Wodny wyciąg borowinowy

Wodny wyciąg borowinowy – informacje w pigułce (podsumowanie farmaceuty)

Wodny wyciąg borowinowy – koncentrat związków borowinowych, który zawiera aktywne biologicznie kwasy humusowe oraz sole mineralne. Mechanizm działania wodnego wyciągu borowinowego związany jest z przekrwieniem skóry oraz nasilaniu metabolizmu tkankowego, co powoduje działanie przeciwzapalne. W przypadku schorzeń jamy ustnej i przyzębia lek sprzyja wchłanianiu się wysięków i nacieków w ogniskach zapalnych.

Wskazaniem do stosowania wodnego wyciągu borowinowego jest choroba zwyrodnieniowa stawów, reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, zespoły bólowe (barku, lędźwiowe) oraz stany pourazowe narządu ruchu. Produkt jest również stosowany w zapaleniu dziąseł i paradontozie.

Wodny wyciąg borowinowy występuje w postaci maści i żelu.

Możliwe działania niepożądane: dotychczas nie odnotowano działań ubocznych.

Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10

Wodny wyciąg borowinowy – „czarne złoto” w tubce. Jak działa, na co pomaga i komu może zaszkodzić

Wodny wyciąg borowinowy to jedna z tych substancji leczniczych, które budzą skrajne emocje. Dla jednych pacjentów to relikt medycyny uzdrowiskowej, kojarzony z sanatorium babci i zapachem mokrego torfu. Dla innych – ratunek na kolano, które boli przy każdym schodzeniu ze schodów, albo na dziąsła, które krwawią przy myciu zębów. Prawda, jak zwykle, leży gdzieś pośrodku, ale jest znacznie ciekawsza, niż mogłoby się wydawać. Borowina to nie jest zwykłe błoto. To osad powstający przez setki, a czasem tysiące lat w warunkach, w których obumarłe rośliny nie mogą się rozłożyć do końca, bo brakuje im tlenu. W tym powolnym, beztlenowym procesie powstają związki, których nie da się łatwo zsyntetyzować w laboratorium – kwasy humusowe, fulwokwasy, sole mineralne i całe spektrum mikroelementów. Kiedy z takiej borowiny wypłucze się wodą to, co najcenniejsze i biologicznie aktywne, otrzymuje się właśnie wodny wyciąg borowinowy: gęsty, ciemnobrunatny koncentrat, który trafia potem do maści, żeli i past dostępnych w polskich aptekach bez recepty. W przeciwieństwie do wielu „naturalnych” specyfików z półki suplementowej, wyciąg borowinowy ma status substancji czynnej w zarejestrowanych produktach leczniczych – z własną Charakterystyką Produktu Leczniczego, określonym składem ilościowym, wskazaniami i przeciwwskazaniami. Jednocześnie jest to substancja, o której wiemy zaskakująco mało w kategoriach nowoczesnej farmakologii: nie przypisano jej nawet kodu ATC, nie ma danych o farmakokinetyce, a badania kliniczne w formie, do jakiej przyzwyczaiły nas leki przeciwbólowe, praktycznie nie istnieją. Ten artykuł jest próbą uczciwego przedstawienia obu stron tej historii – tego, co o borowinie wiemy na pewno, tego, co jest tylko prawdopodobne, i tego, czego lepiej się po niej nie spodziewać.

Skąd się bierze borowina i czym różni się od zwykłego torfu

Borowina to potoczna nazwa torfu leczniczego – osadu organicznego powstającego na dnie zabagnionych zbiorników wodnych i w torfowiskach. Materiał roślinny, który wpada do wody, nie ulega tam normalnemu gniciu, bo warunki beztlenowe i kwaśny odczyn hamują pracę bakterii tlenowych. Zamiast rozpaść się do dwutlenku węgla i wody, rośliny przechodzą powolną humifikację – proces, w którym z celulozy, ligniny i białek powstają wielkocząsteczkowe związki zwane substancjami humusowymi.

