Staphylococcus aureus w postaci inaktywowanej – co to za substancja i jak wspiera odporność?

Staphylococcus aureus w postaci inaktywowanej to nic innego jak unieczynnione, czyli pozbawione zdolności do wywoływania choroby, komórki gronkowca złocistego, które celowo umieszcza się w niektórych lekach wspomagających odporność. Brzmi to paradoksalnie – w końcu „żywy” gronkowiec złocisty potrafi wywołać czyraki, anginę, zakażenia skóry, a w cięższych przypadkach nawet zapalenie płuc czy posocznicę. Sekret tkwi jednak właśnie w słowie „inaktywowany”. Bakterie poddaje się działaniu wysokiej temperatury albo procesów chemicznych i enzymatycznych, przez co tracą one zdolność do namnażania się i atakowania organizmu, ale zachowują na swojej powierzchni charakterystyczne cząsteczki – antygeny. To właśnie te antygeny są dla układu odpornościowego jak fotografia poszukiwanego przestępcy: pozwalają mu „poznać wroga” i przygotować się na ewentualne starcie, zanim dojdzie do prawdziwej infekcji. Z tego powodu inaktywowany gronkowiec złocisty jest jednym ze składników tzw. nieswoistych szczepionek bakteryjnych, nazywanych też lizatami bakteryjnymi lub preparatami immunostymulującymi. Nie jest to lek, który zwalcza już rozwiniętą infekcję, lecz substancja, która ma trenować naturalne mechanizmy obronne i zmniejszać częstość nawracających zakażeń – przede wszystkim dróg oddechowych. W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest ta substancja, w jaki sposób działa, w jakich preparatach ją znajdziesz, kiedy lekarze ją zalecają, jak się ją stosuje oraz na co zwrócić uwagę pod kątem bezpieczeństwa.

Czym właściwie jest inaktywowany gronkowiec złocisty?

Gronkowiec złocisty (łac. Staphylococcus aureus) to jedna z najlepiej poznanych bakterii chorobotwórczych człowieka. Spora część zdrowych osób nosi go na skórze i w nosie, nie mając z tego powodu żadnych dolegliwości. Problem zaczyna się wtedy, gdy bakteria przedostanie się w głąb tkanek lub gdy odporność gospodarza spadnie. Wówczas gronkowiec potrafi wywołać szeroką gamę dolegliwości – od niegroźnych zmian skórnych po poważne, zagrażające życiu zakażenia ogólnoustrojowe.

W preparatach immunostymulujących mamy do czynienia z zupełnie inną „wersją” tej bakterii. Komórki gronkowca są tu martwe – zostały zabite, najczęściej przez ogrzewanie, a niekiedy rozłożone (poddane lizie) metodami chemicznymi lub mechanicznymi. Taki materiał nie może już wywołać zakażenia, ponieważ pozbawiony jest zjadliwości. Jednocześnie zachowuje jednak elementy budowy bakterii, które rozpoznaje nasz układ odpornościowy. W praktyce inaktywowany Staphylococcus aureus rzadko występuje samodzielnie – zazwyczaj jest jednym z wielu składników mieszanek, w skład których wchodzą również inne drobnoustroje typowo odpowiedzialne za infekcje dróg oddechowych, takie jak Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, Haemophilus influenzae, Klebsiella pneumoniae, Moraxella catarrhalis czy Staphylococcus epidermidis. Dzięki temu jedna szczepionka „przedstawia” organizmowi od razu całą galerię potencjalnych przeciwników.

Jak działa Staphylococcus aureus w postaci inaktywowanej?

Najprościej mówiąc, ta substancja nie walczy z bakteriami zamiast nas – ona uczy nasz organizm walczyć skuteczniej. Kiedy fragmenty zabitych bakterii trafiają do organizmu, są wychwytywane przez wyspecjalizowane komórki układu odpornościowego: komórki dendrytyczne i makrofagi. To swego rodzaju zwiadowcy, którzy „pokazują” pozostałym komórkom odpornościowym, jak wygląda potencjalny wróg. W odpowiedzi pobudzane są limfocyty B i T, czyli komórki odpowiedzialne za produkcję przeciwciał oraz koordynację całej obrony.

