Duavive to lek na receptę, który jest stosowany do leczenia objawów menopauzy u kobiet z macicą, które nie miały miesiączki przez co najmniej 12 miesięcy. Lek zawiera dwie substancje czynne: bazedoksyfen i estradiol. Bazedoksyfen jest selektywnym modulatorem receptora estrogenowego (SERM), a estradiol jest rodzajem hormonu nazywanego estrogenem. Duavive pomaga złagodzić objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca i sucha pochwa.
Rigevidon to doustny środek antykoncepcyjny, który zawiera dwa rodzaje hormonów: etynyloestradiol (estrogen) oraz lewonorgestrel (progestagen). Te hormony działają wspólnie, aby zapobiec owulacji, zmienić śluz szyjki macicy oraz wpłynąć na wyściółkę macicy, co utrudnia zapłodnienie i zagnieżdżenie się zarodka. Rigevidon jest stosowany zgodnie z instrukcją lekarza, zazwyczaj przez 21 dni, po czym następuje 7-dniowa przerwa, w której może wystąpić krwawienie miesiączkowe. Po upływie tej przerwy, kobieta zaczyna kolejne opakowanie tabletek. Lek jest dostępny na receptę.
Trisequens to lek stosowany w sekwencyjnej złożonej hormonalnej terapii zastępczej (HTZ), który jest przyjmowany codziennie bez przerw. Jest to lek przeznaczony dla kobiet po menopauzie, u których wystąpiła ostatnia naturalna miesiączka co najmniej 6 miesięcy temu. Lek jest stosowany w leczeniu objawów niedoboru hormonów żeńskich w okresie menopauzy lub po usunięciu chirurgicznym macicy wraz z przydatkami. Trisequens jest dostępny na receptę.
Estrogen – a dokładniej estrogeny, to syntetycznie otrzymywane hormony żeńskie. Wpływają na cykl miesiączkowy, popęd płciowy, zapłodnienie, a także na zdrowie kobiety. Ponadto dbają o układ sercowo-naczyniowy, regulują gospodarkę lipidową i wapniową oraz pobudzają produkcję kolagenu. Estrogeny dzielą się na estradiol, estron, estriol i estetrol, który wytwarzany jest tylko podczas ciąży. W farmacji znajdziemy je w dwuskładnikowych tabletkach antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej.
Estrogen dostępny jest w postaci tabletek, systemu transdermalnego, żelu, tabletek dopochwowych i aerozolu przezskórnego.
Możliwe działania niepożądane: bóle głowy, zawroty głowy, migrena, nudności, wymioty, wzdęcia, bóle brzucha, bóle pleców, tkliwość piersi, powiększenie piersi, drożdżyca, depresja, nerwowość, zaburzenia miesiączkowania, zwiększenie masy ciała, zmniejszenie masy ciała, zmęczenie, osłabienie, obrzęk obwodowy, reakcje alergiczne.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Estrogen kojarzy się przede wszystkim z kobiecością, miesiączką i ciążą – i słusznie, bo to właśnie ten hormon decyduje o rozwoju kobiecego ciała oraz płodności. Jego wpływ sięga jednak znacznie dalej niż układ rozrodczy. Estrogen dba o mocne kości, chroni serce i naczynia krwionośne, wpływa na samopoczucie, pamięć, kondycję skóry, a nawet na gospodarkę cholesterolem. Co ciekawe, nie jest to hormon „wyłącznie kobiecy” – w niewielkich ilościach występuje również u mężczyzn, u których odpowiada między innymi za dojrzewanie plemników i prawidłowe libido. Kiedy poziom estrogenu jest właściwy, najczęściej w ogóle o nim nie myślimy. Problem zaczyna się wtedy, gdy jego stężenie spada – jak w okresie menopauzy – albo gdy jest go za dużo. W obu przypadkach pojawiają się objawy, które potrafią mocno utrudnić codzienne życie. W tym artykule wyjaśniamy w prosty sposób, czym dokładnie jest estrogen, jak działa, jakie są skutki jego niedoboru i nadmiaru, a także w jaki sposób uzupełnia się ten hormon za pomocą leków – od hormonalnej terapii zastępczej po tabletki antykoncepcyjne.
Mówiąc „estrogen”, najczęściej mamy na myśli pojedynczy hormon, jednak w rzeczywistości jest to cała grupa pokrewnych związków zaliczanych do hormonów steroidowych. Wszystkie pełnią podobne funkcje, choć różnią się siłą działania i znaczeniem na różnych etapach życia. Estrogeny powstają przede wszystkim w jajnikach – dokładniej w dojrzewających pęcherzykach Graafa oraz w ciałku żółtym, a w czasie ciąży także w łożysku. Ich produkcję w jajnikach pobudzają hormony przysadki mózgowej, między innymi hormon luteinizujący (LH).
