Czym jest epidemiologia i dlaczego powinniśmy słuchać epidemiologów?

Słowo „epidemiolog” jeszcze kilka lat temu kojarzyło się większości z nas z naukowcem zamkniętym w gabinecie pełnym tabel i wykresów, którego praca niewiele ma wspólnego z codziennym życiem. Pandemia COVID-19 zmieniła to w ciągu kilku tygodni – nagle epidemiolodzy pojawili się w serwisach informacyjnych, a pojęcia takie jak „współczynnik reprodukcji”, „nadmiarowe zgony” czy „spłaszczanie krzywej” trafiły do rozmów przy rodzinnym stole. Prawda jest jednak taka, że epidemiologia towarzyszy nam od zawsze, nawet jeśli tego nie zauważamy. To dzięki niej wiemy, że palenie tytoniu powoduje raka płuc, że kobieta planująca ciążę powinna przyjmować kwas foliowy, że niemowlę należy układać do snu na plecach, a sól kuchenną warto jodować. To epidemiolodzy jako pierwsi zauważają, że w danym regionie przybywa zachorowań na odrę czy krztusiec, i to oni – analizując dane milionów pacjentów – wychwytują rzadkie działania niepożądane leków, których nie da się wykryć w żadnym, nawet największym badaniu klinicznym.

W tym artykule, napisanym z perspektywy farmaceuty, wyjaśniamy prostym językiem, czym zajmuje się epidemiologia, jak powstają zalecenia zdrowotne, dlaczego czasem się zmieniają i jak odróżnić rzetelną wiedzę od internetowych mitów. Opowiemy o największych sukcesach tej dziedziny – od wyeliminowania ospy prawdziwej po walkę z chorobami serca – oraz o tym, co najnowsze dane mówią o zdrowiu Polaków. Pokażemy też, dlaczego warto słuchać epidemiologów nie tylko w czasie pandemii, ale na co dzień: w aptece, w gabinecie lekarskim i przy podejmowaniu decyzji o własnym zdrowiu.

Czym jest epidemiologia? Prosta definicja trudnej nauki

Epidemiologia to nauka o tym, jak często występują choroby i inne zjawiska związane ze zdrowiem, u kogo się pojawiają, gdzie i kiedy, a przede wszystkim – dlaczego. Najczęściej cytowana definicja, sformułowana przez Johna Lasta, opisuje ją jako naukę o rozpowszechnieniu i uwarunkowaniach stanów oraz zdarzeń zdrowotnych w określonych populacjach, a także jako dyscyplinę, która służy rozwiązywaniu problemów zdrowotnych. W tej definicji kryją się dwie ważne rzeczy. Po pierwsze, epidemiologia jest nauką badawczą – zbiera dane i szuka zależności. Po drugie, jest dziedziną praktyczną – jej celem nie jest sama wiedza, lecz konkretne działania, które pozwalają zapobiegać chorobom i ratować życie.

Najprościej zrozumieć różnicę między lekarzem a epidemiologiem na przykładzie. Lekarz rodzinny, do którego trafia pacjent z bólem w klatce piersiowej, zajmuje się tym jednym konkretnym człowiekiem: bada go, zleca EKG, dobiera leczenie. Epidemiolog zadaje inne pytania: ilu mieszkańców Polski choruje na chorobę wieńcową? Czy częściej chorują mężczyźni, czy kobiety? Czy w niektórych województwach zawałów jest więcej niż w innych? Jakie cechy łączą osoby, które przeszły zawał przed 50. rokiem życia? Można powiedzieć, że dla epidemiologa „pacjentem” jest cała populacja – mieszkańcy miasta, kraju, a czasem całego świata.

Nazwa dziedziny pochodzi z języka greckiego: „epi” oznacza „na” lub „nad”, „demos” to „lud”, a „logos” – „nauka”. Dosłownie jest to więc nauka o tym, co „spada na ludzi”. Przez stulecia rzeczywiście dotyczyła głównie epidemii chorób zakaźnych, takich jak dżuma, cholera czy ospa. Współcześnie jej zakres jest jednak znacznie szerszy. Epidemiolodzy badają choroby przewlekłe (cukrzycę, nadciśnienie, nowotwory, depresję), urazy i wypadki, skutki zanieczyszczenia powietrza, wpływ diety i aktywności fizycznej, a nawet bezpieczeństwo leków i skuteczność programów profilaktycznych. Epidemiolog na co dzień współpracuje ze statystykami, lekarzami klinicystami, mikrobiologami, farmaceutami, socjologami i ekonomistami, bo większość problemów zdrowotnych ma wiele przyczyn jednocześnie.

