Cernevit to lek w postaci proszku do sporządzania roztworu do wstrzykiwań i infuzji. Zawiera zestaw witamin rozpuszczalnych w wodzie i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Jest stosowany do dostarczania witamin pacjentom żywionym pozajelitowo. Lek jest dostępny na receptę.
Elevit Plus to lek w postaci tabletek powlekanych, który zawiera 12 witamin i 8 składników mineralnych. Jest przeznaczony dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, a także dla kobiet planujących zajść w ciążę. Lek dostarcza niezbędne składniki odżywcze, które nie mogą być samodzielnie wytwarzane przez organizm. Elevit Plus jest dostępny bez recepty.
Viantan to preparat w postaci proszku, który służy do przygotowania roztworu do infuzji. Jego skład opiera się na aż 13 witaminach, które są podawane bezpośrednio do krwi pacjenta za pomocą kroplówki. Dzięki temu, organizm otrzymuje niezbędne składniki odżywcze, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania. Jest dostępny na receptę.
Witagin to tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany jako środek wspomagający w stanach zmęczenia i wyczerpania fizycznego oraz w okresie rekonwalescencji. Zawiera zestaw witamin i minerałów, które uzupełniają niedobory tych związków powstałe z różnych przyczyn, takich jak niedożywienie, niewłaściwa dieta, zaburzenia wchłaniania czy zwiększone zapotrzebowanie. Lek jest dostępny bez recepty.
Witamina B5 – inaczej kwas pantotenowy, to witamina zaliczana do witamin z grupy B, rozpuszczalnych w wodzie. Obejmuje substancje, takie jak: kwas pantotenowy, pantenol, panteina i koenzym A. Witamina B5 odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego, wspiera pracę wątroby oraz bierze udział w produkcji przeciwciał. Ponadto odpowiada za piękną skórę, włosy, paznokcie i przyspiesza regenerację skóry i błon śluzowych. Polecana głównie przy problemach ze skórą (np. trądzik), włosami i paznokciami.
Witamina B5 występuje głównie jako składnik kompleksu witamin B oraz różnego rodzaju suplementów diety. Znalazła również zastosowanie w kosmetyce jako składnik produktów do makijażu, kremów oraz płynów nawilżających skórę.
Niedobór witaminy B5 może objawiać się zmęczeniem, bólem mięśni, wypadaniem włosów, problemami z trawieniem, pogorszeniem się stanu skóry i bólem głowy. Kwas pantotenowy można dostarczyć wraz z pożywieniem. Dobrym źródłem witaminy B5 jest chude mięso, tłuste ryby, grzyby, nabiał, jajka, produkty pełnoziarniste, orzechy i większość warzyw. Zdrowa, zbilansowana dieta chroni organizm przed niedoborami.
Możliwe działania niepożądane: występują rzadko i dotyczą zaburzeń układu pokarmowego. Witamina B5 jest bezpieczna i stosowana w zalecanych dawkach nie wywołuje działań niepożądanych.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Witamina B5, znana pod nazwą kwas pantotenowy, to jedna z tych substancji, o których większość z nas słyszała przy okazji zakupu suplementów diety lub czytania składu kosmetyku do włosów – jednak niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, jak rozległą i fundamentalną rolę odgrywa ona w codziennym funkcjonowaniu naszego organizmu. Jej nazwa pochodzi od greckiego słowa „pantothen”, co dosłownie oznacza „wszędzie” lub „zewsząd” – i nie jest to przypadek. Kwas pantotenowy jest dosłownie obecny we wszystkich żywych komórkach, zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych, co czyni go wyjątkowym na tle pozostałych witamin z grupy B. To substancja, bez której niemożliwe byłoby prawidłowe pozyskiwanie energii z pożywienia, synteza hormonów, budowa zdrowej skóry czy sprawne działanie układu nerwowego. Witamina B5 jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, co oznacza, że nie jest magazynowana w tkance tłuszczowej – organizm musi ją otrzymywać regularnie wraz z dietą. Choć jej niedobory zdarzają się rzadko, pewne grupy pacjentów są na nie szczególnie narażone. Co więcej, w ostatnich latach kwas pantotenowy i jego pochodna – pantenol – zyskały ogromną popularność w dermatologii i kosmetologii, stając się jednym z najczęściej stosowanych składników aktywnych w preparatach do pielęgnacji skóry, włosów i paznokci. Warto zatem przyjrzeć się tej witaminie z bliska – bo to, co kryje się pod skromnie brzmiącą nazwą „B5″, okazuje się być prawdziwym fundamentem zdrowia komórkowego.
