Volulyte 6% to preparat osoczozastępczy, który jest stosowany do przywracania objętości krwi na skutek jej utraty, gdy stosowanie produktów nazywanych krystaloidami nie jest wystarczające. Jest to lek na receptę. Producentem leku jest Fresenius Kabi Deutschland GmbH.
Voluven to lek osoczozastępczy, który jest stosowany do przywracania objętości krwi w przypadku jej nagłej utraty, gdy zastosowanie produktów nazywanych krystaloidami nie jest wystarczające. Preparat zawiera substancję czynną hydroksyetyloskrobię oraz chlorek sodu. Lek jest dostępny na receptę. Wskazaniem do stosowania jest leczenie hipowolemii spowodowanej nagłą utratą krwi, gdy leczenie krystaloidami nie jest wystarczające.
Voluven 10% to lek osoczozastępczy stosowany do przywracania objętości krwi w przypadku jej utraty, gdy użycie krystaloidów nie jest wystarczające. Pomaga w stabilizacji pacjenta poprzez zastąpienie utraconej objętości krwi, co jest szczególnie ważne w sytuacjach intensywnej utraty krwi, takie jak urazy czy operacje.
Poli(O-2-hydroksyetylo)skrobia – syntetyczny koloid wykorzystywany w leczeniu zaburzeń układu sercowo-naczyniowego. Mechanizm działania poli(O-2-hydroksyetylo)skrobii polega na zastępowaniu objętości osocza. Wskazaniem do stosowania leku jest leczenie hipowolemii spowodowanej nagłą utratą krwi, gdy leczenie krystaloidami nie jest wystarczające.
Poli(O-2-hydroksyetylo)skrobia dostępna jest w postaci roztworu do infuzji.
Możliwe działania niepożądane: zaburzenia krzepnięcia krwi zależne od dawki, reakcja anafilaktyczna, świąd, zwiększenie stężenia amylazy w surowicy krwi, uszkodzenie wątroby, uszkodzenie nerek.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Hydroksyetyloskrobia, której pełna nazwa chemiczna brzmi poli(O-2-hydroksyetylo)skrobia, to jedna z tych substancji, o których pacjent zwykle nigdy nie słyszy — a mimo to może się z nią zetknąć w jednym z najtrudniejszych momentów życia: na sali operacyjnej, na oddziale ratunkowym albo na intensywnej terapii. Nie jest to lek, który bierze się w tabletce w domu ani syrop z apteki. To płyn podawany do żyły w kroplówce, którego zadaniem jest szybko „dopełnić” krwiobieg, gdy organizm nagle traci dużo krwi lub płynów. W żargonie medycznym nazywa się ją koloidem lub płynem osoczozastępczym, a lekarze często posługują się skrótem HES (od angielskiego hydroxyethyl starch). Przez dziesięciolecia hydroksyetyloskrobia była chętnie stosowana na całym świecie, ponieważ potrafi utrzymać płyn w naczyniach dłużej niż zwykła sól fizjologiczna. Z czasem jednak duże badania kliniczne ujawniły, że u niektórych pacjentów — zwłaszcza tych najciężej chorych — może szkodzić nerkom i zwiększać ryzyko poważnych powikłań. To sprawiło, że dziś HES jest substancją mocno ograniczoną, obwarowaną licznymi zastrzeżeniami i dostępną tylko w ściśle określonych sytuacjach. W tym artykule spokojnie i przystępnie wyjaśniamy, czym właściwie jest hydroksyetyloskrobia, jak działa, kiedy się ją stosuje, czego pacjent może się po niej spodziewać oraz dlaczego wokół niej narosło tyle kontrowersji.
Nazwa może wyglądać groźnie, ale jej pochodzenie jest zaskakująco „kuchenne”. Hydroksyetyloskrobia powstaje ze skrobi — tej samej substancji, którą znamy z ziemniaków czy kukurydzy. W praktyce najczęściej używa się do jej produkcji skrobi z kukurydzy woskowej. Naturalna skrobia rozpadłaby się w organizmie zbyt szybko, żeby mogła spełnić swoje zadanie, dlatego chemicy „doczepiają” do jej cząsteczek dodatkowe grupy chemiczne (tzw. grupy hydroksyetylowe). Dzięki temu cząsteczka staje się trwalsza, trudniej ją rozłożyć i dłużej utrzymuje się we krwi.
Co ciekawe, tak przerobiona skrobia budową przypomina glikogen, czyli naturalny „magazyn cukru” obecny w naszym organizmie. To podobieństwo jest ważne, bo sprawia, że substancja jest zwykle dobrze tolerowana, a ryzyko gwałtownych reakcji uczuleniowych jest stosunkowo niewielkie w porównaniu z niektórymi innymi płynami tego typu.
