Naltrekson

Naltrekson – informacje w pigułce (podsumowanie farmaceuty)

Naltrekson – lek stosowany w leczeniu uzależnień. Mechanizm działania naltreksonu polega na kompetycyjnym wiązaniu się substancji z receptorami, które są zlokalizowane w układzie nerwowym i blokowaniu dostępu podawanych opioidów do tych receptorów. Wskazaniem do stosowania leku jest leczenie alkoholizmu w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby. Naltrekson wspomaga abstynencję oraz zmniejsza potrzebę napicia się alkoholu.   

Naltrekson dostępny jest w postaci tabletek powlekanych. Występuje również w połączeniu z bupropionem w leku stosowanym w celu zmniejszenia masy ciała. 

Możliwe działania niepożądane (najczęstsze): ból głowy, zawroty głowy, zaburzenia snu, niepokój, nerwowość, przygnębienie, drażliwość, dreszcze, zwiększona energia, pragnienie, wzmożona potliwość, nasilone łzawienie, ból w klatce piersiowej, ból brzucha, skurcze jelit, nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, ból stawów i mięśni, zatrzymanie moczu, osłabienie potencji, ogólne osłabienie, utrata apetytu, wysypka, świąd. 

Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10

Naltrekson – jak działa, kiedy się go stosuje i czego się spodziewać podczas leczenia

Naltrekson to jedna z tych substancji, które na pierwszy rzut oka wydają się trudne do zrozumienia, a po bliższym poznaniu okazują się fascynująco logiczne. Nie jest to lek uspokajający, nie jest środkiem przeciwbólowym ani „tabletką na trzeźwość”, choć bywa z nimi mylony. To substancja, która działa w wyjątkowy sposób: zamiast pobudzać organizm czy go znieczulać, blokuje określone receptory w mózgu i odbiera niektórym substancjom – przede wszystkim alkoholowi i opioidom – ich „nagradzający”, przyjemny efekt. Dzięki temu naltrekson stał się ważnym narzędziem w leczeniu uzależnienia od alkoholu i opioidów, a w ostatnich latach budzi rosnące zainteresowanie w zupełnie nowych obszarach medycyny – od wspomagania odchudzania, przez choroby autoimmunologiczne, aż po przewlekły ból. W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, czym właściwie jest naltrekson, jak działa, w jakich sytuacjach lekarz może go zalecić, jak się go przyjmuje, jakich działań niepożądanych można się spodziewać oraz kiedy bezwzględnie nie wolno go stosować. To wiedza, która przyda się każdemu, kto sam rozważa taką terapię, opiekuje się bliską osobą w trakcie leczenia albo po prostu chce zrozumieć, dlaczego ten niepozorny lek wzbudza dziś tyle dyskusji.

Czym jest naltrekson?

Naltrekson to organiczny związek chemiczny należący do grupy tak zwanych antagonistów receptorów opioidowych, czyli substancji „blokujących”. Strukturalnie jest spokrewniony z innymi lekami działającymi na układ opioidowy – takimi jak nalokson czy nalmefen – ale różni się od nich sposobem podania i zastosowaniem. Po raz pierwszy zsyntetyzowano go w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku, a z czasem znalazł trwałe miejsce w terapii uzależnień.

Warto od razu rozwiać jedno z najczęstszych nieporozumień: naltrekson nie jest narkotykiem i nie uzależnia – ani fizycznie, ani psychicznie. Co więcej, organizm nie wytwarza tolerancji na jego działanie, co oznacza, że dawka nie musi być z czasem zwiększana, by lek zachował skuteczność. Naltrekson nie wywołuje euforii, nie odurza i nie daje przyjemnych doznań. Jego rola jest zupełnie inna – działa raczej jak „strażnik”, który zamyka określone drzwi w mózgu, przez które normalnie przedostają się sygnały przyjemności związane z alkoholem czy opioidami.

W Polsce naltrekson dostępny jest wyłącznie na receptę. Funkcjonuje pod różnymi nazwami handlowymi w postaci tabletek zawierających chlorowodorek naltreksonu, a także wchodzi w skład preparatu złożonego stosowanego w leczeniu otyłości. Niezależnie od nazwy preparatu substancja czynna pozostaje ta sama.