Kwas pantotenowy to organiczny związek chemiczny, który chemicznie zbudowany jest z reszty beta-alaniny i kwasu 2,4-dihydroksy-3,3-dimetylomasłowego. Biologicznie aktywna i naturalnie występująca forma to kwas D-pantotenowy. Warto wiedzieć, że potocznie określenie „witamina B5″ bywa stosowane wymiennie z kwasem pantotenowym, jednak w ścisłym sensie witamina B5 to mieszanina kilku powiązanych ze sobą związków: kwasu pantotenowego, panteiny, pantenolu oraz koenzymu A.
W swojej czystej postaci kwas pantotenowy to żółty, oleisty płyn, dobrze rozpuszczalny w wodzie. W suplementach diety i preparatach farmaceutycznych najczęściej stosuje się jego stabilniejszą formę – pantotenian wapnia – czyli sól wapniową kwasu pantotenowego w postaci białego, krystalicznego proszku. Wchłanianie kwasu pantotenowego z przewodu pokarmowego szacuje się na poziomie 40–60%, choć wartość ta może być niższa przy bardzo wysokich dawkach suplementacyjnych.
Co istotne z punktu widzenia pacjenta – witamina B5 jest wyjątkowo wrażliwa na obróbkę termiczną oraz działanie światła słonecznego. Podczas gotowania straty tej witaminy mogą sięgać nawet 50%, a w trakcie przemysłowego przetwarzania żywności – nawet 80%. Jest to zatem jeden z tych składników odżywczych, które tracą najwięcej przy przekształcaniu naturalnych produktów w gotowe wyroby spożywcze.
Kluczem do zrozumienia działania kwasu pantotenowego jest pojęcie koenzymu A (CoA) – jednej z najważniejszych cząsteczek w metabolizmie komórkowym. Witamina B5 jest niezbędnym składnikiem strukturalnym koenzymu A, co sprawia, że bez odpowiedniego jej poziomu niemożliwe jest prawidłowe zachodzenie setek reakcji biochemicznych w każdej komórce ciała.
Koenzym A bierze udział w podstawowych przemianach energetycznych zachodzących w mitochondriach – organellach, które potocznie nazywa się „elektrowniami komórkowymi”. To właśnie tutaj, w procesach cyklu Krebsa i fosforylacji oksydacyjnej, dochodzi do wytwarzania adenozynotrójfosforanu (ATP) – uniwersalnej „waluty energetycznej” organizmu. Bez koenzymu A te procesy po prostu nie mogłyby zajść w prawidłowy sposób.
Kwas pantotenowy jest również składnikiem białka przenoszącego grupy acylowe (ACP), które odgrywa kluczową rolę w syntezie kwasów tłuszczowych. To właśnie dlatego witamina B5 jest niezbędna zarówno do budowania, jak i rozkładania tłuszczów w organizmie. Uczestniczy ponadto w przemianach węglowodanów, aminokwasów i kwasów nukleinowych – jest więc obecna w niemal każdym aspekcie metabolizmu komórkowego.
