Gliceryna 85% to lek dostępny bez recepty, który jest stosowany zewnętrznie na skórę. Działa łagodnie przeciwzapalnie i łagodzi podrażnienia skóry rąk. Gliceryna jest silnie higroskopijna, co oznacza, że bardzo dobrze pochłania wodę, a tym samym zapewnia skórze znaczne nawilżenie. Produkt leczniczy działa łagodnie przeciwzapalnie, łagodzi podrażnienia skóry rąk.
Płyn Burowa to lek dostępny bez recepty, który jest stosowany miejscowo na skórę. Ma działanie ściągające i zmniejszające obrzęk spowodowany stanem zapalnym. Jest zalecany do stosowania w przypadku stłuczeń i obrzęków zapalnych tkanek miękkich.
Wodoru nadtlenek 3% to preparat w postaci płynu do stosowania na skórę oraz w jamie ustnej. Jest stosowany do przemywania ran powierzchniowych jako środek bakteriobójczy. Wydzielający się tlen tworzy pianę i oczyszcza mechanicznie zropiałe rany. Preparat jest dostępny bez recepty.
Wodoru nadtlenek 3% “Laboratorium Galenowe Olsztyn” to płyn przeznaczony do miejscowego przemywania ran oraz płukania jamy ustnej1. Ponadto, preparat może być stosowany do płukania kieszonek dziąsłowych w stanach zapalnych i chorobach przyzębia1. Środek zawiera 3% roztwór nadtlenku wodoru, który odpowiada za jego działanie bakteriobójcze1.
Woda oczyszczona – to w farmacji surowiec przeznaczony wyłącznie do receptury. Wchodzi w skład wielu leków robionych w aptece m.in. roztworów, mikstur, zawiesin czy płynnych leków do stosowania zewnętrznego. Woda oczyszczona spełnia wymogi zawarte w Farmakopei Polskiej dotyczące m.in. jałowości, zawartości pierwiastków czy czystości mikrobiologicznej. Po otwarciu musi być wykorzystana w ciągu 16h. Po tym czasie traci swoje właściwości i nie może być użyta do przygotowania leków recepturowych.
Woda oczyszczona dostępna jest w postaci płynu o pojemności 100, 250, 500 i 1000 gram.
Możliwe działania niepożądane: woda oczyszczona nie powoduje żadnych skutków ubocznych.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Choć trudno w to uwierzyć, jednym z najważniejszych składników preparatów, które codziennie trafiają do naszych domowych apteczek, jest po prostu woda. Nie ta z kranu i nie ta z butelki kupionej w sklepie, lecz woda oczyszczona – po łacinie Aqua purificata – surowiec farmaceutyczny o ściśle określonych, rygorystycznie kontrolowanych parametrach. To właśnie ona jest podstawowym rozpuszczalnikiem w aptekach i fabrykach leków, składnikiem syropów, mikstur, kropli, roztworów do płukania czy maści. Bez niej nie powstałaby większość płynnych postaci leków, a wiele tabletek i zawiesin nie miałoby szans na powtarzalną, bezpieczną jakość. Woda oczyszczona pozostaje przy tym substancją niemal niewidoczną dla pacjenta – rzadko widnieje na pierwszym planie ulotki, a mimo to pełni rolę absolutnie kluczową. W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, czym dokładnie jest woda oczyszczona, jak powstaje, czym różni się od wody destylowanej, demineralizowanej i wody do wstrzykiwań, do czego służy w medycynie i farmacji, a także rozprawiamy się z popularnymi mitami – między innymi z pytaniem, czy taką wodę w ogóle wolno pić.
Z chemicznego punktu widzenia woda oczyszczona to po prostu woda – cząsteczka H₂O o masie cząsteczkowej 18,02. Tym, co odróżnia ją od wody, którą znamy z codziennego życia, nie jest więc skład, lecz stopień czystości. Woda oczyszczona powstaje z wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, ale zostaje pozbawiona praktycznie wszystkich rozpuszczonych w niej substancji: soli mineralnych, jonów wapnia i magnezu, metali ciężkich, związków organicznych, chloru oraz drobnoustrojów. Efektem jest ciecz przezroczysta, bezbarwna, bezwonna, o odczynie zbliżonym do obojętnego i wysokim stopniu czystości mikrobiologicznej.