Nie każdy torf nadaje się do celów leczniczych. O tym, czy złoże można nazwać borowiną leczniczą, decydują ściśle określone parametry: stopień rozkładu materii roślinnej, zawartość substancji humusowych, skład mineralny, odczyn, zdolność zatrzymywania wody i pojemność cieplna. Złoża spełniające te kryteria są w Polsce chronione i eksploatowane pod nadzorem – podobnie jak wody lecznicze. Najbardziej znane pochodzą z okolic Buska-Zdroju, Iwonicza-Zdroju, Kołobrzegu, Ciechocinka czy Połczyna-Zdroju.

Klasyczna peloidoterapia, czyli lecznictwo borowinowe, polega na stosowaniu samej borowiny – w postaci ciepłych okładów, zawijań i kąpieli. To zabiegi wykonywane głównie w uzdrowiskach, w których równie ważny jak skład chemiczny jest czynnik termiczny. Borowina ma bowiem ogromną pojemność cieplną i bardzo małe przewodnictwo – oddaje ciepło powoli i równomiernie, dzięki czemu okład o temperaturze 42–45°C jest dobrze tolerowany, choć woda o takiej temperaturze byłaby dla skóry nieprzyjemna, a wręcz parząca. To właśnie ta właściwość sprawia, że zabiegi borowinowe pozwalają na głębokie, długotrwałe przegrzanie tkanek.

Od złoża do tubki – jak powstaje wodny wyciąg

Wodny wyciąg borowinowy to produkt pośredni między surową borowiną a nowoczesnym lekiem. Otrzymuje się go przez wymywanie wodą rozpuszczalnych, biologicznie aktywnych frakcji ze starannie wyselekcjonowanego złoża. Uzyskany roztwór jest następnie filtrowany i zagęszczany, aż powstanie koncentrat o powtarzalnym składzie. W ten sposób pozbywamy się balastu – cząstek mineralnych, resztek roślinnych, piasku – a zostawiamy to, co faktycznie może przeniknąć przez skórę lub błonę śluzową.

Ta zmiana formy ma bardzo praktyczne konsekwencje. Okład borowinowy wymaga zaplecza: podgrzewacza, leżanki, prysznica, personelu. Tubka maści z wyciągiem borowinowym leży w szufladzie nocnego stolika i można ją zastosować o dowolnej porze, bez pobrudzenia łazienki. Ceną za tę wygodę jest utrata czynnika termicznego – a więc jednego z dwóch filarów działania klasycznej peloidoterapii. Preparaty apteczne opierają się wyłącznie na działaniu chemicznym składników wyciągu.

Co dokładnie znajduje się w wodnym wyciągu borowinowym

Skład wyciągu jest złożony i zmienny – zależy od złoża, głębokości pobrania i sposobu przetworzenia. Można w nim jednak wyróżnić kilka stałych grup związków, z których każda odpowiada za inny fragment działania leczniczego.

Grupa składników	Przykłady	Za co odpowiadają
Kwasy humusowe	kwasy huminowe, kwasy ulminowe	działanie przeciwzapalne, ściągające, jonowymienne, wiązanie wolnych rodników
Fulwokwasy	frakcja niskocząsteczkowa kwasów humusowych	najlepiej przenikają przez skórę, ułatwiają transport innych składników
Sole mineralne	związki wapnia, sodu, magnezu, chlorki	mineralizacja tkanek, wpływ na gospodarkę elektrolitową skóry
Substancje o działaniu estrogennym	tzw. ciała estrogenne pochodzenia roślinnego	wiązane z wpływem na tkankę łączną i regenerację nabłonków
Garbniki i mikroelementy	związki polifenolowe, pierwiastki śladowe	działanie ściągające, bakteriostatyczne, antyoksydacyjne

Najważniejszą rolę odgrywają kwasy humusowe. To wielkocząsteczkowe związki o bardzo nieregularnej, „poszarpanej” budowie, obdarzone licznymi grupami funkcyjnymi – karboksylowymi, fenolowymi, hydroksylowymi. Ta chemiczna złożoność jest jednocześnie ich siłą i przekleństwem. Siłą, bo pozwala im wchodzić w reakcje z bardzo wieloma cząsteczkami: wiązać jony metali, neutralizować wolne rodniki, wytrącać białka. Przekleństwem, bo praktycznie uniemożliwia standaryzację taką, jaką stosuje się dla pojedynczych substancji chemicznych. Nie da się powiedzieć „ta maść zawiera 40 mg kwasu huminowego X” tak, jak mówimy o 50 mg diklofenaku.

