Aceklofenak

Aceklofenak – informacje w pigułce (podsumowanie farmaceuty)

Aceklofenak – lek należący do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Mechanizm działania aceklofenaku polega na zahamowaniu syntezy prostaglandyn, co przyczynia się do zmniejszenia bólu i reakcji zapalnej. Wskazaniem do stosowania leku jest objawowe leczenie bólu i stanów zapalnych w chorobie zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnym zapaleniem stawów i zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa.

Aceklofenak dostępny jest w postaci tabletek powlekanych i proszku do sporządzania zawiesiny doustnej. 

Możliwe działania niepożądane: ból brzucha, niestrawność, nudności, wymioty, biegunka, zaparcia, wzdęcia, zapalenie błony śluzowej żołądka, zawroty głowy, świąd, wysypka, pokrzywka, zwiększenie aktywności aminotransferaz, zwiększenie stężenia mocznika we krwi, zwiększenie stężenia kreatyniny we krwi. 

Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10

Aceklofenak – co warto wiedzieć o tej substancji czynnej?

Ból stawów, sztywność poranna, przewlekłe zapalenie – to dolegliwości, z którymi miliony ludzi zmagają się każdego dnia. W walce z nimi lekarze sięgają po różne substancje czynne, a jedną z tych, które w ostatnich latach zyskują coraz większe uznanie zarówno wśród specjalistów, jak i pacjentów, jest aceklofenak. To niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) należący do pochodnych kwasu fenylooctowego, który łączy w sobie silne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne z – jak podkreślają badania kliniczne – korzystniejszym profilem bezpieczeństwa w porównaniu z niektórymi starszymi lekami z tej samej grupy. Choć aceklofenak nie jest lekiem nowym, przez długi czas pozostawał mniej znany szerszemu gronu pacjentów w Polsce. Zmieniło się to wraz z rosnącą liczbą dostępnych preparatów i coraz bogatszą literaturą naukową, która potwierdza jego skuteczność m.in. w chorobie zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnym zapaleniu stawów oraz zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa. W tym artykule wyjaśniamy, jak działa aceklofenak, kiedy jest stosowany, jakie niesie ryzyko i na co szczególnie uważać podczas terapii.

Czym jest aceklofenak i do jakiej grupy leków należy?

Aceklofenak to substancja czynna zaliczana do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Pod względem budowy chemicznej jest pochodną kwasu fenylooctowego – tej samej rodziny, do której należy dobrze znany diklofenak. Nie jest to przypadkowe podobieństwo: aceklofenak jest w istocie strukturalną pochodną diklofenaku, a w organizmie człowieka ulega częściowemu przemetabolizowaniu właśnie do tej substancji. Mimo pokrewieństwa chemicznego, oba leki różnią się pod względem farmakokinetyki, profilu działań niepożądanych i pewnych szczegółów mechanizmu działania – różnice te mają realne znaczenie kliniczne.

W Polsce aceklofenak dostępny jest wyłącznie na receptę, w postaci tabletek powlekanych oraz proszku do sporządzania zawiesiny doustnej, co pozwala dobrać odpowiednią formę podania do potrzeb i możliwości konkretnego pacjenta. Na polskim rynku funkcjonuje pod nazwami handlowymi takimi jak Biofenac, Digavar czy Aceklik. Kod ATC tej substancji to M01AB16, co klasyfikuje ją wśród leków stosowanych w chorobach układu mięśniowo-szkieletowego.

Warto zaznaczyć, że aceklofenak działa na podobnych zasadach jak pozostałe NLPZ, ale wyróżnia się pewną selektywnością – preferencyjnie hamuje izoformę COX-2 enzymu cyklooksygenazy, przy stosunkowo mniejszym wpływie na COX-1. To rozróżnienie, jak wyjaśnimy poniżej, ma bezpośrednie przełożenie na tolerancję leku przez przewód pokarmowy.

Jak działa aceklofenak? Mechanizm działania krok po kroku

Żeby zrozumieć, dlaczego aceklofenak łagodzi ból i stany zapalne, trzeba cofnąć się do biochemicznych podstaw procesu zapalnego. Kiedy tkanki ulegają uszkodzeniu lub pojawiają się schorzenia takie jak zapalenie stawów, w organizmie uruchamia się kaskada reakcji chemicznych. Fosfolipaza A2 uwalnia z błon komórkowych kwas arachidonowy, który następnie jest przekształcany przez enzym zwany cyklooksygenazą (COX) w prostaglandyny – substancje odpowiedzialne za ból, obrzęk, podwyższoną temperaturę ciała i inne objawy zapalenia.