Definicja farmaceutyczna jest tu bardzo precyzyjna. Zgodnie z monografią farmakopealną woda oczyszczona to woda przeznaczona do wytwarzania produktów leczniczych, którym jednocześnie nie stawia się wymagań jałowości (czyli całkowitego braku żywych drobnoustrojów) i apirogenności (czyli braku substancji wywołujących gorączkę). To rozróżnienie ma ogromne znaczenie praktyczne. Woda oczyszczona doskonale nadaje się do produkcji leków, które przyjmujemy doustnie albo stosujemy na skórę, ale nie jest przeznaczona do podawania bezpośrednio do krwiobiegu czy do wnętrza tkanek – tam wymagana jest woda o jeszcze wyższej klasie czystości.
Warto od razu zapamiętać jedno: określenie „oczyszczona” nie jest synonimem słowa „lecznicza”. Woda oczyszczona sama w sobie nie leczy żadnej choroby. Jest tak zwaną substancją pomocniczą – nośnikiem i rozpuszczalnikiem, który umożliwia, by substancja czynna (rzeczywiście działający składnik leku) mogła zostać rozpuszczona, rozprowadzona i bezpiecznie podana pacjentowi.
Najciekawsze w wodzie oczyszczonej jest to, że farmakopea – czyli urzędowy zbiór norm jakości dla leków – nie narzuca jednej, jedynej słusznej metody jej wytwarzania. Liczy się efekt końcowy, a więc spełnienie ściśle określonych norm czystości chemicznej i mikrobiologicznej. Producent czy apteka mogą zatem wybrać technologię, która najlepiej sprawdzi się w danych warunkach i skali produkcji. W praktyce wodę oczyszczoną otrzymuje się najczęściej za pomocą kilku sprawdzonych technik, stosowanych pojedynczo lub – co zdarza się najczęściej – w połączeniu.
W warunkach przemysłowych technologie te łączy się w wieloetapowe ciągi uzdatniania. Co istotne, samo wyprodukowanie czystej wody to dopiero połowa sukcesu – równie ważne jest utrzymanie jej jakości. Dlatego wodę oczyszczoną przechowuje się i rozprowadza w zamkniętych instalacjach, często wykonanych ze stali nierdzewnej, zaprojektowanych tak, aby uniemożliwić rozwój bakterii i tworzenie się tak zwanego biofilmu. W tym celu wodę nierzadko utrzymuje się w wysokiej temperaturze lub poddaje regularnej dezynfekcji.
Dla pacjenta „woda to woda”, ale w aptece i fabryce leków rozróżnia się jej kilka rodzajów, z których każdy ma odrębne wymagania i przeznaczenie. Polska farmakopea opisuje między innymi wodę oczyszczoną, wodę wysoko oczyszczoną, wodę do receptury aptecznej oraz wodę do wstrzykiwań. Różnią się one przede wszystkim wymaganą czystością mikrobiologiczną oraz tym, czy muszą być jałowe i wolne od substancji gorączkotwórczych. Poniższa tabela porządkuje te pojęcia.
| Rodzaj wody | Nazwa łacińska | Jałowość i apirogenność | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Woda oczyszczona | Aqua purificata | Niewymagana | Leki doustne i na skórę, syropy, roztwory, receptura |
| Woda wysoko oczyszczona | Aqua valde purificata | Wyższe wymagania mikrobiologiczne | Preparaty o podwyższonych wymaganiach czystości |
| Woda do receptury aptecznej | Aqua pro usu officinale | Możliwe sporządzanie leków aseptycznie | Bieżące sporządzanie leków w aptece |
| Woda do wstrzykiwań | Aqua pro iniectione | Jałowa i apirogenna | Leki podawane do żył, mięśni i tkanek |
Jak widać, woda oczyszczona znajduje się na samym początku tej drabiny czystości. To „koń roboczy” farmacji – wszechstronny, dostępny i wystarczająco czysty do ogromnej większości zastosowań, w których lek nie trafia bezpośrednio do krwi.
To jedno z najczęstszych źródeł nieporozumień, dlatego warto je wyjaśnić raz a dobrze. Pojęcia te bywają używane zamiennie, choć nie są równoznaczne.
Woda destylowana to woda oczyszczona metodą destylacji. Innymi słowy: każda woda destylowana jest oczyszczona, ale nie każda woda oczyszczona jest destylowana – bo, jak już wiemy, oczyścić wodę można też na inne sposoby. Z kolei woda demineralizowana powstaje głównie dzięki wymianie jonowej lub odwróconej osmozie i jest pozbawiona soli mineralnych, jednak niekoniecznie usuwa się z niej wszystkie zanieczyszczenia organiczne. W praktyce woda destylowana bywa uznawana za czystszą od demineralizowanej i częściej trafia do zastosowań laboratoryjnych oraz medycznych.