Szczególnie istotny jest wzrost stężenia przeciwciał klasy IgA wydzielanych na powierzchni błon śluzowych – to one stanowią pierwszą linię obrony w nosie, gardle, oskrzelach czy jelitach. Oprócz tego dochodzi do nasilenia aktywności fagocytarnej (czyli „pożerania” drobnoustrojów przez komórki odpornościowe), zwiększenia produkcji interferonu gamma oraz pobudzenia układu dopełniacza. Co ciekawe, działanie tych preparatów jest dwojakie: częściowo swoiste (skierowane konkretnie przeciw bakteriom zawartym w mieszance) i częściowo nieswoiste (wzmacniające ogólną gotowość obronną organizmu).

Dlaczego droga podania ma znaczenie

W przypadku preparatów doustnych kluczową rolę odgrywa tkanka limfatyczna przewodu pokarmowego, określana skrótem GALT (od ang. gut-associated lymphoid tissue). To właśnie tam antygeny bakteryjne są prezentowane komórkom odpornościowym, a efektem jest wzrost produkcji wydzielniczych przeciwciał IgA, które chronią błony śluzowe nie tylko jelit, lecz także dróg oddechowych. W przypadku preparatów donosowych stymulacja zachodzi bezpośrednio w obrębie błony śluzowej nosa i gardła.

Tajemnica ochrony także przed wirusami

Wiele osób dziwi się, że szczepionka zbudowana z bakterii potrafi zmniejszać liczbę przeziębień, które w większości mają podłoże wirusowe. Wyjaśnieniem są tzw. receptory toll-podobne (TLR). W dużym uproszczeniu: sama obecność jakiegokolwiek fragmentu drobnoustroju wystarczy, by „wybudzić” mechanizmy obrony nieswoistej i wprowadzić układ odpornościowy w stan podwyższonej gotowości. Dzięki temu organizm szybciej i sprawniej reaguje również na zagrożenia, których konkretnie się „nie uczył”.

W jakich lekach znajdziemy tę substancję?

Inaktywowany gronkowiec złocisty jest składnikiem dostępnych w Polsce nieswoistych szczepionek bakteryjnych. Różnią się one składem, postacią oraz drogą podania, a większość z nich wydawana jest na receptę. Poniższe zestawienie pokazuje najważniejsze preparaty zawierające w składzie m.in. Staphylococcus aureus w formie inaktywowanej lub jego lizat.

Warto wiedzieć, że nie każda z tych szczepionek zawiera identyczny zestaw bakterii – niektóre obejmują szerszy panel antygenów, inny węższy. Gronkowiec złocisty pojawia się jednak w składzie większości z nich, ponieważ należy do drobnoustrojów najczęściej towarzyszących zakażeniom dróg oddechowych.

Kiedy lekarze sięgają po preparaty z inaktywowanym gronkowcem?

Podstawowym i najlepiej udokumentowanym zastosowaniem tych szczepionek jest zapobieganie nawracającym infekcjom dróg oddechowych. Mowa tu o pacjentach, którzy chorują wyjątkowo często – wielokrotnie w ciągu sezonu jesienno-zimowego łapią katar, zapalenie gardła, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli czy nawracające zapalenia ucha. Dotyczy to zarówno dzieci uczęszczających do żłobka i przedszkola, jak i dorosłych z osłabioną odpornością. Niektóre preparaty stosuje się również pomocniczo w profilaktyce nawracających zakażeń układu moczowego.