Cyklooksygenaza występuje w dwóch głównych postaciach. COX-1 jest enzymem konstytutywnym, czyli takim, który działa stale i pełni ważne funkcje ochronne – między innymi chroni błonę śluzową żołądka i uczestniczy w regulacji krzepnięcia krwi. COX-2 natomiast jest formą „indukowaną” – pojawia się i nasila swoją aktywność właśnie w miejscu toczącego się stanu zapalnego. To właśnie COX-2 odpowiada za produkcję prostaglandyn prozapalnych.

Aceklofenak hamuje aktywność obu form cyklooksygenazy, jednak z wyraźną preferencją dla COX-2. Dzięki temu skutecznie blokuje powstawanie mediatorów zapalenia, nie niszcząc przy tym tak silnie ochronnych mechanizmów błony śluzowej żołądka, co czyni go lepiej tolerowanym przez przewód pokarmowy niż wiele starszych NLPZ.

Co istotne, mechanizm działania aceklofenaku nie ogranicza się wyłącznie do blokady cyklooksygenaz. Badania wykazały, że substancja ta hamuje również uwalnianie innych mediatorów stanu zapalnego, takich jak interleukina-1 (IL-1), interleukina-6 (IL-6) oraz czynnik martwicy nowotworu (TNF-alfa) w chondrocytach, czyli komórkach chrząstki stawowej. Co więcej, istnieją dane wskazujące, że aceklofenak może stymulować syntezę składników chrząstki stawowej, co nadaje mu potencjalnie dodatkowe działanie chondroprotekcyjne – choć w tym zakresie potrzebne są dalsze badania kliniczne.

Wskazania – kiedy lekarz przepisuje aceklofenak?

Aceklofenak jest zarejestrowany do objawowego leczenia bólu i stanów zapalnych w określonych chorobach reumatycznych i zwyrodnieniowych. Słowo „objawowe” jest tu kluczowe – oznacza, że lek łagodzi dolegliwości, ale nie leczy przyczyny choroby.

Główne wskazania do stosowania aceklofenaku to:

• Choroba zwyrodnieniowa stawów (arthroza) – najczęstsze schorzenie stawów, w którym dochodzi do stopniowego niszczenia chrząstki stawowej; aceklofenak skutecznie redukuje ból i poprawia ruchomość
• Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) – przewlekła choroba autoimmunologiczna z zajęciem wielu stawów, towarzyszącym bólem, obrzękiem i sztywnością poranną
• Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) – choroba zapalna, która obejmuje przede wszystkim kręgosłup i stawy krzyżowo-biodrowe, prowadząc do stopniowego ograniczenia ruchomości

Poza wymienionymi głównymi wskazaniami, lekarze mogą także sięgać po aceklofenak w przypadku innych dolegliwości bólowych i zapalnych dotyczących układu mięśniowo-szkieletowego – choć każdorazowo decyzja powinna być indywidualnie rozważona pod kątem stosunku korzyści do ryzyka.

Dawkowanie – jak stosować aceklofenak?

Standardowa, zalecana dawka dobowa aceklofenaku u dorosłych wynosi 200 mg na dobę, podzielona na dwie dawki po 100 mg – jedną rano i jedną wieczorem. Taki schemat dawkowania zapewnia stosunkowo równomierne stężenie substancji czynnej we krwi przez całą dobę.

U pacjentów z łagodnymi do umiarkowanych zaburzeniami czynności wątroby konieczne jest zmniejszenie dawki do 100 mg na dobę. Wątroba jest głównym narządem metabolizującym aceklofenak, dlatego jej dysfunkcja może prowadzić do nagromadzenia substancji i nasilenia działań niepożądanych. U pacjentów z łagodnymi zaburzeniami czynności nerek nie ustalono konieczności zmiany dawkowania, ale zaleca się szczególną ostrożność i regularne monitorowanie.

Osoby starsze mogą stosować aceklofenak w standardowych dawkach, jednak ze względu na fizjologiczne zmiany w farmakokinetyce i wyższe ryzyko działań niepożądanych, lekarze zalecają wzmożoną czujność i regularne kontrole stanu zdrowia. Aceklofenak nie jest przeznaczony dla dzieci i młodzieży – bezpieczeństwo i skuteczność w tej grupie wiekowej nie zostały ustalone.

Farmakokinetyka – co dzieje się z aceklofenakiem w organizmie?