Personel medyczny podczas epidemii

Krótka historia epidemiologii – od Hipokratesa do Johna Snowa

Korzenie epidemiologii sięgają starożytności. Hipokrates w dziele „O powietrzu, wodach i miejscach” jako jeden z pierwszych zauważył, że występowanie chorób zależy od otoczenia: klimatu, jakości wody, sposobu życia mieszkańców. Była to rewolucyjna myśl, bo w tamtych czasach choroby tłumaczono najczęściej gniewem bogów. Na systematyczne badania trzeba było jednak poczekać ponad dwa tysiące lat.

Przełom nastąpił w XIX wieku. W 1847 roku węgierski lekarz Ignaz Semmelweis pracujący w wiedeńskim szpitalu zauważył, że na jednym z oddziałów położniczych kobiety umierają na gorączkę połogową kilka razy częściej niż na drugim. Różnica polegała na tym, że na pierwszym oddziale porody przyjmowali lekarze, którzy wcześniej wykonywali sekcje zwłok. Semmelweis wprowadził obowiązek mycia rąk w roztworze wapna chlorowanego, a śmiertelność położnic spadła z kilkunastu do około jednego–dwóch procent. Nie znał jeszcze bakterii – doszedł do wniosku, porównując liczby. To klasyczne rozumowanie epidemiologiczne, choć współcześni mu lekarze przyjęli je z niedowierzaniem.

Za ojca nowoczesnej epidemiologii uważa się jednak Johna Snowa, londyńskiego lekarza, który badał epidemie cholery w latach 1848–1849 i 1853–1854. W tamtych czasach panowało przekonanie, że cholerę wywołują „miazmaty”, czyli trujące opary unoszące się w powietrzu. Snow podejrzewał, że choroba szerzy się przez wodę. W 1854 roku, gdy w dzielnicy Soho w ciągu kilku dni zmarło kilkaset osób, zaznaczył na mapie domy ofiar i odkrył, że skupiają się one wokół jednej publicznej pompy przy Broad Street. Na jego wniosek usunięto rączkę pompy, a liczba nowych zachorowań szybko spadła. Równolegle Snow przeprowadził badanie, które dziś nazwalibyśmy „eksperymentem naturalnym”: porównał umieralność w domach zaopatrywanych w wodę przez dwie różne firmy wodociągowe. Okazało się, że wśród klientów firmy pobierającej wodę z zanieczyszczonego odcinka Tamizy zgonów z powodu cholery było wielokrotnie więcej. Wszystko to ponad 30 lat przed tym, jak Robert Koch zidentyfikował przecinkowca cholery pod mikroskopem.

W XX wieku epidemiologia zajęła się chorobami przewlekłymi. W 1948 roku w amerykańskim miasteczku Framingham rozpoczęto badanie, w którym przez dziesięciolecia obserwowano tysiące mieszkańców. To właśnie z tego badania pochodzi pojęcie „czynnika ryzyka” – dzięki niemu wiemy, że nadciśnienie tętnicze, podwyższony cholesterol, palenie tytoniu, cukrzyca i otyłość zwiększają ryzyko zawału serca i udaru mózgu. W tym samym czasie brytyjscy badacze Richard Doll i Austin Bradford Hill udowodnili związek między paleniem papierosów a rakiem płuc, a ich obserwacja ponad 30 tysięcy brytyjskich lekarzy trwała 50 lat. Dziś trudno w to uwierzyć, ale w latach 40. XX wieku papierosy reklamowano jako produkt polecany przez lekarzy.

Jak pracują epidemiolodzy? Rodzaje badań epidemiologicznych

Epidemiolog dysponuje kilkoma rodzajami badań, które różnią się wiarygodnością, kosztami i czasem potrzebnym na uzyskanie odpowiedzi. Najważniejszy podział dotyczy tego, czy badacz jedynie obserwuje rzeczywistość, czy aktywnie w nią ingeruje.

Badania obserwacyjne

W badaniach obserwacyjnych naukowcy niczego nie zmieniają w życiu uczestników – zbierają informacje o tym, co ludzie robią, jak żyją, na co chorują. Najprostsze są badania opisowe, które odpowiadają na pytania „ile?”, „kto?”, „gdzie?” i „kiedy?”. To z nich pochodzą informacje typu „w ubiegłym roku zachorowało X osób, najwięcej w grupie dzieci do 4. roku życia”. Badania przekrojowe pozwalają sprawdzić, jak często dana choroba lub cecha występuje w populacji w konkretnym momencie, na przykład ilu dorosłych Polaków ma nadciśnienie tętnicze. Badania kliniczno-kontrolne porównują osoby chore z osobami zdrowymi i „cofają się w czasie”, sprawdzając, czym różniła się ich przeszłość. Są szczególnie przydatne w badaniu chorób rzadkich. Najsilniejsze dowody spośród badań obserwacyjnych dają badania kohortowe, w których dużą grupę zdrowych ludzi obserwuje się przez lata i porównuje, kto zachoruje – osoby narażone na dany czynnik czy nienarażone.