Warto podkreślić, że koenzym A jest niezbędny do syntezy acetylocholiny – neuroprzekaźnika kluczowego dla sprawnego funkcjonowania układu nerwowego i mięśniowego, odpowiedzialnego m.in. za przekazywanie impulsów nerwowych do mięśni. Stężenie witaminy B5 w płynie mózgowo-rdzeniowym jest aż 50 razy wyższe niż w osoczu krwi, co dobitnie świadczy o jej szczególnym znaczeniu dla mózgu i układu nerwowego.
Jednym z najlepiej udokumentowanych działań kwasu pantotenowego jest jego korzystny wpływ na profil lipidowy krwi. Organizm człowieka potrzebuje witaminy B5 do prawidłowej syntezy cholesterolu. Badania naukowe – w tym 16-tygodniowe, potrójnie ślepe badanie kliniczne przeprowadzone na 120 ochotnikach – wykazały, że suplementacja pantetyną (aktywną pochodną witaminy B5) prowadzi do istotnego zmniejszenia poziomu cholesterolu całkowitego oraz lipoprotein o małej gęstości (LDL) w porównaniu do placebo. Wyniki innych analiz sugerują, że suplementacja może zmniejszać stężenie nie tylko cholesterolu LDL, ale także triglicerydów oraz cholesterolu nie-HDL – szczególnie u pacjentów z zaburzeniami lipidowymi.
Witamina B5 poprzez metabolizowanie węglowodanów i tłuszczów w energię pomaga utrzymać równowagę lipidową, a tym samym może przyczyniać się do obniżenia podwyższonego ciśnienia krwi i zmniejszenia ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
Jako kofaktor wielu enzymów witamina B5 uczestniczy bezpośrednio w przemianach substancji w komórkach nerwowych. Bierze udział w syntezie neuroprzekaźników takich jak adrenalina, noradrenalina i acetylocholina, co przekłada się na sprawność umysłową, zdolność koncentracji i prawidłową reakcję organizmu na stres. Utrzymanie odpowiedniego poziomu kwasu pantotenowego może zmniejszać uczucie zmęczenia – zarówno fizycznego, jak i psychicznego.
Co ciekawe, witamina B5 bierze aktywny udział w reakcji stresowej organizmu: stymuluje komórki kory nadnerczy do wydzielania kortykosteroidów i hormonów stresu, co pomaga organizmowi w adaptacji do trudnych sytuacji.
Wyniki badań wskazują, że osoby spożywające większe ilości witaminy B5 wraz z dietą charakteryzują się niższym stężeniem białka C-reaktywnego (CRP) we krwi – dobrze poznanego markera stanu zapalnego. Oznacza to, że kwas pantotenowy może działać przeciwzapalnie i hamować nadmierną reakcję układu immunologicznego. Pobudza również komórki śródbłonka naczyniowego do produkcji cytokin, wspierając w ten sposób odporność organizmu.
Kwas pantotenowy bierze udział w syntezie hormonów steroidowych, w tym kortyzolu, estrogenów i progesteronu. Jest też niezbędny do prawidłowego metabolizmu witaminy D. W badaniach in vitro wykazano, że suplementacja kwasem pantotenowym stymuluje komórki nadnerczy do wydzielania kortykosteronu i progesteronu – hormonów o kluczowym znaczeniu dla odporności i równowagi hormonalnej.
Dermatologia i kosmetologia to dziedziny, w których kwas pantotenowy – a przede wszystkim jego pochodna, pantenol (prowitamina B5) – zyskały największą popularność w ostatnich dekadach. Witamina B5 jest niezbędna w procesie tworzenia naskórka, wzrostu włosów i paznokci, co sprawia, że jej niedobór bardzo szybko widać gołym okiem.
Pantenol (D-pantenol, deksapantenol) to alkohol będący prekursorem witaminy B5. Po wniknięciu w skórę, pod wpływem procesów oksydacyjnych, przekształca się w kwas pantotenowy. Jego małocząsteczkowa budowa pozwala na łatwe przenikanie przez naskórek, dlatego jest chętniej stosowany w kosmetyce niż sam kwas pantotenowy.