Po podaniu doustnym aceklofenak wchłania się szybko i niemal całkowicie z przewodu pokarmowego. Maksymalne stężenie we krwi osiągane jest zazwyczaj w ciągu 85–180 minut po przyjęciu tabletki, co oznacza, że efekt przeciwbólowy powinien być odczuwalny stosunkowo szybko.

Aceklofenak wykazuje wysokie powinowactwo do białek osocza – wiąże się z nimi w ponad 99%. To ważna informacja, ponieważ oznacza, że może wchodzić w interakcje z innymi lekami silnie wiążącymi się z białkami krwi, „wypierając” je z połączeń i tym samym zwiększając ich stężenie i aktywność.

Substancja wnika do płynu maziowego – czyli płynu wypełniającego jamy stawowe – gdzie jej stężenie osiąga około 60% stężenia w osoczu. To właśnie w stawie toczy się stan zapalny, dlatego ta właściwość ma duże znaczenie terapeutyczne.

Metabolizm aceklofenaku zachodzi głównie w wątrobie, przy udziale enzymów cytochromu P450, w szczególności CYP2C9. W toku metabolizmu aceklofenak jest częściowo przekształcany do diklofenaku oraz innych metabolitów, które również wykazują aktywność biologiczną. Ta metaboliczna zależność wyjaśnia zarówno pewne podobieństwa kliniczne obu substancji, jak i konieczność ostrożności przy stosowaniu aceklofenaku u pacjentów z ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Leczenie farmakologiczne chorób reumatycznych – aceklofenak na tle innych leków

Choroby reumatyczne stanowią jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny. Leczenie farmakologiczne jest w nich zazwyczaj wielotorowe – obejmuje zarówno leczenie objawowe (łagodzenie bólu i zapalenia), jak i leczenie modyfikujące przebieg choroby.

W leczeniu objawowym chorób reumatycznych NLPZ stanowią grupę pierwszego wyboru. Są szeroko stosowane, dobrze poznane i wysoce skuteczne w redukcji bólu, obrzęku i sztywności stawów. Do najczęściej stosowanych w Polsce substancji czynnych z tej grupy należą:

• Ibuprofen – jeden z najszerzej stosowanych NLPZ, dostępny zarówno na receptę, jak i bez recepty, w dawkach od 200 do 800 mg
• Naproksen – NLPZ o długim czasie działania, uważany za jeden z bezpieczniejszych sercowo-naczyniowo spośród leków tej grupy
• Diklofenak – substancja czynna o silnym działaniu przeciwzapalnym, dostępna w wielu postaciach, od tabletek po żele i plastry
• Ketoprofen – stosowany zarówno doustnie, jak i miejscowo, wykazuje silne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne
• Meloksykam – selektywny inhibitor COX-2, stosowany zwłaszcza w zwyrodnieniu stawów i ZZSK
• Celekoksyb – wysoce selektywny inhibitor COX-2 (koksyb), wskazany u pacjentów z podwyższonym ryzykiem powikłań ze strony przewodu pokarmowego
• Aceklofenak – preferencyjny inhibitor COX-2, o skuteczności porównywalnej do diklofenaku i korzystniejszym profilu tolerancji żołądkowej

W reumatoidalnym zapaleniu stawów NLPZ są uzupełniane przez leki modyfikujące przebieg choroby (LMPCh), takie jak metotreksat, sulfasalazyna czy leflunomid, a w cięższych przypadkach – przez leki biologiczne (np. inhibitory TNF-alfa, jak adalimumab czy etanercept). Aceklofenak odgrywa w tym kontekście rolę leku objawowego – zmniejsza ból i stan zapalny, poprawiając jakość życia pacjenta, ale nie zatrzymuje postępu choroby.

W zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa NLPZ mają wyjątkową pozycję – są lekami pierwszego wyboru i jako jedyne spośród standardowych terapii mogą spowalniać tworzenie syndesmofitów (kostnych mostków między kręgami), szczególnie przy systematycznym stosowaniu. Aceklofenak jest jednym z NLPZ wymienianych w wytycznych jako opcja terapeutyczna w tej jednostce chorobowej.

Aceklofenak a diklofenak – co je różni?

Ponieważ aceklofenak jest pochodną diklofenaku i w organizmie częściowo do niego metabolizuje, pacjenci i opiekunowie często pytają o różnice między tymi substancjami. Warto je omówić, gdyż mają one praktyczne znaczenie przy wyborze terapii.