Badania eksperymentalne

W badaniach eksperymentalnych badacz celowo wprowadza interwencję – na przykład nowy lek, szczepionkę albo program edukacyjny. Za „złoty standard” uważa się randomizowane badania kliniczne z grupą kontrolną. Uczestnicy są losowo przydzielani do grupy otrzymującej badany lek lub do grupy otrzymującej placebo albo standardowe leczenie. Losowanie sprawia, że obie grupy są do siebie podobne pod każdym względem, a jedyną różnicą jest badana interwencja. Jeśli w grupie przyjmującej lek jest mniej zawałów, możemy z dużą pewnością przypisać ten efekt właśnie lekowi. W szczególnych sytuacjach przeprowadza się także próby terenowe, obejmujące zdrowe osoby (np. badania szczepionek), oraz próby środowiskowe, w których jednostką badania jest cała społeczność, szkoła czy miasto.

Piramida dowodów naukowych

Nad pojedynczymi badaniami stoją przeglądy systematyczne i metaanalizy, które zbierają wyniki wszystkich rzetelnych badań na dany temat i łączą je w jedną analizę. Właśnie na nich opierają się wytyczne towarzystw naukowych, z których korzystają lekarze i farmaceuci. Na samym dole piramidy znajdują się natomiast opisy pojedynczych przypadków i opinie ekspertów niepoparte danymi. Warto o tym pamiętać, gdy w internecie trafiamy na historię „mojej znajomej, której pomogło” – może być prawdziwa, ale nie jest dowodem naukowym.

Rodzaj badaniaNa czym polegaPrzykład zastosowaniaGłówne ograniczenie
OpisoweLiczy zachorowania i opisuje, kogo, gdzie i kiedy dotycząMeldunki o liczbie zachorowań na grypę i krztusiecNie wyjaśnia przyczyn choroby
PrzekrojoweOcenia stan zdrowia populacji w jednym momencieIle osób dorosłych ma nadciśnienie tętniczeTrudno ustalić, co było przyczyną, a co skutkiem
Kliniczno-kontrolnePorównuje chorych ze zdrowymi pod kątem dawnych narażeńBadanie związku palenia z rakiem płucRyzyko błędów pamięci uczestników
KohortoweObserwuje zdrowe osoby przez lata i rejestruje nowe zachorowaniaBadanie Framingham (czynniki ryzyka chorób serca)Długotrwałe i kosztowne
Randomizowane badanie kliniczneLosowo przydziela uczestników do grupy leczonej i kontrolnejOcena skuteczności nowego leku lub szczepionkiNie wykrywa bardzo rzadkich działań niepożądanych
Przegląd systematyczny i metaanalizaŁączy wyniki wielu badań w jedną analizęPodstawa wytycznych leczeniaJakość zależy od jakości włączonych badań

Język epidemiologii – pojęcia, które warto znać

Komunikaty epidemiologiczne są pełne pojęć, które brzmią podobnie, a oznaczają zupełnie co innego. Ich zrozumienie pozwala lepiej ocenić, czy informacja w mediach jest rzetelna, czy przesadzona. Oto najważniejsze z nich:

  • Zapadalność (zachorowalność) – liczba nowych zachorowań w określonym czasie w przeliczeniu na liczbę mieszkańców, najczęściej na 100 tysięcy osób. Pokazuje, jak szybko choroba „rozprzestrzenia się” w populacji.
  • Chorobowość – liczba wszystkich osób chorujących na daną chorobę w danym momencie, zarówno nowych, jak i chorujących od lat. Jest szczególnie ważna w przypadku chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy astma.
  • Umieralność – liczba zgonów z danej przyczyny w przeliczeniu na wszystkich mieszkańców danego obszaru, niezależnie od tego, czy chorowali.
  • Śmiertelność – odsetek zgonów wśród osób, które zachorowały na daną chorobę. Mówi o tym, jak groźna jest choroba dla osoby już chorej, i często bywa mylona z umieralnością.
  • Współczynnik reprodukcji (R) – średnia liczba osób, które zaraża jeden chory. Gdy R jest większe od 1, epidemia narasta, gdy mniejsze od 1 – wygasa. Odra należy do najbardziej zaraźliwych chorób – jeden chory w nieuodpornionej populacji może zarazić kilkanaście osób.
  • Ryzyko względne i ryzyko bezwzględne – pierwsze mówi, ile razy częściej coś się zdarza w jednej grupie niż w drugiej, drugie – jak często zdarza się naprawdę.

Rozróżnienie ryzyka względnego i bezwzględnego jest niezwykle ważne dla pacjentów, bo właśnie na nim często opierają się sensacyjne nagłówki. Jeśli przeczytamy, że jakiś czynnik „podwaja ryzyko choroby”, brzmi to groźnie. Jeśli jednak ryzyko bezwzględne wzrasta z 1 na 100 000 do 2 na 100 000 osób, w praktyce zmiana jest bardzo niewielka. Działa to również w drugą stronę – informacja, że lek „zmniejsza ryzyko zawału o 30%”, może oznaczać spadek z 10% do 7% (co jest dużą korzyścią) albo z 1% do 0,7% (co ma mniejsze znaczenie dla pojedynczej osoby). Dlatego w rzetelnych materiałach podaje się obie wartości, a lekarze posługują się dodatkowo wskaźnikiem NNT, który mówi, ilu pacjentów trzeba leczyć, aby jeden z nich odniósł korzyść.