W kontekście pielęgnacji skóry pantenol wykazuje przede wszystkim silne działanie nawilżające – jest humektantem, który przyciąga i zatrzymuje wodę w głębszych warstwach skóry. Uszczelnia barierę hydrolipidową naskórka, chroniąc ją przed czynnikami zewnętrznymi. Stymuluje syntezę fibroblastów oraz produkcję kolagenu i elastyny, co przekłada się na poprawę elastyczności i ujędrnienie skóry. Działa też przeciwzapalnie – łagodzi zaczerwienienia i swędzenie, nie zatykając jednocześnie porów ani nie nasilając produkcji sebum. Właśnie dlatego jest szczególnie polecany przy skórze wrażliwej, podrażnionej, atopowej czy trądzikowej.
W badaniu klinicznym trwającym 12 tygodni wykazano, że suplementacja kwasem pantotenowym u dorosłych ze zmianami trądzikowymi istotnie zmniejszyła liczbę wyprysków i zmniejszyła stan zapalny – przy bardzo dobrej tolerancji preparatu. Stosowanie witaminy B5 na trądzik może być zatem pomocnym wsparciem terapeutycznym.
W przypadku włosów pantenol wnika we włókna, zwiększając możliwość wiązania wody przez włókna kolagenowe. Wygładza łuskę włosa, ułatwia rozczesywanie, dodaje połysku i wzmacnia cebulki. Witamina B5 ma też lekkie działanie hamujące wypadanie włosów oraz przywraca prawidłową pigmentację – jest z tego powodu stosowana w preparatach przeznaczonych do włosów siwiejących. Na paznokciach natomiast ogranicza łamliwość, rozdwajanie płytki i łuszczenie się naskórka wokół niej.
Nazwa „pantothen” – „wszędzie” – doskonale opisuje dostępność tej witaminy w pożywieniu. Kwas pantotenowy jest zawarty w niemal każdym produkcie spożywczym, zarówno roślinnym, jak i zwierzęcym. Pewne jego ilości są też syntezowane przez mikroflorę jelitową człowieka, choć dane na temat stopnia ich wykorzystania przez organizm są niepełne.
Najbogatszymi źródłami kwasu pantotenowego są:
Poniższa tabela przedstawia przybliżoną zawartość kwasu pantotenowego w wybranych produktach spożywczych:
| Produkt (100 g) | Zawartość kwasu pantotenowego |
|---|---|
| Wątroba wołowa | ok. 7–8 mg |
| Drożdże piwne (suszone) | ok. 11–12 mg |
| Łosoś (filet) | ok. 1,5–2,0 mg |
| Jajo kurze (całe) | ok. 1,4 mg |
| Brokuły (gotowane) | ok. 0,6 mg |
| Otręby pszenne | ok. 2,2 mg |
| Awokado | ok. 1,4 mg |
| Kurczak (pierś) | ok. 1,0 mg |
Należy pamiętać, że gotowanie i przetwarzanie żywności może prowadzić do znacznych strat tej witaminy – dlatego warto stawiać na produkty jak najmniej przetworzone oraz spożywać warzywa na surowo lub gotowane na parze.
Zgodnie z aktualnymi normami żywienia dla populacji Polski, opracowanymi przez Instytut Żywności i Żywienia, zalecane dzienne spożycie kwasu pantotenowego wynosi:
| Grupa | Zalecane spożycie (AI) |
|---|---|
| Niemowlęta (do 6 mies.) | 1,7 mg |
| Niemowlęta (7–12 mies.) | 1,8 mg |
| Dzieci 1–3 lata | 2 mg |
| Dzieci 4–8 lat | 3 mg |
| Dzieci 9–13 lat | 4 mg |
| Młodzież 14–18 lat | 5 mg |
| Dorośli (kobiety i mężczyźni) | 5 mg |
| Kobiety w ciąży | 6 mg |
| Kobiety karmiące piersią | 7 mg |
Warto podkreślić, że nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia kwasu pantotenowego – ze względu na brak doniesień o jego toksyczności w rozsądnych dawkach. Witamina ta nie kumuluje się w organizmie, a jej nadmiar jest na bieżąco wydalany z moczem.