Cecha	Aceklofenak	Diklofenak
Budowa chemiczna	Pochodna kwasu fenylooctowego	Pochodna kwasu fenylooctowego
Selektywność COX	Preferencyjnie COX-2	Umiarkowanie selektywny COX-2
Dawkowanie dobowe	200 mg (2 × 100 mg)	100–150 mg (2–3 dawki)
Tolerancja żołądkowa	Korzystniejsza	Dobra, ale nieco gorsza
Przenikanie do płynu maziowego	~60% stężenia w osoczu	Tak, znaczące
Dostępność w Polsce	Na receptę	Na receptę (tabletki) i bez recepty (żel)

Badania kliniczne porównujące aceklofenak z diklofenak em, ketoprofenem, piroksykamem, naproksenem czy indometacyną konsekwentnie wykazywały jego porównywalną lub nieco lepszą skuteczność przeciwbólową i przeciwzapalną przy jednoczesnym korzystniejszym profilu tolerancji – szczególnie w odniesieniu do przewodu pokarmowego.

Działania niepożądane – czego się spodziewać?

Jak każdy lek, aceklofenak może powodować działania niepożądane. Ważne jest, aby pacjent był ich świadomy i wiedział, kiedy należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Najczęstsze działania niepożądane aceklofenaku dotyczą przewodu pokarmowego. Mogą to być: ból brzucha, nudności, niestrawność, wzdęcia, biegunka lub zaparcia, a także zapalenie błony śluzowej żołądka. Na szczęście, w porównaniu ze starszymi NLPZ, ryzyko poważnych powikłań żołądkowo-jelitowych – takich jak owrzodzenia czy krwawienia – jest przy aceklofenaku mniejsze, choć nie zerowe. Szczególnie narażone są osoby starsze, pacjenci z chorobą wrzodową w wywiadzie oraz ci, którzy jednocześnie przyjmują leki przeciwzakrzepowe lub kortykosteroidy.

Poważne, choć rzadziej spotykane powikłania obejmują:

• Sercowo-naczyniowe – podobnie jak inne NLPZ, aceklofenak może zwiększać ryzyko incydentów zakrzepowych: zawału serca i udaru mózgu; ryzyko to wzrasta przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek i u pacjentów z istniejącymi chorobami układu krążenia
• Nerkowe – NLPZ mogą zaburzać przepływ krwi przez nerki, co jest szczególnie ryzykowne u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, niewydolnością serca lub przyjmujących leki moczopędne
• Wątrobowe – możliwe jest przejściowe podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych (aminotransferaz)
• Skórne – wysypka, świąd, pokrzywka; rzadko, ale poważnie, mogą wystąpić ciężkie reakcje skórne wymagające natychmiastowego odstawienia leku
• Neurologiczne – zawroty głowy, bóle głowy, zaburzenia widzenia (rzadko)

Przeciwwskazania – kto nie powinien stosować aceklofenaku?

Istnieje szereg sytuacji, w których stosowanie aceklofenaku jest bezwzględnie przeciwwskazane lub wymaga szczególnej ostrożności. Lekarz przepisujący ten lek jest zobowiązany ocenić ryzyko indywidualnie dla każdego pacjenta.

Aceklofenak jest bezwzględnie przeciwwskazany u pacjentów:

• z potwierdzoną nadwrażliwością na aceklofenak lub inne składniki preparatu
• z tzw. triadą aspirynową, czyli uczuleniem na NLPZ objawiającym się napadami astmy, pokrzywką lub ostrym nieżytem nosa po podaniu kwasu acetylosalicylowego lub innych leków z tej grupy
• z czynną lub nawracającą chorobą wrzodową żołądka lub krwawieniem z przewodu pokarmowego (co najmniej dwa epizody w przeszłości)
• z przebytym krwawieniem lub perforacją przewodu pokarmowego związanymi ze stosowaniem NLPZ
• z zastoinową niewydolnością serca, chorobą niedokrwienną serca, chorobą naczyń obwodowych lub chorobą naczyń mózgowych
• w III trymestrze ciąży – ze względu na ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego Botalla i zaburzenia czynności nerek płodu

Szczególna ostrożność jest wskazana u osób z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą, astmą oskrzelową, zaburzeniami krzepnięcia oraz u osób starszych.

Interakcje lekowe – z czym nie łączyć aceklofenaku?