Hydroksyetyloskrobia nie jest jednym, ściśle określonym związkiem — to raczej cała rodzina preparatów, które różnią się między sobą kilkoma parametrami. Dla lekarza mają one ogromne znaczenie, bo decydują o tym, jak długo płyn utrzyma się w naczyniach i jak bardzo obciąży organizm. Najważniejsze z tych parametrów to średnia masa cząsteczkowa (im większa cząsteczka, tym dłużej „siedzi” w naczyniach), stopień podstawienia (czyli jak mocno cząsteczka została chemicznie przerobiona) oraz stężenie roztworu.
| Parametr | Co oznacza | Przykład (nowoczesny HES) |
|---|---|---|
| Średnia masa cząsteczkowa | Jak duże są cząsteczki; większe utrzymują się dłużej we krwi | 130 000 Da (daltonów) |
| Stopień podstawienia | Jak mocno cząsteczka jest chemicznie zmodyfikowana; wyższy = wolniejszy rozkład | 0,4 |
| Stężenie | Ile substancji zawiera roztwór | 6% lub 10% |
| Współczynnik C2/C6 | Szczegół budowy chemicznej wpływający na trwałość | ok. 8–12 |
Właśnie dlatego na opakowaniach spotyka się zapisy w rodzaju „HES 130/0,4″ — pierwsza liczba to masa cząsteczkowa, druga to stopień podstawienia. Nowoczesne preparaty (jak Voluven czy Volulyte) mają mniejsze cząsteczki i niższy stopień podstawienia niż ich starsze odpowiedniki, co miało poprawić ich bezpieczeństwo.
Żeby zrozumieć działanie HES, warto wyobrazić sobie naczynia krwionośne jak system rur, w których musi być odpowiednie ciśnienie, aby krew docierała do wszystkich narządów. Gdy dochodzi do dużej utraty krwi — na przykład w wyniku wypadku, krwotoku czy rozległej operacji — ciśnienie w tym układzie spada, a narządy zaczynają cierpieć z powodu niedoboru tlenu.
Hydroksyetyloskrobia działa tu jak swoisty „magnes na wodę”. Jej duże cząsteczki nie przechodzą łatwo przez ściany naczyń, więc pozostają w krwiobiegu i przyciągają do niego płyn, wytwarzając tzw. ciśnienie onkotyczne. Efekt jest szybki i wyraźny: podanie 500 ml 6-procentowego roztworu HES potrafi niemal podwoić objętość osocza, a działanie utrzymuje się przez około 4 do 6 godzin. Roztwór 10-procentowy zwiększa objętość krwi jeszcze silniej. Dla porównania — zwykła sól fizjologiczna czy inne „proste” płyny (krystaloidy) uciekają z naczyń znacznie szybciej, bo nic ich w nich nie zatrzymuje.
Poza samym „dopełnianiem” krwiobiegu HES poprawia też właściwości przepływowe krwi: zmniejsza jej lepkość, ogranicza sklejanie się krwinek czerwonych i wspomaga krążenie w najdrobniejszych naczyniach. W efekcie rośnie ciśnienie tętnicze, poprawia się ukrwienie tkanek i praca serca ma łatwiejsze zadanie. To właśnie te zalety przez lata czyniły z hydroksyetyloskrobi popularne narzędzie w medycynie ratunkowej i anestezjologii.
Warto dodać, że część nowszych preparatów (np. Volulyte) zawiera zrównoważony zestaw elektrolitów zbliżony do składu naturalnego osocza, z dodatkiem octanu i obniżoną zawartością chlorków. Taka „inteligentniejsza” receptura ma zapobiegać zakwaszeniu organizmu, które bywa problemem przy podawaniu dużych ilości płynów bogatych w chlorki.
Tutaj dochodzimy do sedna dzisiejszej roli tej substancji. Wskazania do stosowania HES były przez lata sukcesywnie zawężane i obecnie są bardzo wąskie. Hydroksyetyloskrobia jest przeznaczona wyłącznie do leczenia niedoboru objętości krwi (tzw. hipowolemii) spowodowanego nagłą, ostrą utratą krwi — i to tylko wtedy, gdy lekarz uzna, że samo podanie prostszych płynów (krystaloidów) nie wystarczy.