Fulwokwasy to frakcja o mniejszej masie cząsteczkowej i lepszej rozpuszczalności. To one najprawdopodobniej odpowiadają za realne przenikanie substancji czynnych przez warstwę rogową naskórka i przez nabłonek dziąsła.

Mechanizm działania – co dzieje się w skórze po nałożeniu preparatu

Charakterystyki Produktów Leczniczych zawierających wodny wyciąg borowinowy opisują mechanizm działania w sposób ostrożny, używając sformułowania „przyjmuje się, że”. To nie jest przypadek – oznacza, że mamy do czynienia z hipotezą opartą na obserwacji klinicznej i badaniach eksperymentalnych, a nie z w pełni udowodnionym łańcuchem zdarzeń molekularnych.

Zgodnie z tym opisem, nałożenie preparatu na skórę powoduje uwolnienie tzw. ciał histaminopodobnych. Skutkiem jest miejscowe przekrwienie – naczynia włosowate rozszerzają się, przepływ krwi w tkance rośnie, a wraz z nim przyspiesza metabolizm tkankowy. To zjawisko ma kilka konsekwencji praktycznych.

Po pierwsze, lepsze ukrwienie ułatwia wchłanianie wysięków i nacieków zapalnych. W przewlekłym stanie zapalnym stawu czy ścięgna gromadzą się produkty przemiany materii i mediatory zapalne, których organizm nie nadąża usuwać właśnie dlatego, że krążenie w tym rejonie jest upośledzone. Przekrwienie działa jak włączenie pompy – „wypłukuje” te substancje z tkanki.

Po drugie, kwasy humusowe wykazują właściwości jonowymienne, co istotnie zwiększa przenikanie innych składników przez skórę. To ciekawa cecha z punktu widzenia farmacji: wyciąg borowinowy może działać jak naturalny promotor absorpcji, ułatwiając wchłanianie substancji stosowanych równocześnie.

Po trzecie, obserwowano, że kwasy humusowe podnoszą próg odczuwania bólu. Mechanizm nie jest do końca jasny, ale efekt jest zgodny z tym, co pacjenci raportują najczęściej – stopniową, narastającą w ciągu kilku dni ulgę, a nie natychmiastowe „wyłączenie” bólu.

Po czwarte, w badaniach nad peloidoterapią zwracano uwagę na wzrost wydzielania kortykoidów nadnerczowych po zabiegach borowinowych. Z tego powodu leczenie borowinami bywa opisywane jako forma miejscowej glikokortykoterapii – z tym istotnym zastrzeżeniem, że mówimy o pobudzeniu własnych mechanizmów przeciwzapalnych organizmu, a nie o podaniu sterydu z zewnątrz.

Osobno warto wspomnieć o działaniu ściągającym i bakteriostatycznym metabolitów kwasów humusowych. To właśnie ono uzasadnia zastosowanie borowiny w stomatologii – na obrzękniętą, rozpulchnioną, skłonną do krwawienia śluzówkę dziąseł.

Wskazania – w jakich sytuacjach borowina ma sens

Zarejestrowane w Polsce produkty lecznicze z wodnym wyciągiem borowinowym mają wskazania określone w sposób jednoznaczny, a zarazem skromny: wszystkie zawierają słowo „pomocniczo”. To bardzo ważne słowo. Oznacza, że borowina jest dodatkiem do leczenia podstawowego, a nie jego zamiennikiem.

• Choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgosłupa – najczęstsze wskazanie, obejmujące kolana, biodra, drobne stawy rąk i odcinki kręgosłupa
• Reumatoidalne zapalenie stawów oraz zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – wyłącznie jako wsparcie objawowe, obok leczenia modyfikującego przebieg choroby
• Zespoły bólowe barkowe i lędźwiowe – zamrożony bark, przeciążeniowe bóle krzyża, zespoły mięśniowo-powięziowe
• Stany pourazowe narządu ruchu – po skręceniach, stłuczeniach i naciągnięciach, po ustąpieniu ostrej fazy z obrzękiem
• Zapalenie dziąseł i zapalenie przyzębia – w postaci żelu do stosowania na dziąsła, po wcześniejszym leczeniu stomatologicznym

Warto zwrócić uwagę na to, czego w tej liście nie ma. Nie ma ostrych urazów z krwiakiem, nie ma ran, nie ma oparzeń, nie ma chorób skóry takich jak łuszczyca czy atopowe zapalenie skóry – choć kosmetyki borowinowe bywają w tych kontekstach reklamowane. Nie ma też żadnego wskazania ogólnoustrojowego: borowina w tubce nie „oczyszcza organizmu”, nie działa na wątrobę i nie wzmacnia odporności.

Preparaty dostępne w polskich aptekach

Na polskim rynku funkcjonuje kilka produktów leczniczych opartych na wodnym wyciągu borowinowym, różniących się zawartością substancji czynnej, postacią i przeznaczeniem. Warto je znać, bo pacjenci często proszą w aptece po prostu „o coś z borowiną”, nie zdając sobie sprawy, że żel na dziąsła i maść na kolano to zupełnie inne produkty.

Preparat	Postać	Zawartość wyciągu	Główne wskazanie	Dawkowanie
Maść borowinowa	maść (400 mg/g)	40 g na 100 g	RZS, ZZSK, choroba zwyrodnieniowa, zespoły bólowe, stany pourazowe	1–2 cm maści, wcierać 1–3 razy dziennie przez 2–3 tygodnie
Reumogel	żel	48 g na 100 g	choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgosłupa	wcierać 3 razy dziennie przez 2–3 tygodnie
Pelogel	żel na dziąsła	80 g na 100 g	paradontoza, zapalenie dziąseł	ok. 2,5 g (½ łyżeczki), masaż dziąseł 2–3 razy dziennie przez 2–3 tygodnie
Pasta borowinowa lecznicza	pasta na skórę	pasta z borowiny	ciepłe okłady i kąpiele w schorzeniach reumatycznych	wg zaleceń – okłady i kąpiele
Borowinowa Kostka Iwonicka	kostka do przygotowania okładów	borowina naturalna	termoterapia w przewlekłych schorzeniach stawów, ścięgien, mięśni, nerwów i kości	rozpuszczana i podgrzewana do okładów

Różnice w stężeniach nie są przypadkowe. Żel na dziąsła zawiera aż 80% wyciągu, bo nakłada się go w niewielkiej ilości na bardzo dobrze ukrwioną i przepuszczalną błonę śluzową, a preparat szybko rozcieńcza się śliną. Maść przeznaczona na skórę zawiera 40%, ale jej podłoże cholesterolowe zapewnia długi czas kontaktu z naskórkiem.

Wszystkie wymienione produkty apteczne są dostępne bez recepty. Preparaty typu kostka borowinowa czy pasta służą do przygotowania okładów w warunkach domowych i wymagają nieco więcej zachodu – ale za to przywracają element termoterapii, którego brakuje maściom i żelom.

Jak stosować preparaty borowinowe, żeby miały szansę zadziałać

Sposób aplikacji ma tu większe znaczenie niż w przypadku typowych żeli przeciwbólowych. W Charakterystykach Produktów Leczniczych wyraźnie mówi się o wcieraniu lekkim masażem, a nie o samym nałożeniu warstwy preparatu. Masaż nie jest ozdobnikiem – to on generuje część efektu, poprawiając krążenie w tkance i mechanicznie wspomagając wchłanianie wysięków.

Kilka praktycznych zasad, które warto zapamiętać:

• Nakładaj na czystą, suchą i nieuszkodzoną skórę. Preparatów borowinowych nie wolno stosować na rany, otarcia i oparzenia – nie tylko z powodu ryzyka podrażnienia, ale też dlatego, że przez uszkodzoną barierę naskórkową wchłanianie staje się nieprzewidywalne.
• Wmasowuj do wchłonięcia, przez 1–2 minuty. Pobieżne rozsmarowanie i natychmiastowe naciągnięcie spodni to zmarnowana aplikacja.
• Nie stosuj na duże powierzchnie ciała. Producenci wyraźnie to odradzają – lek ma działać punktowo, na konkretny staw czy grupę mięśniową.
• Unikaj kontaktu z oczami i myj ręce po aplikacji. Wyciąg borowinowy jest silnie barwiący i drażniący dla spojówek.
• Daj sobie czas. Zalecany okres stosowania to 2–3 tygodnie. Ocena po dwóch dniach nie ma sensu, bo mechanizm działania opiera się na stopniowej poprawie ukrwienia i metabolizmu tkankowego.