Aceklofenak jest metabolizowany głównie przez enzym CYP2C9 układu cytochromu P450 w wątrobie. Może hamować aktywność tego enzymu, wpływając na metabolizm innych leków. Poniżej zestawiono najważniejsze klinicznie interakcje:

Lek / Grupa leków	Charakter interakcji
Inne NLPZ, kwas acetylosalicylowy	Drastycznie zwiększone ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego; nie łączyć
Warfaryna, acenokumarol (leki przeciwzakrzepowe)	Nasilenie działania przeciwzakrzepowego; ryzyko krwawień
Metotreksat	Zmniejszone wydalanie; wzrost stężenia metotreksatu i ryzyka toksyczności
Lit	Zmniejszone wydalanie litu; możliwe zatrucie litem
Digoksyna	Podwyższone stężenie digoksyny we krwi
Inhibitory ACE, sartany (leki na nadciśnienie)	Osłabienie działania hipotensyjnego; ryzyko pogorszenia funkcji nerek
Diuretyki	Osłabienie działania moczopędnego; ryzyko zatrzymania sodu i wody
Leki hipoglikemizujące	Możliwe wahania stężenia glukozy; wymaga monitorowania
Cyklosporyna	Zwiększone ryzyko nefrotoksyczności
Alkohol	Nasilenie działania drażniącego na żołądek; wzrost ryzyka krwawień

Stosowanie aceklofenaku jednocześnie z alkoholem jest szczególnie nierozważne – alkohol sam w sobie działa drażniąco na błonę śluzową żołądka, a w połączeniu z lekiem, który ogranicza produkcję ochronnych prostaglandyn, ryzyko uszkodzeń śluzówki i krwawień wzrasta synergistycznie.

Aceklofenak w ciąży i podczas karmienia piersią

To zagadnienie wymaga szczególnego omówienia, ponieważ dotyczy bezpieczeństwa zarówno matki, jak i dziecka. Aceklofenak jest bezwzględnie przeciwwskazany w III trymestrze ciąży. Wynika to z faktu, że prostaglandyny odgrywają kluczową rolę w regulacji napięcia przewodu tętniczego Botalla (łączącego aortę z pniem płucnym). Zahamowanie ich syntezy przez NLPZ może prowadzić do przedwczesnego zamknięcia tego naczynia, co z kolei powoduje poważne zaburzenia krążenia płodowego. Dodatkowo, stosowanie NLPZ pod koniec ciąży wiąże się z ryzykiem upośledzenia czynności nerek płodu i wydłużenia czasu porodu.

W I i II trymestrze ciąży aceklofenak powinien być stosowany wyłącznie po starannym rozważeniu przez lekarza stosunku korzyści do ryzyka. Podczas karmienia piersią stosowanie aceklofenaku nie jest zalecane. Matki, które muszą stosować leki z grupy NLPZ, powinny skonsultować się z lekarzem w celu doboru bezpieczniejszej alternatywy.

Bibliografia

1. Iolascon G, Gimigliano F, Moretti A. A Review of Aceclofenac: Analgesic and Anti-Inflammatory Effects on Musculoskeletal Disorders. J Pain Res. 2021;14:3651-3663. DOI: 10.2147/JPR.S326101 PMID: 34876850
2. Pasero G, Marcolongo R, Serni U, Parnham MJ, Ferrer F. A multi-centre, double-blind comparative study of the efficacy and safety of aceclofenac and diclofenac in the treatment of rheumatoid arthritis. Curr Med Res Opin. 1995;13(6):305-315. DOI: 10.1185/03007999509110491 PMID: 8829889
3. Kornasoff D, Maisenbacher J, Bowdler J, Raber A. The efficacy and tolerability of aceclofenac compared to indomethacin in patients with rheumatoid arthritis. Rheumatol Int. 1996;15(6):225-230. DOI: 10.1007/BF00290375 PMID: 8778950
4. Batlle-Gualda E, Román Ivorra J, Martín-Mola E, Carbonell Abelló J, Linares Ferrando LF, Tornero Molina J, et al. Aceclofenac vs paracetamol in the management of symptomatic osteoarthritis of the knee: a double-blind 6-week randomized controlled trial. Osteoarthritis Cartilage. 2007;15(8):900-908. DOI: 10.1016/j.joca.2007.02.008 PMID: 17387026
5. Jeong JC, Chung YH, Park T, Park SY, Jung TW, Abd El-Aty AM, et al. Safety and effectiveness of 4-week therapy with aceclofenac controlled release once a day. Sci Rep. 2022;12(1):16519. DOI: 10.1038/s41598-022-20633-6 PMID: 36192565