Zwiększonego zapotrzebowania na witaminę B5 należy się spodziewać u osób narażonych na przewlekły stres, intensywnie trenujących sportowców, rekonwalescentów po chorobach lub operacjach, pacjentów z chorobami zapalnymi jelit, a także osób stosujących dietę wysoko przetworzoną, bogatą w cukry proste.
Kliniczny niedobór kwasu pantotenowego należy do rzadkości – głównie dlatego, że witamina ta jest obecna dosłownie w każdym produkcie spożywczym. Historycznym przykładem potwierdzającym, że do niedoboru jednak może dojść, są przypadki odnotowane podczas II wojny światowej u więźniów przetrzymywanych na Filipinach, w Birmie i Japonii. U osób tych rozwinął się tzw. „zespół pieczenia stóp” (burning feet syndrome) objawiający się drętwieniem, bolesnym mrowieniem i palącym bólem kończyn dolnych.
Współcześnie grupy podwyższonego ryzyka niedoboru to przede wszystkim:
Objawy niedoboru witaminy B5 są niespecyficzne i mogą dotyczyć wielu układów jednocześnie. Najczęściej zgłaszanymi przez pacjentów problemami są: ogólne zmęczenie i osłabienie, trudności ze snem i bezsenność, bóle głowy, drażliwość oraz obniżony nastrój. Ze strony przewodu pokarmowego mogą pojawić się nudności, skurcze brzucha i zaburzenia łaknienia. Układ nerwowy reaguje mrowieniem i drętwieniem kończyn, osłabieniem odruchów i zaburzeniami czucia. Na skórze obserwuje się łuszczenie, suchość, stany zapalne i trudno gojące się rany; włosy mogą zacząć siwieje przedwcześnie, a ich kondycja wyraźnie się pogarsza.
Diagnostykę niedoboru kwasu pantotenowego przeprowadza się na podstawie badań laboratoryjnych. Za najbardziej wiarygodną metodę uznaje się oznaczenie poziomu witaminy B5 w moczu – wartość poniżej 1 mg na dobę sugeruje możliwy niedobór. Można też oznaczać stężenie w surowicy krwi.
Dobra wiadomość dla tych, którzy obawiają się suplementacji – witamina B5 należy do substancji o bardzo wysokim profilu bezpieczeństwa. Ponieważ jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, jej nadmiar jest sprawnie wydalany przez nerki wraz z moczem i nie kumuluje się w organizmie. Dotychczas nie stwierdzono klinicznej toksyczności kwasu pantotenowego.
W badaniach klinicznych, w których zastosowano dawkę 2 g na dobę, nie odnotowano żadnych skutków ubocznych. Dopiero przy bardzo wysokich dawkach – przekraczających 10 g dziennie – pojawiają się łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, głównie biegunka i skurcze jelit. Przy ekstremalnie wysokich dawkach d-pantotenianu wapnia obserwowano sporadycznie reakcje uczuleniowe, zaburzenia rytmu serca oraz przejściowe osłabienie mięśni – są to jednak przypadki wyjątkowe, związane z wielokrotnym przekroczeniem jakichkolwiek sensownych dawek suplementacyjnych. Zgodnie z uchwałą Zespołu do spraw Suplementów Diety, maksymalna dzienna dawka kwasu pantotenowego w suplementach diety wynosi 200 mg.
Dla osób zdrowych, stosujących urozmaiconą, zbilansowaną dietę, suplementacja kwasu pantotenowego zazwyczaj nie jest konieczna. Sytuacje, w których warto rozważyć dodatkowe wsparcie, to przede wszystkim:
Na rynku dostępne są preparaty jednoskładnikowe zawierające pantotenian wapnia lub pantetynę, a także kompleksy witamin z grupy B, w których kwas pantotenowy występuje jako jeden z wielu składników aktywnych. Suplementacja powinna odbywać się pod kontrolą lekarza lub farmaceuty, a decyzję o jej wdrożeniu warto poprzedzić badaniem poziomu witaminy w organizmie.