W praktyce oznacza to kilka twardych zasad, których personel medyczny musi przestrzegać:
Co bardzo ważne dla pacjenta i jego bliskich: hydroksyetyloskrobia jest lekiem wyłącznie szpitalnym, podawanym przez wykwalifikowany personel medyczny w kontrolowanych warunkach. Nie jest to preparat, który można kupić w aptece czy zastosować samodzielnie. Co więcej, w wielu krajach, w tym w Polsce, jej stosowanie objęto tzw. programem kontrolowanego dostępu — oznacza to, że sięgnąć po nią mogą tylko odpowiednio przeszkoleni lekarze w placówkach, które spełniły określone wymogi. To rozwiązanie ma zagwarantować, że lek trafia wyłącznie do tych pacjentów, którym rzeczywiście może pomóc.
Płyny podawane dożylnie w celu uzupełnienia objętości krwi dzielą się z grubsza na dwie grupy: krystaloidy i koloidy. Zrozumienie tej różnicy pomaga pojąć, dlaczego HES bywał tak ceniony, a jednocześnie tak kontrowersyjny.
Krystaloidy to „proste” płyny zawierające wodę i sole mineralne — należą do nich m.in. sól fizjologiczna (0,9% roztwór chlorku sodu), płyn Ringera czy zbilansowane roztwory z octanem. Są tanie, bezpieczne i szeroko dostępne, ale mają jedną wadę: szybko przenikają poza naczynia do tkanek, więc żeby uzyskać trwały efekt, trzeba ich podać dużo.
Koloidy — a do nich należy właśnie hydroksyetyloskrobia — zawierają duże cząsteczki, które dłużej pozostają w naczyniach i skuteczniej podnoszą ciśnienie. Do tej grupy zalicza się, poza HES, także albuminę ludzką (naturalne białko osocza), dekstran oraz preparaty żelatyny. Każdy z nich ma nieco inny profil działania, bezpieczeństwa i grupy pacjentów, u których można go zastosować.
| Cecha | Krystaloidy (np. sól fizjologiczna, płyn Ringera) | Hydroksyetyloskrobia (HES) | Albumina ludzka |
|---|---|---|---|
| Rodzaj | Roztwór wody i soli | Koloid syntetyczny (ze skrobi) | Koloid naturalny (białko) |
| Jak długo utrzymuje objętość | Krótko | Kilka godzin | Długo |
| Główne ryzyko | Konieczność podania dużych objętości | Uszkodzenie nerek, zaburzenia krzepnięcia | Wyższy koszt, ograniczona dostępność |
| Dostępność | Powszechna, tania | Ograniczona (program kontrolowanego dostępu) | Ograniczona, droga |
Przez lata toczyła się w medycynie ożywiona debata, czy koloidy są rzeczywiście lepsze od tańszych krystaloidów. W przypadku hydroksyetyloskrobi odpowiedź okazała się bardziej złożona, niż pierwotnie sądzono — o czym za chwilę.
Jak każdy lek, hydroksyetyloskrobia może wywoływać działania niepożądane, a część z nich wynika wprost z mechanizmu jej działania, czyli z rozcieńczania krwi. Do najważniejszych należą:
Właśnie ze względu na te zagrożenia personel medyczny podczas podawania HES na bieżąco kontroluje parametry krzepnięcia, pracę nerek i wątroby, a wlew przerywa przy pierwszych niepokojących sygnałach.
Lista sytuacji, w których hydroksyetyloskrobi podawać nie wolno, jest długa i dobrze pokazuje, jak ostrożnie należy obchodzić się z tą substancją. Do bezwzględnych przeciwwskazań należą między innymi:
Szczególnej ostrożności wymagają także kobiety w ciąży i karmiące piersią, u których lek stosuje się wyłącznie wtedy, gdy korzyść dla matki wyraźnie przewyższa potencjalne ryzyko, a także pacjenci w podeszłym wieku oraz osoby z jakimikolwiek chorobami nerek w wywiadzie.
To bodaj najciekawszy wątek całej opowieści o HES i warto go znać, żeby zrozumieć, dlaczego tak skuteczny płyn został tak mocno ograniczony. Przez wiele lat hydroksyetyloskrobia była jednym z najczęściej używanych płynów osoczozastępczych. Przełom przyniosły duże, rzetelne badania kliniczne, które zaczęły ujawniać jej ciemniejszą stronę — zwłaszcza u pacjentów najciężej chorych. Wyniki były niepokojące: u osób z sepsą oraz w stanie krytycznym HES częściej wiązał się z uszkodzeniem nerek wymagającym dializ oraz z większym ryzykiem zgonu w porównaniu ze zwykłymi krystaloidami.
Reakcja instytucji nadzorujących leki następowała stopniowo. W 2013 roku wprowadzono pierwsze poważne ograniczenia, w 2018 kolejne środki ostrożności, aż w maju 2022 roku Komisja Europejska wydała decyzję o zawieszeniu pozwoleń na dopuszczenie do obrotu preparatów zawierających HES na terenie Unii Europejskiej. Powodem było to, że mimo wcześniejszych zakazów lek nadal bywał podawany pacjentom, u których był przeciwwskazany — czyli właśnie tym z sepsą i w stanie krytycznym.