Jak działa naltrekson? Mechanizm działania w prostych słowach

Aby zrozumieć działanie naltreksonu, warto na chwilę przyjrzeć się temu, jak nasz mózg reaguje na przyjemność. W układzie nerwowym znajdują się tak zwane receptory opioidowe – maleńkie struktury na powierzchni komórek, które reagują na związki opioidowe. Część z nich produkuje sam organizm (to słynne endorfiny, czyli „hormony szczęścia”), część zaś dostarczamy z zewnątrz, na przykład w postaci leków przeciwbólowych z grupy opioidów lub – w przypadku uzależnień – narkotyków.

Kiedy taka substancja połączy się z receptorem opioidowym, uruchamia kaskadę reakcji prowadzących do uczucia ulgi, odprężenia, a czasem wyraźnej przyjemności. I tu wkracza naltrekson. Wiąże się on z tymi samymi receptorami, ale ich nie aktywuje – po prostu je „zajmuje”, blokując dostęp innym substancjom. To trochę jak włożenie niepasującego klucza do zamka: klucz tkwi w środku, ale drzwi się nie otwierają, a prawdziwy klucz nie ma już którędy wejść.

W praktyce oznacza to dwie rzeczy. Po pierwsze, jeśli osoba przyjmująca naltrekson sięgnie po opioid, lek ten nie zadziała tak jak zwykle – jego efekt zostanie zniesiony lub znacznie osłabiony. Po drugie, w przypadku alkoholu naltrekson zmniejsza odczuwaną przyjemność z picia oraz osłabia tak zwany głód alkoholowy, czyli natrętną potrzebę napicia się. Co istotne, mechanizm działania naltreksonu w chorobie alkoholowej nie jest jeszcze w pełni wyjaśniony, ale przypuszcza się, że kluczową rolę odgrywa właśnie wpływ na endogenny układ opioidowy, który u osób pijących bywa nadmiernie pobudzany przez alkohol.

Naltrekson nie wywołuje przy tym żadnej karzącej reakcji po wypiciu alkoholu. To ważna różnica w porównaniu z lekiem o nazwie disulfiram, który po spożyciu alkoholu powoduje gwałtowne, bardzo nieprzyjemne objawy (wymioty, zaczerwienienie, kołatanie serca). Naltrekson nie działa w ten sposób – nie odstrasza dyskomfortem, lecz po prostu odbiera alkoholowi jego „nagradzający” charakter.

W jakich sytuacjach stosuje się naltrekson?

Naltrekson ma kilka różnych zastosowań, które warto wyraźnie od siebie oddzielić, ponieważ różnią się one dawkami, celem terapii i stopniem potwierdzenia w badaniach naukowych. Część z nich to oficjalnie zarejestrowane wskazania, część zaś to stosowanie tak zwane off-label, czyli poza rejestracją, na podstawie obiecujących, ale wciąż badanych przesłanek.

W kolejnych częściach przyjrzymy się najważniejszym z tych zastosowań po kolei, bo każde z nich rządzi się własnymi prawami.

Naltrekson w leczeniu uzależnienia od alkoholu

To najlepiej poznane i najczęstsze zastosowanie naltreksonu. Lek wykorzystuje się tu w ramach kompleksowego programu leczenia choroby alkoholowej – nigdy jako jedyną metodę. Sama tabletka nie „wyleczy” uzależnienia; jej zadaniem jest wspomóc pacjenta, który równolegle korzysta z psychoterapii, terapii grupowej, mityngów lub innych form wsparcia.

Naltrekson działa tu dwutorowo: zmniejsza ryzyko nawrotu niekontrolowanego upijania się oraz osłabia głód alkoholowy. Dla wielu pacjentów najtrudniejszym momentem nie jest pierwszy kieliszek, lecz utrata kontroli, która po nim następuje – jeden drink zamienia się w wiele. Naltrekson pomaga przerwać ten mechanizm: nawet jeśli dojdzie do złamania abstynencji, lek ogranicza prawdopodobieństwo, że epizod przerodzi się w pełny nawrót choroby.