Trzeba jednak wyraźnie podkreślić jedno: nieswoiste szczepionki bakteryjne mają charakter profilaktyczny. Najlepiej zacząć je stosować przed sezonem zwiększonej zachorowalności, a nie wtedy, gdy infekcja już trwa. Nie zastępują też antybiotyku w trakcie rozwiniętego, bakteryjnego zakażenia – ich rola polega na zmniejszaniu liczby i łagodzeniu przebiegu infekcji w dłuższej perspektywie, a nie na gaszeniu „pożaru”, który już się rozgorzał.

Oto sytuacje, w których lekarze najczęściej rozważają włączenie tego typu preparatów:

• Częste, nawracające infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych u dzieci i dorosłych.
• Skłonność do przewlekłego lub nawracającego zapalenia oskrzeli, zatok lub gardła.
• Okresy zwiększonego narażenia na infekcje, np. początek roku przedszkolnego lub szkolnego.
• Chęć ograniczenia częstej, powtarzającej się antybiotykoterapii w infekcjach nawrotowych.

Jak stosuje się te preparaty?

Schemat przyjmowania zależy od konkretnego leku i jego postaci, dlatego zawsze należy ściśle trzymać się ulotki oraz zaleceń lekarza. Cechą wspólną większości tych preparatów jest stosowanie ich cyklicznie, w określonych odstępach czasu, a nie jednorazowo. Część szczepionek przyjmuje się np. przez pierwsze dziesięć dni każdego z trzech kolejnych miesięcy, inne – codziennie przez kilka tygodni z następującą po nich przerwą, a preparaty donosowe podaje się w odstępach kilkudniowych przez okres dwóch–trzech miesięcy, zwykle dwa razy w roku (wiosną i jesienią). Pełny efekt budowania odporności wymaga konsekwencji, a niektóre schematy zakładają powtarzanie kuracji nawet przez dwa lata.

Niezależnie od postaci, kluczowe są regularność i dokończenie pełnego cyklu. Pominięcie dawek lub przerwanie kuracji „w połowie” może osłabić jej skuteczność.

Miejsce inaktywowanego gronkowca w leczeniu i profilaktyce

Aby dobrze zrozumieć rolę tej substancji, warto odróżnić dwie zupełnie różne sytuacje. Pierwsza to profilaktyka immunologiczna – i tu właśnie wkracza inaktywowany Staphylococcus aureus jako składnik nieswoistych szczepionek bakteryjnych. W tym obszarze stosuje się m.in. takie substancje czynne jak lizaty bakteryjne (np. liofilizowany lizat bakteryjny obecny w preparatach typu Broncho-Vaxom czy Ismigen) oraz mieszanki inaktywowanych bakterii w preparatach donosowych. Ich celem nie jest zabicie konkretnego drobnoustroju, lecz wzmocnienie naturalnej obronności.

Druga sytuacja to leczenie czynnej infekcji gronkowcowej, czyli moment, gdy „żywy” gronkowiec złocisty już zaatakował. Wtedy preparaty immunostymulujące nie wystarczą – konieczne jest leczenie przyczynowe, najczęściej antybiotykiem dobranym do wrażliwości bakterii. W przypadku szczepów wrażliwych na metycylinę (MSSA) lekiem z wyboru jest zwykle kloksacylina, a jako alternatywę stosuje się cefazolinę lub połączenie amoksycyliny z kwasem klawulanowym. W zakażeniach skóry sięga się po preparaty miejscowe, takie jak mupirocyna czy kwas fusydowy, a doustnie m.in. po klindamycynę. W cięższych zakażeniach, zwłaszcza wywołanych przez szczepy oporne na metycylinę (MRSA), stosuje się wankomycynę, linezolid, daptomycynę czy kotrimoksazol. To pokazuje, jak ważne jest rozróżnienie: inaktywowany gronkowiec w szczepionce ma „przygotować” organizm na przyszłość, natomiast antybiotyki służą do zwalczania zakażenia, które już się rozwinęło.

Wniosek dla pacjenta jest prosty: szczepionka z inaktywowanym gronkowcem to element strategii długofalowej, która – w dobie narastającej oporności bakterii na antybiotyki – ma pomóc ograniczyć liczbę infekcji, a tym samym zmniejszyć częstość sięgania po leki przeciwbakteryjne.

