ColoClear to lek zawierający sodu diwodorofosforan jednowodny oraz disodu fosforan bezwodny. Jest to środek przeczyszczający, który zatrzymuje dużą ilość wody w jelicie, co prowadzi do biegunki. Lek jest przeznaczony do oczyszczenia jelita, co jest wymagane jako przygotowanie do niektórych zabiegów diagnostycznych, takich jak kolonoskopia, u osób dorosłych. ColoClear jest wydawany na podstawie recepty.
Enema to lek dostępny bez recepty, który ma postać roztworu do wlewu doodbytniczego. Działa oczyszczająco na jelito grube, zapobiegając wchłanianiu wody w jelicie grubym, co prowadzi do zmiękczenia mas kałowych i zwiększenia ich objętości. Wskazaniami do stosowania są: zaparcia, przygotowanie do zabiegów diagnostycznych jelita grubego, w okresie przed- i pooperacyjnym, oczyszczanie jelita ze złogów środka kontrastowego po badaniu radiologicznym oraz oczyszczanie jelita przed i po porodzie.
Rectanal Enema to hipertoniczny roztwór dwóch soli sodowych kwasu fosforowego używany jako środek przeczyszczający, przeznaczony do stosowania doodbytniczego. Działa poprzez zmniejszenie wchłaniania wody, zmiękczenie mas kałowych i zwiększenie ich objętości, co powoduje parcie i wypróżnienie w ciągu 2-5 minut. Używany w celu:
oczyszczania jelita grubego przed badaniami diagnostycznymi oraz zabiegami chirurgicznymi i porodem,
sporadycznego występowania zaparć, np. po operacjach, lub po zastosowaniu środków kontrastowych.
Jednowodny diwodorofosforan sodu – substancja wykazująca działanie przeczyszczające. Mechanizm działania jednowodnego diwodorofosforanu sodu polega na zwiększeniu wody w świetle jelita. Powoduje to rozmiękczenie mas kałowych oraz zwiększenie ich objętości, wskutek czego zostaje usprawniona motoryka oraz natychmiastowe opróżnienie jelit. Lek należy do osmotycznych środków przeczyszczających.
Wskazaniem do stosowania jednowodnego diwodorofosforanu sodu jest oczyszczenie jelita przed badaniami diagnostycznymi, przed i po zabiegach operacyjnych, ze złogów środka kontrastującego po badaniu radiologicznym. Dodatkowo lek można stosować przed i po porodzie oraz w zaparciach.
Jednowodny diwodorofosforan sodu występuje w postaci tabletek oraz płynu do wlewów doodbytniczych.
Możliwe działania niepożądane: zaburzenia stężenia elektrolitów np. hiperkaliemia, podrażnienie błony śluzowej odbytu, zaburzenia czynności jelit. Po podaniu doustnym bardzo często może wystąpić osłabienie, wzdęcia, ból brzucha, nudności i dreszcze.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Jednowodny diwodorofosforan sodu to jedna z tych substancji, których nazwa brzmi skomplikowanie i onieśmielająco, a która w rzeczywistości towarzyszy pacjentom znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać. Kryje się w tabletkach i roztworach przygotowujących jelito do kolonoskopii, we wlewkach doodbytniczych stosowanych przy zaparciach, w czopkach, a także — w znacznie mniejszych ilościach — w kroplach do oczu, żelach do nosa czy płynach do żywienia dożylnego. Ta sama biała, dobrze rozpuszczalna w wodzie sól potrafi więc raz działać jako energiczny środek przeczyszczający, a innym razem pełnić rolę cichego, niewidocznego „stabilizatora”, który dba o to, by lek miał odpowiednie pH. W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, czym dokładnie jest ta substancja, jak działa na organizm, w jakich preparatach dostępnych w Polsce ją spotkasz, komu może pomóc, a kto powinien zachować szczególną ostrożność. Chcemy, żebyś po lekturze rozumiał(a) nie tylko „co bierzesz”, ale przede wszystkim „dlaczego” i „na co uważać”.