W przypadku żelu na dziąsła obowiązuje dodatkowa zasada: po masażu dziąseł nie należy jeść ani pić przez około pół godziny. Warto też pamiętać, że żel stosuje się po przeprowadzeniu leczenia podstawowego przez stomatologa – po usunięciu kamienia nazębnego. Nakładanie borowiny na kamień nazębny to jak malowanie zardzewiałej bramy bez wcześniejszego oczyszczenia.

Leczenie farmakologiczne choroby zwyrodnieniowej stawów – gdzie w tym wszystkim jest borowina

Aby zrozumieć rolę wyciągu borowinowego, trzeba spojrzeć na całą piramidę leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów – bo to w tym wskazaniu preparaty borowinowe stosuje się najczęściej.

Podstawą pozostaje leczenie niefarmakologiczne: redukcja masy ciała, ćwiczenia wzmacniające mięśnie stabilizujące staw, fizjoterapia, zaopatrzenie ortopedyczne. Żadna maść tego nie zastąpi.

Pierwszym krokiem farmakologicznym jest zwykle paracetamol – lek o umiarkowanej skuteczności, ale korzystnym profilu bezpieczeństwa przy prawidłowym dawkowaniu. Równolegle, a często zamiast niego, zaleca się niesteroidowe leki przeciwzapalne w postaci miejscowej, czyli żele i kremy zawierające diklofenak, ketoprofen, ibuprofen, naproksen czy piroksykam. Ta droga podania pozwala uzyskać wysokie stężenie leku w tkankach okołostawowych przy minimalnej ekspozycji ogólnoustrojowej – co ma ogromne znaczenie u pacjentów w podeszłym wieku, obciążonych kardiologicznie lub z chorobą wrzodową w wywiadzie.

Jeżeli to nie wystarcza, sięga się po doustne NLPZ: ibuprofen, diklofenak, naproksen, ketoprofen, deksketoprofen, meloksykam, nimesulid, a z grupy koksybów – celekoksyb i etorykoksyb. Wybór zależy od profilu ryzyka pacjenta: koksyby są łagodniejsze dla przewodu pokarmowego, ale wymagają ostrożności u osób z chorobami sercowo-naczyniowymi, natomiast naproksen ma prawdopodobnie najkorzystniejszy profil kardiologiczny. Przy dłuższym stosowaniu klasycznych NLPZ standardem jest osłona z inhibitora pompy protonowej – omeprazolu, pantoprazolu lub esomeprazolu.

W bólu nasilonym, opornym na powyższe leczenie, stosuje się tramadol, niekiedy w połączeniu z paracetamolem, a w wybranych przypadkach silniejsze opioidy. To jednak leczenie zarezerwowane dla sytuacji szczególnych, obarczone ryzykiem zaparć, zawrotów głowy i uzależnienia.

Osobną grupę stanowią tzw. wolno działające leki objawowe: siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny, diacereina i niezmydlające się frakcje oleju z awokado i soi. Ich skuteczność bywa przedmiotem sporów, a wytyczne różnych towarzystw naukowych podchodzą do nich odmiennie. Do stawu można także podawać kwas hialuronowy (wiskosuplementacja) lub – w zaostrzeniach z wysiękiem – glikokortykosteroidy w postaci betametazonu, triamcynolonu czy metyloprednizolonu.

Wśród leków miejscowych stosowanych zewnętrznie funkcjonuje też cała grupa preparatów o działaniu rozgrzewającym i drażniącym: kapsaicyna, noniwamid, salicylan metylu, kamfora, mentol, olejek terpentynowy i olejek eukaliptusowy. Ich mechanizm jest zbliżony do borowinowego – wywołują miejscowe przekrwienie i modulują odczuwanie bólu, choć robią to znacznie bardziej gwałtownie.