To jednak nie jedyne miejsce, w którym powstaje ten hormon. Niewielkie, ale istotne ilości estrogenów wytwarzane są również w nadnerczach, wątrobie, a przede wszystkim w tkance tłuszczowej. To właśnie te dodatkowe źródła nabierają ogromnego znaczenia po menopauzie, kiedy jajniki niemal całkowicie przestają pełnić swoją funkcję wydzielniczą. Z tego powodu ilość tkanki tłuszczowej wpływa na poziom estrogenów w organizmie – zarówno zbyt mała, jak i nadmierna jej ilość może zaburzać równowagę hormonalną.
Choć potocznie mówimy o jednym hormonie, w organizmie człowieka występują trzy główne naturalne estrogeny. Różnią się one aktywnością biologiczną oraz tym, w którym okresie życia odgrywają największą rolę. Najsilniejszym i najważniejszym z nich jest estradiol, który dominuje w wieku rozrodczym. Estron staje się głównym estrogenem po menopauzie, natomiast estriol ma najsłabsze działanie i nabiera znaczenia głównie w czasie ciąży oraz w leczeniu miejscowym.
| Estrogen | Siła działania | Kiedy dominuje | Główne zastosowanie w lekach |
|---|---|---|---|
| Estradiol | Najsilniejszy | Okres rozrodczy | Hormonalna terapia zastępcza, leczenie niedoboru estrogenów |
| Estron | Umiarkowana (ok. 5× słabszy od estradiolu) | Okres pomenopauzalny | Diagnostyka i monitorowanie terapii po menopauzie |
| Estriol | Najsłabszy | Ciąża | Leczenie miejscowe (suchość i zanik pochwy) |
Warto zapamiętać tę różnicę, ponieważ ma ona bezpośrednie przełożenie na to, jakie leki stosuje się w konkretnych sytuacjach. Estradiol jest „końmi roboczymi” terapii hormonalnej, estriol sprawdza się w delikatnym leczeniu dolegliwości intymnych, a obok nich w farmacji funkcjonuje jeszcze syntetyczny etynyloestradiol, o którym piszemy w dalszej części artykułu.
Estrogen to hormon o zdumiewająco szerokim zasięgu. Jego receptory znajdują się w wielu różnych tkankach, dlatego jego działanie nie ogranicza się do narządów rozrodczych. W okresie dojrzewania to właśnie estrogeny odpowiadają za pojawienie się tak zwanych drugorzędowych cech płciowych – rozwój piersi, zaokrąglenie sylwetki, poszerzenie bioder oraz charakterystyczne dla kobiet rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Hormon ten reguluje również cykl miesiączkowy, przygotowuje błonę śluzową macicy do ewentualnej ciąży i wspiera dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych.
Działanie estrogenu wykracza jednak daleko poza sferę rozrodczą i obejmuje cały organizm:
To właśnie ta wszechstronność sprawia, że spadek poziomu estrogenu odczuwany jest nie jako jeden konkretny objaw, ale jako szereg zmian dotykających różnych obszarów ciała i psychiki jednocześnie.
Choć estrogen uchodzi za hormon kobiecy, jest obecny i potrzebny również w organizmie mężczyzny, tyle że w znacznie mniejszych ilościach. U panów powstaje przede wszystkim w wyniku przekształcania testosteronu oraz w niewielkim stopniu w jądrach. Bierze udział w regulacji libido oraz wpływa na prawidłowy przebieg dojrzewania plemników, a więc pośrednio na płodność.
Równowaga jest tu kluczowa. Zbyt wysoki poziom estrogenów u mężczyzn – sprzyja temu między innymi otyłość, ponieważ tkanka tłuszczowa produkuje ten hormon – może prowadzić do spadku libido, problemów z płodnością oraz do ginekomastii, czyli powiększenia gruczołów piersiowych. Dlatego oznaczenie poziomu estrogenów bywa zlecane także panom, zwłaszcza przy podejrzeniu zaburzeń hormonalnych lub przy wystąpieniu ginekomastii.