Przy porównywaniu krajów lub regionów epidemiolodzy stosują też tzw. standaryzację według wieku. Ponieważ większość chorób przewlekłych dotyczy osób starszych, region z „najstarszą” populacją zawsze będzie miał więcej zgonów z powodu chorób serca czy nowotworów. Standaryzacja pozwala wyeliminować ten efekt i sprawdzić, czy mieszkańcy danego obszaru rzeczywiście chorują częściej, czy po prostu jest ich więcej w starszym wieku.

Jak zdrowi są Polacy? Najnowsze dane epidemiologiczne

Jedną z najważniejszych miar zdrowia populacji jest przeciętne trwanie życia, czyli liczba lat, którą przeżyłby noworodek, gdyby przez całe życie panowały warunki umieralności z danego roku. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 roku długość życia w Polsce była najwyższa w historii – mężczyźni żyli przeciętnie 74,93 roku, a kobiety 82,26 roku. Oznacza to wyraźne odbicie po latach 2020–2021, kiedy w wyniku pandemii COVID-19 i dużej liczby nadmiarowych zgonów przeciętne trwanie życia w Polsce skróciło się. Wstępne dane za 2025 rok wskazują na dalszy wzrost – do 75,37 roku u mężczyzn i 82,48 roku u kobiet.

Równie ważna jest jednak nie tylko długość życia, ale i jego jakość. Epidemiolodzy obliczają w tym celu oczekiwane trwanie życia w zdrowiu (ang. HALE), czyli liczbę lat, które przeciętnie przeżywamy bez poważnych ograniczeń zdrowotnych. Z danych GUS za 2024 rok wynika, że kobiety mogą liczyć na około 65,3 roku życia w zdrowiu, a mężczyźni na około 61,6 roku. Ciekawe jest to, że choć kobiety żyją dłużej, większą część swojego krótszego życia w zdrowiu przeżywają mężczyźni.

WskaźnikMężczyźniKobiety
Przeciętne trwanie życia w 2024 r.74,93 roku82,26 roku
Przeciętne trwanie życia w 2025 r. (dane wstępne)75,37 roku82,48 roku
Oczekiwane trwanie życia w zdrowiu w 2024 r.61,62 roku65,32 roku
Odsetek życia przeżywany w zdrowiu (2024 r.)82,2%79,4%

Różnica w długości życia kobiet i mężczyzn w Polsce, sięgająca ponad 7 lat, jest jedną z większych w Unii Europejskiej. Epidemiolodzy wskazują, że w dużej mierze odpowiadają za nią czynniki, na które mamy wpływ: częstsze palenie tytoniu i picie alkoholu przez mężczyzn, rzadsze zgłaszanie się do lekarza, późne wykrywanie nadciśnienia i cukrzycy oraz większa liczba wypadków i urazów. Duże różnice występują również między regionami – mieszkańcy niektórych województw i dużych miast żyją wyraźnie dłużej niż średnia krajowa, a w innych regionach, na przykład w województwie łódzkim, przeciętne trwanie życia jest krótsze. Główne przyczyny zgonów Polaków od lat pozostają te same: choroby układu krążenia i nowotwory złośliwe. Właśnie dlatego tak duży nacisk kładzie się na profilaktykę, kontrolę ciśnienia tętniczego i cholesterolu oraz badania przesiewowe.

Największe sukcesy epidemiologii

Osiągnięcia epidemiologii najłatwiej docenić, wyobrażając sobie świat, w którym by ich zabrakło. Wiele chorób, które jeszcze dwa–trzy pokolenia temu zabierały dzieci i młodych dorosłych, dziś znamy wyłącznie z podręczników.

Pokonanie ospy prawdziwej

Ospa prawdziwa przez tysiące lat była jedną z najgroźniejszych chorób ludzkości – zabijała około 30% zakażonych, a ocalałych często pozostawiała oszpeconych lub niewidomych. Choć szczepionkę opracował Edward Jenner już pod koniec XVIII wieku, jeszcze w 1967 roku, gdy Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła zintensyfikowany program zwalczania ospy, na świecie chorowało rocznie 10–15 milionów ludzi, a około 2 miliony umierało. Kluczem do sukcesu okazała się nie tylko szczepionka, ale strategia opracowana przez epidemiologów: zamiast próbować zaszczepić wszystkich, szybko wykrywano każdy nowy przypadek, izolowano chorego i szczepiono wszystkie osoby z jego otoczenia (tzw. szczepienie pierścieniowe). Ostatni naturalny przypadek ospy wystąpił w Somalii w 1977 roku, a w 1980 roku WHO ogłosiła, że choroba została wyeliminowana z całego świata. Polacy mają tu własną historię – w 1963 roku we Wrocławiu wybuchła epidemia ospy zawleczonej z Azji. Zachorowało 99 osób, 7 zmarło, a dzięki błyskawicznej akcji szczepień i izolacji udało się zatrzymać jej rozprzestrzenianie.