Jednowodny diwodorofosforan sodu (po łacinie natrii dihydrogenophosphas, wzór chemiczny NaH₂PO₄·H₂O) to sól sodowa kwasu fosforowego, która występuje w postaci białego, bezwonnego proszku dobrze rozpuszczającego się w wodzie. Słowo „jednowodny” w nazwie oznacza po prostu, że do każdej cząsteczki soli przyłączona jest jedna cząsteczka wody — jest to tak zwany monohydrat. W praktyce farmaceutycznej spotyka się też jej odmianę dwuwodną (dihydrat), a różnice między nimi mają znaczenie głównie dla producentów leków, którzy muszą precyzyjnie odważyć substancję, aby dawka fosforanu była dokładnie taka, jaka powinna być.
Warto zrozumieć, że fosforany to nie jest coś obcego naszemu organizmowi. Wręcz przeciwnie — fosfor jest jednym z najważniejszych pierwiastków w ciele człowieka. Buduje kości i zęby, wchodzi w skład błon komórkowych, uczestniczy w przekazywaniu energii (to właśnie fosforany tworzą słynny „akumulator komórki”, czyli ATP) oraz pomagają utrzymać stałe, prawidłowe pH krwi. Diwodorofosforan sodu jest po prostu jedną z form, w jakiej jony fosforanowe i sodowe można dostarczyć w kontrolowany, farmaceutyczny sposób. To dlatego ta sama substancja potrafi być zarówno lekiem, jak i składnikiem pomocniczym — wszystko zależy od tego, ile jej użyto i w jakim celu.
Mechanizm działania tej substancji najłatwiej zrozumieć na przykładzie jej najbardziej znanego zastosowania — jako środka przeczyszczającego. Diwodorofosforan sodu należy do grupy tak zwanych osmotycznych środków przeczyszczających. „Osmotyczny” brzmi naukowo, ale idea jest prosta: substancja ta, gdy trafia do światła jelita, „przyciąga” do niego wodę i zatrzymuje ją tam, zamiast pozwolić, by organizm ją wchłonął. Efektem jest zwiększenie ilości płynu w jelicie, rozmiękczenie i zwiększenie objętości mas kałowych oraz pobudzenie ruchów robaczkowych (perystaltyki). Mówiąc obrazowo — jelito zostaje delikatnie „napełnione i uruchomione”, co prowadzi do wypróżnienia.
W niektórych preparatach substancja ta działa jednak zupełnie inaczej. W czopkach (np. w preparacie Lecicarbon) diwodorofosforan sodu łączy się z wodorowęglanem sodu i pod wpływem wilgoci w odbytnicy dochodzi do reakcji, w wyniku której uwalnia się dwutlenek węgla. Powstające pęcherzyki gazu delikatnie rozszerzają bańkę odbytnicy i w naturalny sposób wywołują odruch parcia na stolec, zwykle w ciągu kilkunastu do trzydziestu minut. Taki mechanizm jest łagodny, nie powoduje typowych dla silnych środków przeczyszczających skurczów ani podrażnień.
Zupełnie oddzielną, „cichą” rolą tej substancji jest działanie buforujące. Dzięki temu, że fosforany potrafią utrzymać stałe pH roztworu, diwodorofosforan sodu bywa dodawany do kropli do oczu, żeli i aerozoli do nosa, roztworów do dializy czy płynów infuzyjnych — nie po to, by leczyć, lecz by lek był stabilny, dobrze tolerowany przez śluzówki i miał odczyn zbliżony do fizjologicznego. W żywieniu pozajelitowym (dożylnym) pełni z kolei funkcję po prostu źródła fosforu, potrzebnego pacjentowi, który przez pewien czas nie może odżywiać się w normalny sposób.
W Polsce jednowodny diwodorofosforan sodu występuje w kilku różnych postaciach i kategoriach preparatów — od leków dostępnych bez recepty, przez preparaty na receptę, aż po specjalistyczne roztwory szpitalne. Bardzo często nie jest jedynym składnikiem, lecz łączy się z pokrewnym związkiem, czyli fosforanem disodowym (disodu fosforan), co pozwala uzyskać silniejsze i bardziej zrównoważone działanie oczyszczające. Poniższa tabela porządkuje najważniejsze zastosowania.