W Polsce sytuacja potoczyła się jednak nieco inaczej. Prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, w porozumieniu z Ministerstwem Zdrowia, skorzystał z przewidzianej prawem możliwości i odroczył zawieszenie ważności pozwoleń, kierując się względami zdrowia publicznego. Oznacza to, że hydroksyetyloskrobia pozostała w Polsce dostępna, ale pod warunkiem spełnienia dodatkowych, zaostrzonych wymogów bezpieczeństwa. Pod koniec 2023 roku wprowadzono kolejne środki minimalizujące ryzyko oraz zaktualizowano informacje dołączane do leków, a całość objęto wspomnianym wcześniej programem kontrolowanego dostępu. W praktyce dla pacjenta oznacza to, że jeśli dziś w polskim szpitalu podaje się mu HES, dzieje się to w ściśle określonych, wyjątkowych okolicznościach, pod kontrolą przeszkolonego personelu i z zachowaniem daleko idącej ostrożności.
Jeśli natknąłeś się na nazwę „hydroksyetyloskrobia” lub „HES” w karcie informacyjnej ze szpitala albo usłyszałeś ją od lekarza, nie ma powodu do paniki. To sygnał, że w danym momencie potrzebowałeś szybkiego uzupełnienia objętości krwi, a zespół medyczny uznał ten płyn za najlepsze rozwiązanie w Twojej sytuacji — po rozważeniu wszystkich za i przeciw. Decyzja o jego podaniu zawsze należy do lekarza, który zna pełny obraz Twojego stanu zdrowia, wyniki badań i ewentualne przeciwwskazania.
Najważniejsze, co warto zapamiętać, to fakt, że hydroksyetyloskrobia jest narzędziem ratującym życie w ostrych stanach, ale wymagającym rozwagi. Jej historia to dobry przykład tego, jak medycyna nieustannie weryfikuje własne praktyki — nawet substancje stosowane przez dekady bywają na nowo oceniane w świetle rzetelnych badań, a bezpieczeństwo pacjenta zawsze pozostaje priorytetem.
Nie. Hydroksyetyloskrobia jest wyłącznie lekiem szpitalnym, podawanym dożylnie w kroplówce przez personel medyczny. Nie jest przeznaczona do samodzielnego stosowania i nie kupisz jej w zwykłej aptece.
Służy do szybkiego uzupełnienia objętości krwi po nagłej, ostrej jej utracie — na przykład w wyniku krwotoku, urazu czy rozległej operacji — ale tylko wtedy, gdy prostsze płyny (krystaloidy) zostaną uznane za niewystarczające.
Jak każdy lek podawany w ciężkich stanach, HES niesie ze sobą ryzyko. Najpoważniejsze zastrzeżenia dotyczą możliwości uszkodzenia nerek oraz zaburzeń krzepnięcia. Właśnie dlatego jej stosowanie zostało mocno ograniczone i objęte specjalnym nadzorem. U odpowiednio dobranych pacjentów, w rękach doświadczonego zespołu, pozostaje jednak pomocnym narzędziem.
Duże badania kliniczne wykazały, że u pacjentów z sepsą oraz w stanie krytycznym HES częściej wiązał się z uszkodzeniem nerek i większym ryzykiem zgonu niż zwykłe krystaloidy. Ponieważ lek bywał nadal podawany takim chorym mimo zakazów, w 2022 roku Komisja Europejska zdecydowała o zawieszeniu pozwoleń, a w Polsce jego dostępność ograniczono i objęto programem kontrolowanego dostępu.
Tak. W większości sytuacji lekarze w pierwszej kolejności sięgają po krystaloidy, takie jak sól fizjologiczna, płyn Ringera czy zbilansowane roztwory z octanem. Gdy potrzebny jest koloid, alternatywą bywa albumina ludzka. O wyborze konkretnego płynu decyduje lekarz, biorąc pod uwagę stan pacjenta i przeciwwskazania.
Tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy potencjalna korzyść dla matki wyraźnie przewyższa ryzyko dla dziecka. Decyzję zawsze podejmuje lekarz indywidualnie. Podobna ostrożność obowiązuje w okresie karmienia piersią.
U części pacjentów po większych dawkach może pojawić się uporczywy świąd skóry związany z odkładaniem się substancji w tkankach. Najpoważniejszym możliwym następstwem pozostaje jednak wpływ na nerki, dlatego ich funkcja jest ściśle monitorowana w trakcie i po leczeniu.