Polio i inne choroby zakaźne wieku dziecięcego

Choroba Heinego-Medina (poliomyelitis) w połowie XX wieku powodowała w Polsce tysiące przypadków porażeń rocznie, głównie u dzieci. Masowe szczepienia doustną szczepionką, rozpoczęte w Polsce w 1959 roku jako jedne z pierwszych na świecie, doprowadziły do niemal całkowitego zniknięcia choroby. Region europejski WHO uzyskał certyfikat wolnego od polio w 2002 roku. Podobnie dzięki programom szczepień, których skuteczność stale monitorują epidemiolodzy, błonica, tężec noworodków czy różyczka wrodzona stały się w naszym kraju rzadkością.

Tytoń, serce i choroby cywilizacyjne

Badania Dolla i Hilla oraz badanie Framingham zmieniły sposób myślenia o chorobach przewlekłych. Dzięki nim wiemy, że zawał serca czy rak płuc nie są „losowym nieszczęściem”, lecz w dużej mierze skutkiem czynników, które można modyfikować. Te odkrycia doprowadziły do kampanii antynikotynowych, zakazów palenia w miejscach publicznych i powszechnego mierzenia ciśnienia tętniczego. W Polsce po 1991 roku umieralność z powodu chorób sercowo-naczyniowych znacząco spadła, co eksperci łączą m.in. ze zmianą diety (więcej olejów roślinnych, owoców i warzyw), spadkiem liczby palaczy oraz lepszym dostępem do leczenia.

Inne ważne osiągnięcia

Lista sukcesów epidemiologii jest znacznie dłuższa. Warto wymienić przede wszystkim:

  • Jodowanie soli kuchennej – badania epidemiologiczne wykazały, że niedobór jodu powoduje wole i upośledzenie rozwoju umysłowego dzieci. W Polsce obowiązkowe jodowanie soli wprowadzono ponownie w 1997 roku, co pozwoliło wyeliminować niedobór jodu w populacji.
  • Kwas foliowy przed ciążą – badania wykazały, że jego przyjmowanie w dawce 0,4 mg na dobę co najmniej kilka tygodni przed poczęciem i w pierwszym trymestrze wyraźnie zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej u dziecka, takich jak rozszczep kręgosłupa.
  • Kampania „śpij na plecach” – epidemiolodzy zauważyli, że zespół nagłej śmierci niemowląt (SIDS) znacznie częściej dotyczy dzieci układanych do snu na brzuchu. Zmiana zaleceń w latach 90. XX wieku zmniejszyła liczbę takich zgonów w wielu krajach o połowę lub więcej.
  • Zahamowanie epidemii HIV – rozpoznanie dróg przenoszenia wirusa pozwoliło opracować skuteczne metody profilaktyki, w tym badania krwi dawców i programy wymiany igieł.
  • Szkodliwość azbestu i zanieczyszczeń powietrza – badania pracowników i mieszkańców zanieczyszczonych obszarów doprowadziły do zakazu stosowania azbestu i do norm jakości powietrza, które mają ogromne znaczenie także w polskich miastach zmagających się ze smogiem.

Farmakoepidemiologia – jak epidemiologia chroni pacjentów przyjmujących leki

Z perspektywy farmaceuty jedną z najważniejszych gałęzi epidemiologii jest farmakoepidemiologia, czyli badanie stosowania i działania leków w dużych populacjach. Można by zapytać: po co, skoro każdy lek przed wprowadzeniem na rynek przechodzi badania kliniczne? Odpowiedź jest prosta – badania kliniczne obejmują zwykle od kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osób, trwają ograniczony czas i często nie obejmują osób starszych, kobiet w ciąży czy pacjentów przyjmujących wiele leków jednocześnie. Działanie niepożądane występujące u jednej osoby na 10 tysięcy lub rzadziej może więc ujawnić się dopiero wtedy, gdy lek przyjmują miliony pacjentów. Dlatego bezpieczeństwo leków jest monitorowane przez cały czas ich obecności na rynku, w tzw. IV fazie badań i w ramach systemu nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii (farmakowigilancji).