I właśnie tutaj, na tym poziomie, plasuje się wodny wyciąg borowinowy. Nie konkuruje z metotreksatem ani z diklofenakiem. Jest opcją dla pacjenta, który chce wesprzeć leczenie podstawowe czymś delikatnym, o bardzo dobrej tolerancji miejscowej i praktycznie zerowym ryzyku interakcji – szczególnie gdy stosowanie doustnych NLPZ jest ograniczone przez choroby współistniejące. Dla osoby po zawale, z niewydolnością nerek i chorobą wrzodową w wywiadzie, u której każdy doustny lek przeciwzapalny to problem, maść borowinowa może być realną, bezpieczną formą wsparcia.

W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów i zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa sytuacja jest jeszcze bardziej jednoznaczna. Podstawą leczenia są leki modyfikujące przebieg choroby: metotreksat, sulfasalazyna, leflunomid, hydroksychlorochina, a w razie ich nieskuteczności – leki biologiczne (adalimumab, etanercept, infliksymab, tocilizumab, rytuksymab) oraz inhibitory kinaz janusowych (tofacytynib, baricytynib, upadacytynib). Borowina jest w tym kontekście wyłącznie wsparciem objawowym dla konkretnego, bolesnego stawu. Zastąpienie nią leczenia podstawowego prowadzi do nieodwracalnego niszczenia stawów.

Borowina w chorobach dziąseł i przyzębia

Żel borowinowy do stosowania na dziąsła to nisza, w której substancja ta ma szczególnie logiczne uzasadnienie. Kwasy humusowe działają na śluzówkę ściągająco – powodują koagulację białek powierzchniowych, co zmniejsza obrzęk, ogranicza przesiąkanie osocza i redukuje skłonność do krwawienia. Ich metabolity mają dodatkowo działanie bakteriostatyczne, a masaż dziąseł żelem poprawia miejscowe krążenie w tkankach objętych przewlekłym stanem zapalnym.

Leczenie farmakologiczne chorób przyzębia opiera się jednak przede wszystkim na innych substancjach. Podstawą postępowania miejscowego są antyseptyki: chlorheksydyna w postaci płukanek i żeli, chlorek cetylopirydyniowy, triklosan w pastach do zębów oraz nadtlenek wodoru. W stanach zapalnych z bólem stosuje się benzydaminę, salicylan choliny, cholinę salicylową z cetalkoniowym chlorkiem oraz preparaty z lidokainą. Skuteczne bywają również płukanki z wyciągami roślinnymi zawierającymi szałwię, rumianek, korę dębu czy kłącze pięciornika – ich wspólnym mianownikiem jest, podobnie jak w borowinie, działanie garbnikowe i ściągające.

W zaawansowanym zapaleniu przyzębia, zwłaszcza z ropniami, konieczna bywa antybiotykoterapia ogólna. Stosuje się wtedy amoksycylinę – często w połączeniu z kwasem klawulanowym – metronidazol (niekiedy w skojarzeniu z amoksycyliną), klindamycynę, doksycyklinę lub azytromycynę. Doksycyklina w małych dawkach bywa też wykorzystywana ze względu na hamowanie metaloproteinaz macierzy, czyli enzymów niszczących tkankę łączną przyzębia.

Kluczowe jest jednak zrozumienie hierarchii. Żaden preparat – borowinowy czy nie – nie zastąpi mechanicznego usunięcia płytki nazębnej i kamienia. Zapalenie przyzębia jest chorobą wywołaną przez biofilm bakteryjny; dopóki biofilm nie zostanie usunięty przez stomatologa lub higienistkę, każde leczenie farmakologiczne jest walką z wiatrakami. Charakterystyka żelu borowinowego mówi o tym wprost: preparat stosuje się po przeprowadzeniu leczenia podstawowego.

Bezpieczeństwo, przeciwwskazania i działania niepożądane

Profil bezpieczeństwa wodnego wyciągu borowinowego jest jednym z najmocniejszych argumentów za jego stosowaniem – i jednocześnie źródłem pewnego nieporozumienia.