Co ważne, naltrekson nie jest lekiem działającym „od ręki”. Jego skuteczność ujawnia się w dłuższej perspektywie, a zalecany czas terapii wynosi co najmniej trzy miesiące, często znacznie dłużej. Skuteczność tej substancji została potwierdzona w badaniach prowadzonych nawet przez rok. Istnieje też tak zwany skandynawski model Sinclaira, w którym pacjent przyjmuje tabletkę na 1–2 godziny przed przewidywaną sytuacją wysokiego ryzyka, choć w polskiej praktyce klinicznej zdecydowanie dominuje dawkowanie codzienne.

Inne substancje stosowane w leczeniu uzależnienia od alkoholu

Naltrekson nie jest jedynym lekiem wykorzystywanym w farmakoterapii choroby alkoholowej, a wybór konkretnego preparatu zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta. W polskiej praktyce klinicznej najczęściej stosuje się następujące substancje czynne:

• Naltrekson – zmniejsza głód alkoholowy i przyjemność z picia, wspomaga utrzymanie abstynencji.
• Akamprozat – substancja stabilizująca równowagę chemiczną mózgu zaburzoną przez długotrwałe picie; pomaga utrzymać abstynencję u osób, które już przestały pić.
• Disulfiram – działa odstraszająco, wywołując gwałtowne, nieprzyjemne objawy po spożyciu alkoholu.
• Nalmefen – substancja spokrewniona z naltreksonem, stosowana w celu ograniczenia ilości spożywanego alkoholu.

Decyzję o tym, która z tych substancji będzie najwłaściwsza, podejmuje lekarz z doświadczeniem w leczeniu uzależnień, biorąc pod uwagę stan zdrowia pacjenta, jego motywację oraz cel terapii (pełna abstynencja czy ograniczenie picia).

Naltrekson a uzależnienie od opioidów

Drugim klasycznym zastosowaniem naltreksonu jest wspomaganie leczenia uzależnienia od opioidów – takich jak morfina, heroina czy kodeina – po wcześniejszej detoksykacji. Tutaj mechanizm „blokowania receptorów” nabiera szczególnego znaczenia: skoro receptory są zajęte przez naltrekson, ewentualne sięgnięcie po opioid nie przyniesie spodziewanego efektu, co osłabia motywację do powrotu do nałogu.

Z tym zastosowaniem wiąże się jednak bardzo istotne zastrzeżenie bezpieczeństwa. Przed rozpoczęciem terapii organizm musi być całkowicie wolny od opioidów – zwykle wymaga to odstawienia ich na co najmniej 7–10 dni. Podanie naltreksonu osobie, która ma jeszcze opioidy w organizmie, może wywołać gwałtowny, ostry zespół odstawienny, czyli nagłe i bardzo silne objawy odstawienia. Dlatego terapię zawsze poprzedza staranna ocena lekarska, a niekiedy odpowiednie testy.

Istnieje też drugie, niebezpieczne nieporozumienie, przed którym należy ostrzegać pacjentów. Niektórzy próbują „przełamać” blokadę naltreksonu, przyjmując bardzo duże dawki opioidów. Jest to skrajnie ryzykowne: po ustąpieniu działania naltreksonu może dojść do ostrego, zagrażającego życiu zatrucia opioidami, w tym do groźnego zahamowania oddychania. Z tego samego powodu w trakcie leczenia naltreksonem ból powinno się leczyć wyłącznie lekami nieopioidowymi.

Naltrekson w leczeniu otyłości – połączenie z bupropionem

W ostatnich latach naltrekson znalazł zupełnie nowe zastosowanie – w preparacie złożonym z bupropionem, wykorzystywanym wspomagająco w leczeniu otyłości i nadwagi. Bupropion to substancja wpływająca na ośrodki w mózgu odpowiedzialne za apetyt i poczucie nagrody związane z jedzeniem. W połączeniu z naltreksonem oba składniki mają zmniejszać apetyt i ograniczać podjadanie „dla przyjemności”, wspierając w ten sposób redukcję masy ciała u osób stosujących jednocześnie dietę i aktywność fizyczną.