Historia medycyny zna kilka bolesnych lekcji, które zbudowały dzisiejszy system. Najbardziej znaną jest tragedia talidomidu – leku nasennego i przeciwwymiotnego, stosowanego pod koniec lat 50. XX wieku także przez kobiety w ciąży. Dopiero obserwacja nagłego wzrostu liczby dzieci rodzących się z ciężkimi wadami kończyn pozwoliła powiązać je z przyjmowaniem leku przez matki. Szacuje się, że dotknęło to około 10 tysięcy dzieci na świecie. To właśnie po tej tragedii w wielu krajach wprowadzono rygorystyczne wymogi dotyczące badań bezpieczeństwa i systemy zgłaszania działań niepożądanych. Kolejnym przykładem jest rofekoksyb, lek przeciwzapalny z grupy koksybów, wycofany z rynku w 2004 roku po tym, jak badania wykazały zwiększone ryzyko zawału serca i udaru mózgu przy długotrwałym stosowaniu. W 2018 roku z aptek w całej Europie, w tym w Polsce, wycofywano natomiast wiele serii leków zawierających walsartan, popularny lek na nadciśnienie, po wykryciu w substancji czynnej od jednego z producentów zanieczyszczenia N-nitrozodimetyloaminą (NDMA), substancją o potencjalnym działaniu rakotwórczym.

Epidemiologia nie tylko wykrywa zagrożenia, ale również pokazuje, które leki rzeczywiście ratują życie. To dzięki dużym badaniom wiemy, że statyny, takie jak atorwastatyna i rozuwastatyna, zmniejszają ryzyko zawału i zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych u osób z podwyższonym cholesterolem i wysokim ryzykiem. Wiemy też, że leki obniżające ciśnienie – m.in. inhibitory konwertazy angiotensyny (np. ramipryl, peryndopryl), sartany (np. telmisartan, walsartan, kandesartan), antagoniści wapnia (np. amlodypina) czy diuretyki tiazydopodobne (np. indapamid) – zmniejszają liczbę udarów mózgu. Dobrym przykładem tego, jak dane zmieniają praktykę, jest kwas acetylosalicylowy. Przez lata wiele osób przyjmowało „aspirynę na serce” profilaktycznie, nawet bez przebytego zawału czy udaru. Duże badania opublikowane w 2018 roku pokazały jednak, że u osób bez choroby sercowo-naczyniowej korzyści z takiego leczenia są niewielkie i w dużej mierze równoważone przez ryzyko krwawień, zwłaszcza z przewodu pokarmowego. W efekcie zalecenia zmieniono – dziś kwas acetylosalicylowy w małej dawce jest stosowany przede wszystkim u osób po zawale serca, udarze niedokrwiennym lub zabiegach na naczyniach, a decyzję o jego stosowaniu w profilaktyce pierwotnej podejmuje się indywidualnie z lekarzem.

Leki z substancją rozuwastatyna: Roswera – opinie, Zahron – opinie, Rosutrox – opinie, Romazic – opinie, Zaranta – opinie, Rosucard – ulotka

Warto wiedzieć, że każdy pacjent może aktywnie uczestniczyć w systemie bezpieczeństwa leków. Podejrzewane działanie niepożądane można zgłosić lekarzowi lub farmaceucie albo samodzielnie – do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (formularz jest dostępny na stronie urzędu). Każde takie zgłoszenie trafia do baz danych, które analizują epidemiolodzy i specjaliści ds. bezpieczeństwa farmakoterapii. Pojedyncze zgłoszenie niewiele znaczy, ale setki podobnych sygnałów z różnych krajów mogą doprowadzić do zmiany ulotki, ograniczenia stosowania leku albo jego wycofania.

Dlaczego powinniśmy słuchać epidemiologów?

W dobie mediów społecznościowych każdy może wypowiadać się o zdrowiu, a głos osoby z wieloletnim doświadczeniem naukowym ginie czasem w zalewie komentarzy. Dlaczego więc zalecenia epidemiologów zasługują na szczególne zaufanie?

Bo opierają się na danych milionów ludzi, a nie na pojedynczych historiach

Ludzki umysł jest zaprogramowany tak, by bardziej przemawiały do niego poruszające historie niż liczby. Opowieść o jednej osobie, która „po szczepionce źle się poczuła”, zapada w pamięć mocniej niż informacja, że szczepionkę bezpiecznie przyjęło kilkadziesiąt milionów ludzi. Epidemiolog nie lekceważy pojedynczych przypadków – wręcz przeciwnie, to od nich zaczyna się wykrywanie sygnałów bezpieczeństwa. Zanim jednak wyciągnie wnioski, sprawdza, czy dane zdarzenie występuje częściej wśród osób narażonych niż w porównywalnej grupie nienarażonej. Dopiero takie porównanie pozwala odróżnić rzeczywisty związek od przypadkowej zbieżności w czasie.