| Postać / przykładowy typ preparatu | Główne zastosowanie | Jak działa |
|---|---|---|
| Wlewka doodbytnicza (typu Enema) | Doraźne zaparcia, oczyszczenie jelita przed badaniem lub porodem | Osmotycznie zatrzymuje wodę w jelicie grubym |
| Tabletki (typu ColoClear) | Przygotowanie do kolonoskopii u dorosłych | Silne oczyszczenie jelita, wymaga picia dużej ilości płynów |
| Czopki (np. z wodorowęglanem sodu) | Łagodne, doraźne zaparcia | Uwalnia CO₂, mechanicznie pobudza perystaltykę |
| Roztwory do żywienia dożylnego | Uzupełnienie fosforu u pacjentów niemogących jeść | Źródło jonów fosforanowych |
| Krople do oczu, żele/aerozole do nosa | Składnik pomocniczy (nie substancja lecznicza) | Stabilizuje pH preparatu (bufor) |
Najczęstsze, praktyczne wskazania, z jakimi pacjent może się zetknąć, obejmują:
Jednym z najbardziej „widocznych” dla pacjenta zastosowań diwodorofosforanu sodu jest przygotowanie do kolonoskopii. To badanie polega na obejrzeniu wnętrza jelita grubego za pomocą giętkiej kamery i jest jednym z najlepszych sposobów wczesnego wykrywania polipów oraz raka jelita grubego. Kluczowe jest jednak jedno: lekarz musi dokładnie widzieć ścianę jelita. Jeśli w jelicie pozostaną resztki treści pokarmowej, badanie może być niepełne, niektóre zmiany mogą zostać przeoczone, a całą procedurę trzeba będzie powtórzyć. Dlatego staranne „wypłukanie” jelita jest równie ważne, jak samo badanie.
Preparaty fosforanowe w postaci tabletek (np. ColoClear) są tu jedną z opcji. Typowy schemat u osoby dorosłej zakłada przyjęcie łącznie 32 tabletek w dwóch etapach — najczęściej około 20 tabletek wieczorem w dniu poprzedzającym badanie oraz pozostałych 12 na kilka godzin przed kolonoskopią, przy jednoczesnym wypijaniu dużej ilości klarownych płynów. To picie płynów nie jest dodatkiem „dla lepszego samopoczucia” — jest bezwzględnym warunkiem bezpieczeństwa, ponieważ substancja przeciąga wodę do jelita i bez odpowiedniego nawodnienia łatwo o odwodnienie oraz zaburzenia elektrolitowe.
Warto jednak wiedzieć, że współczesne wytyczne europejskich towarzystw gastroenterologicznych za „złoty standard” przygotowania do kolonoskopii uznają preparaty na bazie makrogolu (glikolu polietylenowego, PEG), zwykle podawane w dawce podzielonej. Preparaty fosforanowe, ze względu na ryzyko takich powikłań jak nefropatia fosforanowa czy nadmiar fosforanów we krwi, nie są rekomendowane do rutynowego stosowania i bywają zarezerwowane dla wybranych sytuacji. To dobrze ilustruje ważną zasadę: sama skuteczność leku nie wystarcza — liczy się też jego profil bezpieczeństwa u konkretnego pacjenta. Ostateczny wybór preparatu zawsze powinien należeć do lekarza kierującego na badanie.
Ponieważ jednym z głównych powodów sięgania po tę substancję są zaparcia, warto spojrzeć na nią szerzej — jako na jeden z wielu elementów całej „układanki” leczenia zaparć. Zaparcie to nie choroba sama w sobie, lecz objaw, który może mieć bardzo różne przyczyny: od zbyt małej ilości błonnika i płynów w diecie, przez siedzący tryb życia, aż po działania niepożądane innych leków czy schorzenia jelit. Dlatego zanim sięgnie się po jakikolwiek środek przeczyszczający, warto zadbać o podstawy: więcej warzyw i pełnych ziaren, odpowiednie nawodnienie i ruch. Środki farmakologiczne bywają jednak potrzebne, zwłaszcza doraźnie.
W leczeniu farmakologicznym zaparć stosuje się w Polsce kilka grup substancji czynnych, które działają w odmienny sposób. Do najważniejszych należą makrogole (glikol polietylenowy, PEG) oraz laktuloza — obie działają osmotycznie, podobnie jak fosforany, ale są znacznie łagodniejsze i lepiej nadają się do dłuższego stosowania. Kolejną grupą są środki drażniące perystaltykę, takie jak bisakodyl, pikosiarczan sodu czy pochodne senesu, które pobudzają jelito do skurczów. W preparatach doodbytniczych i czopkach spotyka się z kolei glicerol (glicerynę) oraz właśnie diwodorofosforan sodu (często w połączeniu z fosforanem disodowym lub wodorowęglanem sodu). W łagodniejszych, przewlekłych zaparciach stosuje się też środki zmiękczające, takie jak dokuzynian sodu. Miejsce fosforanów w tym zestawieniu jest dość szczególne — działają szybko i skutecznie, dlatego świetnie sprawdzają się w sytuacjach doraźnych oraz przy oczyszczaniu jelita, ale ze względu na ryzyko zaburzeń elektrolitowych nie są dobrym wyborem do codziennego, długotrwałego przyjmowania.