Producenci zgodnie deklarują, że dotychczas nie stwierdzono działań ubocznych ani zaostrzeń objawów choroby po zastosowaniu preparatów borowinowych. Brzmi to znakomicie, ale wymaga komentarza. Brak zgłoszonych działań niepożądanych nie jest równoznaczny z dowodem bezpieczeństwa uzyskanym w badaniach klinicznych. Wynika raczej z tego, że substancja stosowana jest miejscowo, w małych ilościach, na nieuszkodzoną skórę, a jej wchłanianie ogólnoustrojowe jest prawdopodobnie znikome. Jest to więc bezpieczeństwo wynikające ze sposobu stosowania.

Głównym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną lub którykolwiek ze składników preparatu. Warto zwrócić uwagę na jeden konkretny składnik pomocniczy: etylu parahydroksybenzoesan (konserwant z grupy parabenów), obecny w Maści borowinowej, Reumogelu i Pelogelu. To on jest najczęstszą przyczyną reakcji alergicznych po tych preparatach, przy czym reakcje mogą mieć charakter opóźniony – pojawić się po kilku dniach, a nawet po tygodniu regularnego stosowania. Osoby z rozpoznaną alergią kontaktową na parabeny powinny tych preparatów unikać.

Nie należy stosować preparatów borowinowych na uszkodzoną skórę – rany, oparzenia, otarcia. W przypadku żelu na dziąsła obowiązuje analogiczne ograniczenie: nie stosuje się go na uszkodzoną śluzówkę jamy ustnej ani w ostrych stanach zapalnych przyzębia i dziąseł. To istotne rozróżnienie – borowina jest lekiem dla stanów przewlekłych, nie dla ostrych.

Interakcje z innymi lekami nie zostały przebadane. Praktycznie oznacza to, że ryzyko klinicznie istotnych interakcji jest uznawane za niskie, ale nie zostało formalnie wykluczone. Ostrożność zaleca się przy jednoczesnym stosowaniu innych preparatów miejscowych na tę samą okolicę – właściwości jonowymienne kwasów humusowych mogą teoretycznie zwiększać przenikanie innych substancji przez skórę.

Brak jest danych dotyczących przedawkowania, farmakokinetyki oraz bezpieczeństwa u osób z niewydolnością nerek lub wątroby. Nie oznacza to zagrożenia – oznacza po prostu brak badań w tych obszarach.

Ciąża, karmienie piersią, dzieci i kierowcy

To grupy, w których pytania o borowinę pojawiają się w aptekach najczęściej, a odpowiedzi wymagają precyzji.

Ciąża. Nie przeprowadzono badań klinicznych preparatów borowinowych u kobiet ciężarnych. Zgodnie z zapisami Charakterystyk Produktów Leczniczych, preparat może być zastosowany w ciąży wyłącznie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść terapeutyczna dla matki przewyższa potencjalne zagrożenie dla płodu. W praktyce oznacza to konieczność konsultacji lekarskiej przed zastosowaniem.

Karmienie piersią. Brak danych na temat przenikania składników wyciągu do mleka matki. Obowiązuje ta sama zasada ostrożności. Dodatkowo, jeśli preparat miałby być stosowany w okolicy klatki piersiowej, należy tego bezwzględnie unikać ze względu na ryzyko kontaktu dziecka z substancją.

Dzieci. Wszystkie zarejestrowane preparaty z wodnym wyciągiem borowinowym mają jednoznaczny zapis: ze względu na brak wystarczających danych nie zaleca się stosowania u dzieci. Dotyczy to zarówno maści i żeli na skórę, jak i żelu na dziąsła. Dodatkowym argumentem jest obecność parabenu jako konserwantu, na który dzieci mogą reagować alergicznie częściej niż dorośli.

Kierowcy i osoby obsługujące maszyny. Tu odpowiedź jest jednoznacznie pozytywna – preparaty borowinowe nie mają wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Substancja działa miejscowo i nie wywołuje senności, zaburzeń koncentracji ani spowolnienia reakcji. Pod tym względem borowina wypada wyraźnie korzystniej niż wiele doustnych leków przeciwbólowych i miorelaksantów stosowanych w tych samych wskazaniach.

Płodność. Brak danych dotyczących wpływu na płodność kobiet i mężczyzn.