Najbardziej naturalną i powszechną przyczyną spadku estrogenów jest menopauza, czyli stopniowe wygasanie czynności jajników, które następuje zazwyczaj między 47. a 55. rokiem życia. Jest to proces fizjologiczny, a nie choroba, jednak związany z nim niedobór hormonów potrafi dawać bardzo uciążliwe objawy. Do spadku estrogenów może dochodzić również z innych powodów – po chirurgicznym usunięciu jajników, w wyniku niektórych terapii onkologicznych, przy zaburzeniach pracy przysadki czy w przebiegu przedwczesnej niewydolności jajników u młodszych kobiet.
Objawy niedoboru estrogenów bywają na tyle charakterystyczne, że często same naprowadzają lekarza na właściwy trop. Najczęściej zgłaszane dolegliwości to:
Warto podkreślić, że niedobór estrogenów rzadko jest „chorobą samą w sobie” – najczęściej stanowi objaw określonego stanu organizmu lub naturalnego etapu życia. Nie zmienia to faktu, że jego skutki, zwłaszcza długofalowe konsekwencje dla kości i serca, są na tyle poważne, że warto je leczyć pod okiem specjalisty.
Równie niekorzystny jak niedobór bywa nadmiar estrogenów, określany mianem hiperestrogenizmu. Może wynikać z zaburzeń hormonalnych, otyłości (pamiętajmy, że tkanka tłuszczowa produkuje estrogeny), chorób wątroby ograniczających rozkład hormonu, a także z niewłaściwie dobranej terapii hormonalnej. Do objawów zbyt wysokiego poziomu estrogenów zalicza się obfite i nieregularne krwawienia, bolesność i tkliwość piersi, bóle głowy, obrzęki, drażliwość oraz tendencję do przybierania na wadze.
Nieleczony długotrwały nadmiar estrogenów nie jest błahostką. Sprzyja powstawaniu zaburzeń metabolicznych, zwiększa ryzyko incydentów zakrzepowo‑zatorowych, a także podnosi ryzyko niektórych nowotworów hormonozależnych, w tym raka piersi i jajnika u kobiet oraz raka prostaty u mężczyzn. Z tego względu zarówno za niski, jak i za wysoki poziom tego hormonu zawsze warto skonsultować z lekarzem i, jeśli to konieczne, diagnozować na podstawie badań krwi.
Najczęściej oznaczanym estrogenem jest estradiol, choć w okresie pomenopauzalnym lekarz może zlecić również badanie estronu. Krew do badania pobiera się zwykle na czczo, czyli co najmniej 8 godzin po ostatnim posiłku. U kobiet termin badania jest istotny – ponieważ poziom estrogenów zmienia się w trakcie cyklu, oznaczenie wykonuje się w fazie wskazanej przez lekarza. Często estradiol bada się razem z innymi hormonami, takimi jak progesteron, FSH, LH czy prolaktyna, aby uzyskać pełniejszy obraz gospodarki hormonalnej.
Poniższa tabela przedstawia orientacyjne wartości referencyjne estradiolu u kobiet. Należy traktować je jako punkt odniesienia, a nie ostateczną diagnozę – interpretacją wyniku zawsze powinien zająć się lekarz, uwzględniając wiek, fazę cyklu, objawy oraz przyjmowane leki.
| Faza / okres | Orientacyjny poziom estradiolu |
|---|---|
| Faza folikularna | 30–120 ng/l |
| Owulacja | 130–370 ng/l |
| Faza lutealna | 70–250 ng/l |
| Okres pomenopauzalny | poniżej 10 ng/l |
Na wynik badania mogą wpływać niektóre leki oraz suplementy – szczególną uwagę zwraca się na biotynę (witaminę B7), która potrafi zafałszować pomiar. Dlatego przed badaniem warto poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach.
Kiedy niedobór estrogenów daje nasilone objawy i utrudnia codzienne funkcjonowanie, lekarz może zdecydować o leczeniu farmakologicznym. Najczęstszym jego przykładem jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ), stosowana głównie w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie. Jej celem jest uzupełnienie brakujących hormonów w bezpiecznych, terapeutycznych dawkach, co pozwala łagodzić uderzenia gorąca, suchość pochwy, wahania nastroju oraz chronić kości przed osteoporozą.
Podstawową substancją czynną w HTZ jest estradiol, często w postaci walerianianu estradiolu. U kobiet, które zachowały macicę, estrogenu nie stosuje się samodzielnie – łączy się go z progestagenem (substancją o działaniu zbliżonym do naturalnego progesteronu), aby chronić błonę śluzową macicy. W praktyce oznacza to preparaty łączone, zawierające estradiol w połączeniu z takimi substancjami jak dydrogesteron, lewonorgestrel czy drospirenon. Stosowana bywa również nowsza kombinacja skoniugowanych estrogenów z bazedoksyfenem. W leczeniu miejscowych dolegliwości, takich jak suchość i zanik pochwy, wykorzystuje się najsłabszy z estrogenów – estriol, najczęściej w postaci kremów, globulek lub tabletek dopochwowych.