Należy podkreślić, że nie jest to „tabletka odchudzająca” działająca sama z siebie. Preparat ten stanowi element szerszego programu leczenia otyłości i może być stosowany wyłącznie pod kontrolą lekarza. Połączenie naltreksonu z bupropionem wymaga też szczególnej ostrożności, ponieważ wiąże się z własnym profilem działań niepożądanych. Opisywano w jego kontekście rzadkie, ale poważne reakcje skórne, w tym zespół Stevensa-Johnsona oraz ostrą uogólnioną osutkę krostkową – stany, które mogą zagrażać zdrowiu i życiu. Dlatego pacjent przyjmujący ten preparat powinien być poinformowany o objawach reakcji skórnej i pilnie zgłosić się do lekarza, jeśli takie objawy się pojawią.

Terapia niskimi dawkami naltreksonu (LDN)

Osobnym, coraz głośniejszym tematem jest tak zwana terapia LDN, czyli Low Dose Naltrexone – leczenie naltreksonem w bardzo niskich dawkach. Podczas gdy w klasycznych wskazaniach stosuje się zwykle 50 mg na dobę, w terapii LDN mówimy o dawkach kilkunastokrotnie mniejszych, najczęściej w przedziale od około 1 do 4,5 mg.

Co ciekawe, naltrekson w tak małych ilościach działa zupełnie inaczej niż w dawkach standardowych. Zamiast jedynie blokować receptory opioidowe, krótkotrwale je „przykrywa”, co organizm interpretuje jako sygnał do zwiększenia produkcji własnych endorfin oraz do nasilenia ekspresji receptorów opioidowych. Efektem ma być poprawa samopoczucia oraz modulacja, czyli „dostrajanie”, układu odpornościowego, prowadzące do hamowania procesów zapalnych.

Z tego powodu LDN bada się w kontekście wielu schorzeń przewlekłych: chorób autoimmunologicznych (takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy stwardnienie rozsiane), fibromialgii, przewlekłego bólu, bólu neuropatycznego, niektórych chorób dermatologicznych, a nawet jako element wspomagający w innych trudnych stanach.

Trzeba jednak zachować w tym miejscu ostrożność i uczciwość wobec czytelnika. Terapia LDN nie jest oficjalnie zarejestrowana w żadnym z tych wskazań i wciąż wymaga rozległych badań potwierdzających jej skuteczność oraz bezpieczeństwo. Wiele krążących w internecie relacji jest wybiórczych i może wprowadzać w błąd, kreśląc obraz „cudownego leku na wszystko”. Dane zebrane do tej pory sugerują, że niskie dawki naltreksonu są stosunkowo bezpieczne, ale to nie to samo co udowodniona skuteczność. LDN pozostaje terapią off-label, którą można rozważać wyłącznie po konsultacji z lekarzem i na podstawie konkretnych wskazań medycznych, a nie samodzielnie, „na własną rękę”.

Jak stosować naltrekson? Dawkowanie i sposób przyjmowania

W klasycznych wskazaniach – uzależnieniu od alkoholu i opioidów – zalecana dawka naltreksonu u dorosłych wynosi zwykle 50 mg na dobę, czyli jedną tabletkę dziennie. Tabletkę przyjmuje się popijając płynem. Dawek przekraczających 150 mg na dobę nie zaleca się, ponieważ nie zwiększają one skuteczności, a mogą nasilać działania niepożądane.

Leczenie powinno być zawsze nadzorowane przez lekarza doświadczonego w terapii uzależnień. Przed rozpoczęciem terapii i w jej trakcie wykonuje się badania czynności wątroby, ponieważ naltrekson jest w niej metabolizowany. U osób z łagodnymi lub umiarkowanymi zaburzeniami pracy wątroby albo nerek lek stosuje się ze szczególną ostrożnością i pod ścisłą kontrolą, niekiedy z dostosowaniem dawkowania. Naltrekson nie jest przeznaczony dla dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia, a u osób po 65. roku życia stosuje się go ostrożnie ze względu na ograniczone dane.

Jeśli pacjent zapomni przyjąć tabletkę, nie należy przyjmować podwójnej dawki, by „nadrobić zaległość” – po prostu kontynuuje się leczenie zgodnie z zaleceniami lekarza.