Kwas pantotenowy to właściwa witamina B5 – aktywna forma biologicznie. Pantenol (D-pantenol, deksapantenol, prowitamina B5) to alkohol będący prekursorem kwasu pantotenowego. Po wniknięciu do skóry lub organizmu pantenol jest przekształcany w kwas pantotenowy. W kosmetyce stosuje się pantenol, ponieważ ma mniejsze cząsteczki i łatwiej przenika przez naskórek, zachowując przy tym pełną aktywność biologiczną.
Praktycznie nie – witamina B5 jest bezpieczna nawet w dużych dawkach. Jako witamina rozpuszczalna w wodzie jej nadmiar jest wydalany z moczem. Objawy niepożądane, takie jak biegunka, pojawiają się dopiero przy ekstremalnych dawkach przekraczających 10 g dziennie. Dla porównania, zalecane dzienne spożycie dla dorosłych to zaledwie 5 mg.
Najbogatsze źródła kwasu pantotenowego to wątroba i podroby, drożdże piwne, tłuste ryby (łosoś), jaja, otręby pszenne, awokado, brokuły, grzyby i rośliny strączkowe. Warto pamiętać, że gotowanie niszczy do 50% tej witaminy, a przetwarzanie przemysłowe – nawet do 80%.
Tak – jest to jeden z objawów długotrwałego niedoboru kwasu pantotenowego. Witamina B5 bierze udział w procesie pigmentacji włosów, a jej brak może zaburzać prawidłowe wytwarzanie melaniny. Należy jednak pamiętać, że siwienie jest procesem wieloczynnikowym i sam niedobór B5 rzadko jest jego jedyną przyczyną.
Badania kliniczne potwierdziły, że suplementacja kwasem pantotenowym może zmniejszać liczbę zmian trądzikowych i łagodzić stan zapalny skóry. Witamina B5 reguluje produkcję sebum i przyspiesza gojenie zmian. Suplementacyjne dawki stosowane w tym celu są jednak znacznie wyższe niż zalecane dzienne spożycie – zazwyczaj od 500 mg do 1000 mg dziennie – dlatego przed wdrożeniem takiej terapii warto skonsultować się z dermatologiem.
Tak. Zgodnie z polskimi normami żywienia kobiety w ciąży powinny spożywać 6 mg kwasu pantotenowego dziennie (zamiast standardowych 5 mg), a karmiące piersią – 7 mg dziennie. Zwiększone zapotrzebowanie wynika z intensywnego wzrostu i rozwoju płodu, a także z wydzielania witaminy z mlekiem matki. W przypadku suplementacji w ciąży konieczna jest konsultacja z lekarzem.
Do substancji zaburzających metabolizm lub wchłanianie kwasu pantotenowego należą: leki zobojętniające kwas solny (stosowane w chorobie refluksowej i wrzodowej), doustne środki antykoncepcyjne, salicylany (np. kwas acetylosalicylowy w dużych dawkach) oraz leki stosowane w chemioterapii. Osoby długotrwale przyjmujące te preparaty powinny skonsultować się z lekarzem w kwestii ewentualnej suplementacji.
Najpewniejszą metodą oceny jest badanie laboratoryjne – oznaczenie poziomu kwasu pantotenowego w moczu (wartość poniżej 1 mg/dobę wskazuje na możliwy niedobór) lub w surowicy krwi. Sama obserwacja objawów jest niewystarczająca, ponieważ są one niespecyficzne i mogą wskazywać na niedobory wielu innych substancji odżywczych. Diagnostykę warto przeprowadzić z lekarzem lub farmaceutą.