Drugim wielkim obszarem zastosowania estrogenów jest antykoncepcja hormonalna. Tutaj rolę głównego estrogenu pełni najczęściej etynyloestradiol – syntetyczny hormon o przedłużonym działaniu i dobrej wchłanialności po podaniu doustnym. W dwuskładnikowych tabletkach antykoncepcyjnych łączy się go z progestagenem (np. dezogestrelem, drospirenonem czy octanem cyproteronu), przy czym za zahamowanie owulacji odpowiada przede wszystkim progestagen, a estrogen stabilizuje błonę śluzową macicy i zapewnia regularne krwawienia. Niektóre preparaty z etynyloestradiolem, zwłaszcza w połączeniu z octanem cyproteronu, wykorzystuje się dodatkowo w leczeniu trądziku i objawów nadmiaru androgenów u kobiet.
Estrogeny dostępne są w wielu postaciach, co pozwala dobrać terapię do indywidualnych potrzeb pacjentki:
Niezależnie od postaci, terapia estrogenowa zawsze powinna być prowadzona pod ścisłą kontrolą lekarza – najczęściej ginekologa – z odpowiednio dobraną dawką i drogą podania oraz regularnymi badaniami kontrolnymi. To właśnie indywidualne dopasowanie leczenia oraz rozważenie korzyści i ryzyka decydują o bezpieczeństwie kuracji.
Obok naturalnych i syntetycznych estrogenów na organizm mogą oddziaływać również fitoestrogeny – związki pochodzenia roślinnego o budowie zbliżonej do estrogenów. Potrafią one łączyć się z receptorami estrogenowymi, jednak działają znacznie słabiej niż hormony wytwarzane przez organizm; szacuje się, że ich siła to zaledwie ułamek aktywności estradiolu. Do najważniejszych grup fitoestrogenów należą izoflawony, lignany oraz kumestany, a ich bogatym źródłem są soja i rośliny strączkowe, siemię lniane, pestki dyni i słonecznika czy czerwone winogrona.
Fitoestrogeny bywają pomocne w łagodnym wspieraniu równowagi hormonalnej, na przykład w okresie okołomenopauzalnym, nie zastąpią jednak właściwego leczenia w przypadku wyraźnych niedoborów. Traktujmy je raczej jako element zdrowej diety i wsparcie niż alternatywę dla terapii zaleconej przez lekarza.
Nie. Estrogen jest hormonem dominującym u kobiet, ale w niewielkich ilościach występuje również u mężczyzn, u których wpływa na libido i prawidłowe dojrzewanie plemników. U panów ważna jest równowaga – nadmiar estrogenów może prowadzić do ginekomastii i spadku libido.
Najczęściej pojawiają się uderzenia gorąca, nocne poty, suchość pochwy, zaburzenia nastroju, drażliwość i problemy ze snem. U wielu kobiet pierwsze sygnały wiążą się też z nieregularnymi miesiączkami w okresie poprzedzającym menopauzę.
HTZ przynosi najwięcej korzyści i najmniej ryzyka, gdy jest dobrze dobrana do potrzeb pacjentki, wprowadzona odpowiednio wcześnie i prowadzona pod kontrolą lekarza. Każda terapia hormonalna wymaga rozważenia indywidualnych korzyści i przeciwwskazań oraz regularnych badań kontrolnych.
Estradiol to naturalny estrogen, stosowany głównie w hormonalnej terapii zastępczej. Etynyloestradiol jest jego syntetycznym odpowiednikiem o dłuższym i silniejszym działaniu, wykorzystywanym przede wszystkim w tabletkach antykoncepcyjnych.
Dieta bogata w fitoestrogeny (soja, rośliny strączkowe, siemię lniane) oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała mogą łagodnie wspierać gospodarkę hormonalną. Przy wyraźnym niedoborze sama dieta zwykle nie wystarcza i konieczna bywa konsultacja lekarska oraz leczenie.
Badanie warto rozważyć przy zaburzeniach miesiączkowania, problemach z zajściem w ciążę, objawach menopauzy, a u mężczyzn przy ginekomastii lub podejrzeniu zaburzeń hormonalnych. Oznaczenie najczęściej wykonuje się na czczo, w fazie cyklu wskazanej przez lekarza.