Bezpieczeństwo, przeciwwskazania i działania niepożądane

Nieswoiste szczepionki bakteryjne uchodzą za preparaty stosunkowo dobrze tolerowane, a ryzyko poważnych działań niepożądanych jest niewielkie. Nie oznacza to jednak, że można je stosować zupełnie bez kontroli – decyzję o ich włączeniu podejmuje lekarz, a większość z nich wydawana jest na receptę.

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane są łagodne i przemijające:

• Reakcje alergiczne, zaczerwienienie i świąd skóry.
• Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: ból brzucha, biegunka, rzadziej nudności lub wymioty.
• Ból głowy oraz bóle mięśniowe.
• W przypadku preparatów donosowych – miejscowe podrażnienie błony śluzowej nosa.

Istnieją też sytuacje, w których stosowanie tych preparatów jest niewskazane lub wymaga szczególnej ostrożności. Generalnie nie rozpoczyna się kuracji w trakcie ostrego stanu chorobowego (np. w gorączce czy w czasie rozwiniętej infekcji). Ostrożność zaleca się u osób z chorobami autoimmunologicznymi oraz przy nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny każdorazowo skonsultować stosowanie z lekarzem. Warto też wiedzieć, że szczepionki te można zazwyczaj podawać równolegle z antybiotykami, gdy istnieje taka potrzeba kliniczna – nie wykazano, by jedne osłabiały działanie drugich.

Skuteczność – co mówią dane?

Uczciwie trzeba przyznać, że dowody naukowe dotyczące skuteczności lizatów bakteryjnych są ograniczone i niejednoznaczne. Część badań wskazuje, że u osób często chorujących preparaty te potrafią zmniejszyć liczbę infekcji dróg oddechowych w sezonie lub złagodzić ich przebieg. Inne analizy podkreślają jednak, że jakość dostępnych danych nie zawsze jest wysoka, a efekt bywa umiarkowany i różni się w zależności od konkretnego pacjenta. Z drugiej strony, ryzyko poważnych powikłań po tych szczepionkach jest małe.

W praktyce oznacza to, że decyzja o ich zastosowaniu powinna być zindywidualizowana – lekarz wraz z pacjentem (lub rodzicem dziecka) waży potencjalne korzyści wobec niewielkiego ryzyka. Szczepionki te nie gwarantują stuprocentowej ochrony i nie zastępują zdrowego stylu życia, prawidłowej diety, snu czy klasycznych szczepień ochronnych, ale u wybranych osób mogą stanowić wartościowe uzupełnienie profilaktyki.

Bibliografia

1. De Benedetto F, Sevieri G. Prevention of respiratory tract infections with bacterial lysate OM-85 bronchomunal in children and adults: a state of the art. Multidiscip Respir Med. 2013;8(1):33. DOI: 10.1186/2049-6958-8-33 PMID: 23692890
2. Zhu LL, Wang YH, Feng JH, Zhou Q. Oral Bacterial Lysate OM-85: Advances in Pharmacology and Therapeutics. Drug Des Devel Ther. 2024;18:4387-4399. DOI: 10.2147/DDDT.S484897 PMID: 39372675
3. Berber A, Del-Río-Navarro BE, Reyes-Noriega N, Sienra-Monge JJL. Immunostimulants for preventing respiratory tract infection in children: A systematic review and meta-analysis. World Allergy Organ J. 2022;15(9):100684. DOI: 10.1016/j.waojou.2022.100684 PMID: 36185547
4. Tong SYC, Davis JS, Eichenberger E, Holland TL, Fowler VG Jr. Staphylococcus aureus infections: epidemiology, pathophysiology, clinical manifestations, and management. Clin Microbiol Rev. 2015;28(3):603-661. DOI: 10.1128/CMR.00134-14 PMID: 26016486