Co mówi nauka – i czego jeszcze nie wie

Uczciwa ocena wodnego wyciągu borowinowego wymaga oddzielenia trzech poziomów wiedzy.

Poziom pierwszy – dobrze udokumentowany. Peloidoterapia jako całość, czyli okłady i kąpiele borowinowe wykonywane w uzdrowiskach, ma za sobą sporo badań klinicznych, w tym randomizowanych. W chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego wykazywano istotne zmniejszenie bólu w skali VAS, poprawę funkcji stawu i sprawności chodu. Obserwowano również zmiany w parametrach biochemicznych – obniżenie stężeń mediatorów zapalnych, takich jak IL-1β, TNF-α, IL-6 i IL-8, oraz wpływ na markery metabolizmu chrząstki. Badania nad przewlekłym bólem krzyża również przynosiły korzystne rezultaty w perspektywie krótkoterminowej. Trzeba jednak pamiętać, że w tych badaniach działa jednocześnie kilka czynników: chemiczny (kwasy humusowe), termiczny (ciepło), mechaniczny (ucisk okładu) oraz cały kontekst pobytu uzdrowiskowego – odpoczynek, ruch, brak obowiązków zawodowych.

Poziom drugi – prawdopodobny, ale słabiej udowodniony. To właśnie przeniesienie efektów peloidoterapii na preparaty apteczne z wyciągiem borowinowym. Substancje czynne są te same, ale zabrakło czynnika termicznego i mechanicznego. Badania nad samymi substancjami humusowymi – w łuszczycy, reumatoidalnym zapaleniu stawów, alergicznym nieżycie nosa i chorobie zwyrodnieniowej kolana – sugerują ich własne działanie przeciwzapalne i immunomodulujące. Nie mamy jednak dużych, dobrze zaprojektowanych badań klinicznych dla konkretnych maści i żeli dostępnych w polskich aptekach.

Poziom trzeci – niepotwierdzony. Tu należy umieścić większość obietnic z etykiet kosmetyków borowinowych: detoksykację organizmu, usuwanie toksyn przez skórę, „głębokie oczyszczanie” czy walkę z cellulitem. Skóra nie jest narządem detoksykacyjnym – tę funkcję pełnią wątroba i nerki. Wyciąg borowinowy może poprawiać nawilżenie, ukrwienie i wygląd skóry, i to całkiem realnie, ale nie „wyciąga toksyn”.

Warto też pamiętać, że wodnemu wyciągowi borowinowemu do dziś nie przypisano kodu ATC – klasyfikacji, która porządkuje wszystkie substancje lecznicze według układu i mechanizmu działania. To symboliczne, ale wymowne: borowina wciąż stoi trochę z boku nowoczesnej farmakologii.

Bibliografia

1. van Rensburg CEJ. The antiinflammatory properties of humic substances: a mini review. Phytother Res. 2015;29(6):791-795. DOI: 10.1002/ptr.5319 PMID: 25732236
2. Wollina U. Peat: a natural source for dermatocosmetics and dermatotherapeutics. J Cutan Aesthet Surg. 2009;2(1):17-20. DOI: 10.4103/0974-2077.53094 PMID: 20300366
3. Hou C, Liang L, Chu X, Qin W, Li Y, Zhao Y. The short-term efficacy of mud therapy for knee osteoarthritis: a meta-analysis. Medicine (Baltimore). 2020;99(17):e19761. DOI: 10.1097/MD.0000000000019761 PMID: 32332614
4. Varzaityte L, Kubilius R, Rapoliene L, Bartuseviciute R, Balcius A, Ramanauskas K, Nedzelskiene I. The effect of balneotherapy and peloid therapy on changes in the functional state of patients with knee joint osteoarthritis: a randomized, controlled, single-blind pilot study. Int J Biometeorol. 2020;64(6):955-964. DOI: 10.1007/s00484-019-01785-z
5. Karaarslan F, Yılmaz H, Akkurt HE, Gül S, Kardeş S. Effectiveness of peloid therapy in patients with chronic low back pain: a single-blind controlled study. Int J Biometeorol. 2021;65(11):1799-1809. DOI: 10.1007/s00484-021-02137-6 PMID: 33931829