Bo potrafią odróżnić korelację od związku przyczynowego

Klasycznym przykładem używanym na zajęciach ze statystyki jest obserwacja, że w regionach, gdzie gniazduje więcej bocianów, rodzi się więcej dzieci. Nie oznacza to oczywiście, że bociany przynoszą dzieci – po prostu oba zjawiska częściej występują na wsi. Epidemiolodzy mają cały zestaw narzędzi, które pomagają uniknąć takich pułapek: grupy kontrolne, randomizację, uwzględnianie czynników zakłócających (np. wieku, palenia tytoniu, dochodów) i ocenę, czy wynik powtarza się w różnych badaniach. Przykładem znaczenia tej rzetelności jest historia rzekomego związku szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce z autyzmem. Publikacja z 1998 roku, oparta na obserwacji zaledwie 12 dzieci, okazała się sfałszowana, a czasopismo wycofało ją w 2010 roku. Późniejsze badania obejmujące setki tysięcy dzieci – w tym duńska analiza ponad 650 tysięcy dzieci opublikowana w 2019 roku – nie wykazały żadnego związku. Mimo to mit krąży do dziś i wciąż zniechęca rodziców do szczepień.

Bo zmiana zaleceń to zaleta nauki, a nie jej słabość

Wielu pacjentów traci zaufanie do zaleceń, gdy te się zmieniają – „najpierw mówili tak, potem inaczej”. Tymczasem to właśnie gotowość do zmiany zdania pod wpływem nowych danych odróżnia naukę od dogmatu. Zalecenia formułowane na początku pandemii COVID-19 opierały się na bardzo ograniczonej wiedzy o nowym wirusie. Z każdym miesiącem i każdym nowym badaniem obraz stawał się pełniejszy, więc rekomendacje dostosowywano. Podobnie było z kwasem acetylosalicylowym w profilaktyce, o czym pisaliśmy wyżej. Ktoś, kto od lat powtarza dokładnie to samo, niezależnie od pojawiających się dowodów, powinien wzbudzać więcej wątpliwości niż ekspert, który mówi: „Na podstawie nowych danych zmieniamy zalecenie”.

Bo ich ostrzeżenia się sprawdzają

Od lat epidemiolodzy ostrzegali, że spadek odsetka zaszczepionych dzieci doprowadzi do powrotu chorób, o których zdążyliśmy zapomnieć. Niestety, mieli rację. Z analizy WHO i UNICEF wynika, że w 2024 roku w europejskim regionie WHO zgłoszono 127 350 przypadków odry – dwa razy więcej niż rok wcześniej i najwięcej od 1997 roku. Ponad 40% chorych stanowiły dzieci poniżej 5. roku życia, a ponad połowa wszystkich chorych wymagała hospitalizacji. Eksperci łączą to bezpośrednio ze spadkiem wyszczepialności w czasie pandemii. W Polsce w 2024 roku notowano kilkakrotnie więcej zachorowań na odrę niż rok wcześniej, a przede wszystkim doszło do ogromnej fali krztuśca – zachorowało ponad 32 tysiące osób, czyli kilkadziesiąt razy więcej niż w 2023 roku. Krztusiec jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt, które nie zdążyły jeszcze otrzymać pełnego cyklu szczepień, dlatego w odpowiedzi na te dane rozszerzono możliwości szczepień osób dorosłych i kobiet w ciąży. W 2025 roku liczba zachorowań na krztusiec wyraźnie spadła, co pokazuje, że szybka reakcja oparta na danych przynosi efekty.

Jak odróżnić rzetelną informację od dezinformacji?

Nie każdy musi znać się na statystyce, by uniknąć najczęstszych pułapek. Oceniając informacje o zdrowiu znalezione w internecie, warto zwrócić uwagę na kilka sygnałów ostrzegawczych:

  • Brak źródła lub powoływanie się na „badania naukowców” bez podania, kto, kiedy i na ilu osobach je przeprowadził.
  • Obietnice cudownego działania jednego produktu na wiele niezwiązanych ze sobą chorób, szczególnie połączone z zachętą do zakupu.
  • Podawanie wyłącznie ryzyka względnego („zwiększa ryzyko o 200%”) bez informacji, jak często dane zjawisko występuje naprawdę.
  • Wnioski wyciągane z pojedynczych historii lub z badań przeprowadzonych na zwierzętach albo komórkach w laboratorium, przedstawiane jako dowód działania u ludzi.
  • Sugestie, że „lekarze i naukowcy ukrywają prawdę”, oraz zniechęcanie do konsultacji ze specjalistą.

W razie wątpliwości najlepiej sięgać do oficjalnych źródeł, takich jak Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Główny Inspektorat Sanitarny czy Światowa Organizacja Zdrowia, albo po prostu zapytać farmaceutę lub lekarza.

Lekcje z pandemii COVID-19

Pandemia COVID-19 była dla epidemiologii największym sprawdzianem od dziesięcioleci. Pokazała, jak ważne są sprawne systemy nadzoru epidemiologicznego, szybkie udostępnianie danych i umiejętność komunikowania niepewności. W Polsce, jak w wielu krajach, odnotowano bardzo dużą liczbę zgonów nadmiarowych, czyli takich, których statystycznie nie spodziewalibyśmy się bez pandemii. Wskaźnik ten okazał się szczególnie cenny, bo obejmuje nie tylko zgony bezpośrednio z powodu COVID-19, ale także pośrednie skutki pandemii – na przykład opóźnione leczenie zawałów, udarów czy nowotworów.