Jak każdy skuteczny lek, także preparaty z diwodorofosforanem sodu mogą wywoływać działania niepożądane, a ich nasilenie zależy przede wszystkim od dawki i drogi podania. Preparaty doodbytnicze zwykle działają miejscowo i są dobrze tolerowane, natomiast wysokie dawki doustne (np. przy przygotowaniu do kolonoskopii) obciążają organizm znacznie mocniej. Najczęściej opisywane dolegliwości to:
Większości z tych problemów można zapobiec, przestrzegając dwóch prostych zasad: dokładnie stosować się do zaleconego schematu dawkowania oraz pić odpowiednio dużo płynów w trakcie przygotowania. Jeśli po zażyciu preparatu pojawią się niepokojące objawy — silne osłabienie, zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca, drętwienia czy skąpomocz — należy skontaktować się z lekarzem.
To najważniejsza część, jeśli chodzi o bezpieczeństwo. Preparaty zawierające fosforany, zwłaszcza w wysokich dawkach doustnych, nie są obojętne dla organizmu i istnieje grupa osób, u których mogą one wyrządzić więcej szkody niż pożytku. Do najważniejszych przeciwwskazań i sytuacji wymagających dużej ostrożności należą:
U pacjentów nieprzytomnych, z ograniczoną świadomością, po operacjach jelit czy ze sztucznym odbytem podanie preparatu powinno odbywać się pod nadzorem personelu medycznego. W razie jakichkolwiek wątpliwości — zwłaszcza gdy przyjmujesz na stałe inne leki lub chorujesz przewlekle — decyzję o zastosowaniu takiego środka najlepiej skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, a przed użyciem dokładnie przeczytać ulotkę dołączoną do opakowania.
Dla większości zdrowych osób dorosłych, stosujących preparat doraźnie i zgodnie z zaleceniami, jest to substancja bezpieczna i skuteczna. Ryzyko rośnie jednak wyraźnie u osób z chorobami nerek, serca, u pacjentów odwodnionych oraz w podeszłym wieku. Bezpieczeństwo zależy przede wszystkim od odpowiedniej dawki, właściwego nawodnienia i braku przeciwwskazań.
Zależy to od postaci. Czopki i wlewki doodbytnicze działają zwykle szybko — od kilkunastu do około trzydziestu minut. Preparaty doustne stosowane do przygotowania jelita działają w ciągu kilku godzin, dlatego cały proces oczyszczania rozkłada się zazwyczaj na wieczór dnia poprzedniego i poranek przed badaniem.
Nie jest to zalecane. Diwodorofosforan sodu świetnie sprawdza się doraźnie i przy przygotowaniu do badań, ale nie jest przeznaczony do długotrwałego leczenia przewlekłych zaparć. Do stałego stosowania lekarze zwykle wybierają łagodniejsze środki, takie jak makrogole czy laktuloza, w połączeniu z modyfikacją diety i stylu życia.
Ponieważ substancja ta działa, przeciągając wodę do jelita. Jeśli nie uzupełnisz płynów, organizm szybko się odwodni, a stężenie elektrolitów może się niebezpiecznie zmienić. Picie zaleconej ilości klarownych płynów jest więc nie tyle „zaleceniem”, co warunkiem bezpiecznego przeprowadzenia przygotowania.
Nie. W takich preparatach substancja występuje w bardzo małych ilościach i pełni wyłącznie rolę pomocniczą — stabilizuje pH, aby lek był dobrze tolerowany przez śluzówki. Nie ma tam mowy o działaniu przeczyszczającym ani o wpływie na jelita.
Wiele preparatów doodbytniczych zawierających fosforany jest w ciąży przeciwwskazanych ze względu na ryzyko zaburzeń elektrolitowych, które mogą zaszkodzić zarówno matce, jak i dziecku. Kobieta w ciąży lub planująca ciążę zawsze powinna skonsultować stosowanie takiego środka z lekarzem i nie sięgać po niego samodzielnie.