Zupełnie osobną kategorią jest woda do wstrzykiwań (Aqua pro iniectione, w skrócie czasem WFI od angielskiego Water for Injection). Musi ona spełniać znacznie ostrzejsze wymagania – być jałowa i apirogenna, czyli całkowicie wolna od drobnoustrojów i substancji gorączkotwórczych. To dlatego wody oczyszczonej kupionej do receptury nigdy nie wolno używać do iniekcji. Różnica między nimi to nie kwestia formalności, lecz realnego bezpieczeństwa – podanie do krwiobiegu wody niespełniającej wymagań jałowości mogłoby wywołać groźną reakcję organizmu.
Zakres zastosowań wody oczyszczonej jest naprawdę szeroki i obejmuje zarówno wytwarzanie leków na skalę przemysłową, jak i codzienną pracę w aptece oraz placówkach ochrony zdrowia. Najważniejsza jej rola to bycie rozpuszczalnikiem – to w niej rozpuszcza się substancje czynne, aby uzyskać płynną, jednorodną i łatwą do dawkowania postać leku.
W kosmetyce i pielęgnacji woda oczyszczona także bywa częstym składnikiem – jako baza emulsji, toników czy preparatów do skóry, ponieważ jej czystość zmniejsza ryzyko podrażnień i zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Sprawdza się również w urządzeniach domowych, w których obecność kamienia i osadów jest niepożądana, na przykład w niektórych inhalatorach czy nawilżaczach, gdzie woda wolna od minerałów nie tworzy osadu i nie obniża sprawności sprzętu.
Receptura apteczna to obszar, w którym woda oczyszczona pełni rolę pierwszoplanową. Gdy farmaceuta sporządza lek na podstawie recepty, najczęściej musi rozpuścić w wodzie jedną lub kilka substancji czynnych, a następnie połączyć je ze składnikami pomocniczymi. Woda jest wtedy bazą całego preparatu, a jej jakość bezpośrednio przekłada się na jakość i bezpieczeństwo gotowego leku. Z tego powodu w recepturze nie wolno używać zwykłej wody pitnej – konieczna jest woda spełniająca wymagania farmakopealne, otrzymana w aptece albo zakupiona w hurtowni farmaceutycznej w odpowiednich pojemnikach.
Co ważne, woda przeznaczona do bieżącego użytku w aptece podlega regularnej kontroli jakości. Częstotliwość tych badań zależy od tego, ile wody dana apteka wytwarza w ciągu dnia – im większa produkcja, tym częstsze kontrole. Poniższa tabela przedstawia zasadę, według której planuje się tę kontrolę.
| Dzienna produkcja wody | Minimalna częstotliwość kontroli jakości |
|---|---|
| do 25 litrów dziennie | nie rzadziej niż co 90 dni |
| od 25 do 150 litrów dziennie | nie rzadziej niż co 30 dni |
| powyżej 150 litrów dziennie | zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania |
Dodatkowo kontrolę jakości przeprowadza się każdorazowo po usunięciu awarii urządzenia produkującego wodę. Dzięki temu pacjent, odbierając lek recepturowy, może mieć pewność, że nawet tak „zwyczajny” składnik jak woda został wcześniej dokładnie sprawdzony.
Woda oczyszczona musi spełniać szereg parametrów fizykochemicznych i mikrobiologicznych. Powinna być przezroczysta, bezbarwna, bezwonna, mieć odczyn zbliżony do obojętnego i być praktycznie pozbawiona kationów, anionów, metali ciężkich oraz środków konserwujących. Obecność jakichkolwiek dodatków – w tym substancji konserwujących – jest niewskazana, ponieważ mogłyby one wejść w niepożądane reakcje z innymi składnikami leku i doprowadzić do tak zwanej niezgodności farmaceutycznej.
Równie istotne jak sama produkcja jest właściwe przechowywanie. Woda oczyszczona jest środowiskiem, w którym przy braku odpowiednich warunków mogą zacząć namnażać się drobnoustroje. Dlatego przechowuje się ją w sposób ograniczający dostęp zanieczyszczeń, w odpowiedniej temperaturze (zwykle nie wyższej niż pokojowa), a po otwarciu opakowania zaleca się jej zużycie w stosunkowo krótkim czasie. Niektóre preparaty wody w pojemnikach mają wręcz wyznaczone ścisłe okno czasowe – na przykład kilkunastu godzin – w którym należy je wykorzystać po pierwszym otwarciu. To kolejny dowód na to, jak poważnie traktuje się jakość pozornie najprostszego ze składników leku.
