowiedź wtórną, zanim dojdzie do objawowego zakażenia. Dlatego dodatkowe dawki przypominające nie są rutynowo zalecane osobom zdrowym, które ukończyły pełny schemat dwudawkowy.
Nie. Szczepionka zawiera inaktywowany wirus, który trwale utracił zdolność do namnażania się i wywoływania zakażenia. Formalin, użyty do inaktywacji, zniszczył materiał genetyczny wirusa, pozostawiając jedynie jego białka powierzchniowe, które pobudzają odporność. Podanie szczepionki jest więc absolutnie bezpieczne pod tym względem – żółtaczka po szczepieniu jest niemożliwa.
Ochronne miano przeciwciał pojawia się u ponad 90% szczepionych już po około 14 dniach od podania pierwszej dawki. Pełna i bardzo silna odporność kształtuje się po podaniu drugiej dawki, zalecanej w ciągu 6–12 miesięcy od pierwszej. Jeśli wyjeżdżasz do kraju o wysokim ryzyku zakażenia, staraj się zaszczepić co najmniej dwa tygodnie przed wyjazdem.
Przebyte zakażenie HAV daje trwałą, naturalną odporność. Jeśli masz potwierdzone laboratoryjnie przebyte zakażenie (obecność przeciwciał anty-HAV IgG), szczepienie nie jest konieczne, choć jego przypadkowe podanie osobie z odporność jest całkowicie bezpieczne. Jeśli nie masz pewności, lekarz może zlecić badanie krwi przed szczepieniem.
Nie, szczepionka na WZW A nie jest objęta obowiązkowym Programem Szczepień Ochronnych w Polsce. Jest to szczepienie zalecane, dostępne odpłatnie. Wyjątek stanowią pewne grupy zawodowe i osoby z grup ryzyka, dla których szczepienie może być finansowane przez pracodawcę lub wskazane przez lekarza w ramach specjalistycznej opieki zdrowotnej.
Tak. Szczepionka zawierająca inaktywowany wirus HAV jest szczepionką inaktywowaną i może być podawana jednocześnie z innymi szczepionkami – zarówno inaktywowanymi, jak i żywymi – ale zawsze w oddzielne miejsca wstrzyknięcia. Nie wykazuje negatywnych interakcji z innymi szczepionkami stosowanymi w praktyce klinicznej.
Badania wskazują, że odporność po pełnym schemacie dwudawkowym utrzymuje się przez co najmniej 30–40 lat, a prawdopodobnie przez całe życie. Rutynowe dawki przypominające nie są zalecane dla osób z prawidłową odpornością, które ukończyły pełny schemat szczepienia. Jedynie u osób z poważnym niedoborem odporności lub poddawanych hemodializie może być wskazana kontrola miana przeciwciał.
Tak. Dostępna jest szczepionka skojarzona (Twinrix), która w jednej iniekcji zawiera antygeny chroniące zarówno przed WZW A, jak i WZW B. Jest to wygodna opcja dla osób, które nie były wcześniej szczepione przeciwko żadnemu z tych wirusów. Schemat szczepienia preparatem skojarzonym obejmuje trzy dawki.
Nie. Szczepionka chroni wyłącznie przed zakażeniem wirusem HAV. Nie zapewnia żadnej ochrony przed wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV), C (HCV), D ani E. Są to zupełnie inne wirusy, wymagające odrębnej profilaktyki. Przeciwko WZW B istnieje oddzielna, obowiązkowa w Polsce szczepionka. Przeciwko WZW C i E nie ma dotychczas zarejestrowanych szczepionek.