Działania niepożądane naltreksonu

Naltrekson jest na ogół dobrze tolerowany, a wielu pacjentów odczuwa działania niepożądane jedynie w niewielkim stopniu lub wcale. Ich nasilenie bywa różne i zależy od dawki, postaci leku oraz indywidualnych cech organizmu. Najczęściej pojawiają się one na początku terapii i z czasem łagodnieją.

Do najczęstszych działań niepożądanych (mogących wystąpić częściej niż u 1 na 10 osób) należą:

• bóle głowy oraz zaburzenia snu, w tym bezsenność,
• niepokój, nerwowość i lęk,
• nudności i wymioty,
• bóle brzucha,
• bóle stawów i mięśni oraz ogólne osłabienie.

Większość tych objawów jest łagodna i przemijająca, ale o każdym z nich – zwłaszcza jeśli się utrzymuje lub nasila – warto poinformować lekarza, który może rozważyć dostosowanie terapii. Osobnej uwagi wymaga wpływ naltreksonu na wątrobę, dlatego tak ważne są kontrolne badania w trakcie leczenia.

Przeciwwskazania i ważne ostrzeżenia

Istnieją sytuacje, w których naltreksonu nie wolno stosować lub należy go używać z najwyższą ostrożnością. Do najważniejszych przeciwwskazań i ostrzeżeń należą:

• nadwrażliwość (uczulenie) na naltrekson,
• aktualne przyjmowanie opioidów lub dodatni wynik testu na obecność opioidów – terapię można rozpocząć dopiero po pełnym odstawieniu opioidów,
• ostre zapalenie wątroby oraz ciężka niewydolność wątroby,
• ciężkie zaburzenia czynności nerek,
• ciąża i karmienie piersią – lek może przenikać do mleka, dlatego stosuje się go tylko wtedy, gdy korzyści wyraźnie przeważają nad ryzykiem.

Trzeba też pamiętać, że naltrekson może wchodzić w interakcje z innymi lekami. Bezwzględnie nie należy łączyć go z preparatami zawierającymi opioidy – także tymi „niepozornymi”, jak leki przeciwkaszlowe, przeciwbiegunkowe czy niektóre preparaty stosowane w przeziębieniu, które mogą zawierać kodeinę. Opisywano również przypadki senności i ospałości po jednoczesnym zastosowaniu naltreksonu z tiorydazyną. Ostrożność zaleca się także przy lekach przeciwnadciśnieniowych, neuroleptykach i barbituranach. Co ważne, naltrekson nie eliminuje podwyższonego ryzyka samobójstwa u osób uzależnionych, dlatego stałe wsparcie psychologiczne i psychiatryczne pozostaje kluczowe.

O wszystkich przyjmowanych lekach – również tych dostępnych bez recepty i suplementach – należy poinformować lekarza przed rozpoczęciem terapii naltreksonem.

Bibliografia

1. Singh D, Saadabadi A. Naltrexone. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. [aktualizacja: 30 maja 2023]. PMID: 30521232. Bookshelf ID: NBK534811.
2. Rösner S, Hackl-Herrwerth A, Leucht S, Vecchi S, Srisurapanont M, Soyka M. Opioid antagonists for alcohol dependence. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD001867. DOI: 10.1002/14651858.CD001867.pub3 PMID: 21154349
3. Minozzi S, Amato L, Vecchi S, Davoli M, Kirchmayer U, Verster A. Oral naltrexone maintenance treatment for opioid dependence. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(4):CD001333. DOI: 10.1002/14651858.CD001333.pub4 PMID: 21491383
4. Apovian CM. Naltrexone/bupropion for the treatment of obesity and obesity with Type 2 diabetes. Future Cardiol. 2016;12(2):129-138. DOI: 10.2217/fca.15.79 PMID: 26679384
5. Younger J, Parkitny L, McLain D. The use of low-dose naltrexone (LDN) as a novel anti-inflammatory treatment for chronic pain. Clin Rheumatol. 2014;33(4):451-459. DOI: 10.1007/s10067-014-2517-2 PMID: 24526250