To pytanie pojawia się bardzo często, więc warto odpowiedzieć na nie wprost. Woda oczyszczona nie jest przeznaczona do picia. Nie jest trucizną – łyk takiej wody nie wyrządzi zdrowej osobie szkody – ale nie jest też wodą pitną w rozumieniu codziennego nawadniania organizmu. Została wyprodukowana jako surowiec farmaceutyczny do określonych zastosowań, a nie jako napój.
Powodów jest kilka. Po pierwsze, woda oczyszczona jest pozbawiona soli mineralnych, takich jak wapń, magnez czy sód, które dostarczamy organizmowi między innymi razem z wodą pitną. Picie wyłącznie wody całkowicie pozbawionej minerałów nie jest więc optymalne z punktu widzenia gospodarki elektrolitowej. Po drugie, woda oczyszczona w opakowaniach aptecznych jest dawkowana i przechowywana z myślą o recepturze, a nie o spożyciu, i po otwarciu szybko traci swoją mikrobiologiczną czystość. Po trzecie wreszcie, w sieci krąży wiele mitów wiążących picie „specjalnych” rodzajów wody z odkwaszaniem organizmu czy leczeniem poważnych chorób – tego typu twierdzenia nie mają potwierdzenia w wiarygodnych badaniach naukowych.
Warto też uważać, by nie mylić wody oczyszczonej z innymi „domowymi” preparatami o podobnie brzmiących nazwach. Soda oczyszczona to wodorowęglan sodu – proszek stosowany w kuchni i domowych sposobach na dolegliwości, a woda utleniona to roztwór nadtlenku wodoru przeznaczony wyłącznie do użytku zewnętrznego, którego absolutnie nie wolno pić. To zupełnie różne substancje o odmiennym działaniu, mimo zbliżonych nazw. Jeśli masz wątpliwości, do czego dany preparat jest przeznaczony, najlepszym i najprostszym rozwiązaniem jest pytanie zadane farmaceucie w aptece.
Woda z kranu zawiera sole mineralne, chlor używany do dezynfekcji oraz inne rozpuszczone substancje, a jej skład bywa zmienny. Woda oczyszczona jest natomiast pozbawiona niemal wszystkich tych składników i spełnia ściśle określone, kontrolowane normy czystości chemicznej i mikrobiologicznej. To czyni ją odpowiednią do wytwarzania leków, czego nie można powiedzieć o wodzie kranowej.
Niekoniecznie. Z definicji woda oczyszczona nie musi być jednocześnie jałowa i wolna od substancji gorączkotwórczych. Charakteryzuje się wysokim stopniem czystości mikrobiologicznej, ale jeśli lek wymaga pełnej jałowości – na przykład preparat do wstrzykiwań – stosuje się wodę o wyższej klasie, czyli wodę do wstrzykiwań.
Nie. To jeden z najważniejszych komunikatów dotyczących tej substancji. Woda do wstrzykiwań musi być jałowa i apirogenna, a woda oczyszczona tych wymagań standardowo nie spełnia. Użycie niewłaściwego rodzaju wody do iniekcji może być niebezpieczne dla zdrowia.
Nie do końca. Woda destylowana to woda oczyszczona konkretną metodą – destylacją. Wodę oczyszczoną można jednak otrzymać również innymi sposobami, na przykład przez odwróconą osmozę czy dejonizację. Każda woda destylowana jest więc oczyszczona, ale nie każda woda oczyszczona powstała w wyniku destylacji.
Tak, i należy ją traktować poważnie. Po otwarciu opakowania woda stopniowo traci swoją czystość mikrobiologiczną, ponieważ może dojść do jej zanieczyszczenia. Dlatego producenci często wskazują krótki czas, w jakim należy wodę zużyć po pierwszym otwarciu, a w aptekach świeżo przygotowaną wodę wykorzystuje się na bieżąco.
Sama w sobie nie. Woda oczyszczona jest substancją pomocniczą – rozpuszczalnikiem i nośnikiem dla substancji czynnych, które rzeczywiście odpowiadają za działanie leku. Jej rola polega na umożliwieniu przygotowania bezpiecznej, jednorodnej i powtarzalnej postaci preparatu.
Wodę oczyszczoną jako surowiec farmaceutyczny można nabyć w aptekach. Jeśli potrzebujesz jej do konkretnego celu, warto skonsultować się z farmaceutą, który podpowie, jaki rodzaj wody będzie odpowiedni – inny do receptury, a inny na przykład do urządzeń domowych takich jak inhalatory.