Doświadczenia pandemii przełożyły się na działania na poziomie międzynarodowym. W maju 2025 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło Porozumienie pandemiczne WHO – międzynarodowy dokument, który ma poprawić współpracę państw w zapobieganiu przyszłym pandemiom, przygotowaniu do nich i reagowaniu na nie. Trwają jeszcze negocjacje dotyczące załącznika o dostępie do patogenów i podziale korzyści (m.in. szczepionek i leków), od którego przyjęcia zależy otwarcie porozumienia do podpisu przez państwa. Niezależnie od losów tych rozmów jedno jest pewne: kolejne epidemie nastąpią, a to, jak dobrze sobie z nimi poradzimy, zależy w dużej mierze od jakości pracy epidemiologów i od tego, czy społeczeństwo będzie gotowe słuchać ich zaleceń.

Współczesne wyzwania epidemiologii

Epidemiologia XXI wieku mierzy się z problemami, których jej pionierzy nie byli w stanie sobie wyobrazić. Jednym z najpoważniejszych jest narastająca oporność bakterii na antybiotyki. Według szacunków opublikowanych w 2024 roku w czasopiśmie „The Lancet” w 2021 roku zakażenia bakteriami opornymi na antybiotyki bezpośrednio odpowiadały za ponad milion zgonów na świecie, a do 2050 roku może to być łącznie blisko 40 milionów zgonów. Każdy z nas ma tu swoją rolę do odegrania: antybiotyk przyjmujemy wyłącznie na zalecenie lekarza, przez dokładnie tyle dni, ile zalecono, nie „zostawiamy na później” niewykorzystanych tabletek i nie domagamy się antybiotyku na przeziębienie czy grypę, które wywołują wirusy.

Kolejnym wyzwaniem są zmiany klimatu, które sprawiają, że kleszcze i komary przenoszące choroby pojawiają się w miejscach i porach roku, w których wcześniej ich nie było. W Polsce rośnie liczba przypadków boreliozy, a w Europie Południowej coraz częściej odnotowuje się lokalne zakażenia wirusami przenoszonymi przez komary. Epidemiolodzy coraz częściej pracują w duchu podejścia „Jedno Zdrowie” (One Health), które zakłada, że zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska jest ze sobą nierozerwalnie związane – dobrym przykładem jest stałe monitorowanie wirusa ptasiej grypy, który krąży wśród dzikich ptaków i zwierząt hodowlanych.

Ogromną szansą, ale i wyzwaniem, jest też rewolucja cyfrowa. Elektroniczna dokumentacja medyczna, e-recepty, dane z aplikacji i urządzeń monitorujących zdrowie czy analiza ścieków na obecność wirusów pozwalają śledzić sytuację zdrowotną niemal w czasie rzeczywistym. Jednocześnie wymagają nowych metod analizy, ochrony prywatności pacjentów i umiejętności odróżniania prawdziwych sygnałów od szumu informacyjnego. Nie bez znaczenia pozostaje też walka z dezinformacją – dziś epidemiolog musi być nie tylko naukowcem, ale także dobrym komunikatorem.

Co epidemiologia oznacza dla Ciebie na co dzień?

Choć epidemiologia zajmuje się populacjami, jej wnioski mają bardzo konkretne przełożenie na decyzje każdego z nas. Zalecenia dotyczące szczepień, wieku wykonywania badań przesiewowych czy docelowych wartości ciśnienia i cholesterolu nie biorą się znikąd – to efekt analiz obejmujących miliony osób. Z wiedzy epidemiologicznej możesz skorzystać w praktyce, między innymi:

  • Regularnie sprawdzając książeczkę szczepień swoją i dzieci, a także pytając lekarza lub farmaceutę o szczepienia zalecane dorosłym – przeciw grypie, COVID-19, krztuścowi, pneumokokom czy półpaścowi. Od sierpnia 2025 roku wiele z nich można wykonać bezpośrednio w aptece.
  • Korzystając z bezpłatnych badań przesiewowych, takich jak cytologia lub test HPV, mammografia i kolonoskopia, w wieku, w którym są zalecane. Wczesne wykrycie nowotworu wielokrotnie zwiększa szanse na wyleczenie.
  • Kontrolując co najmniej raz w roku ciśnienie tętnicze, a co kilka lat – lub częściej, jeśli zaleci lekarz – poziom glukozy i cholesterolu we krwi.
  • Zgłaszając lekarzowi, farmaceucie lub do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych każde niepokojące działanie niepożądane leku.
  • Sprawdzając informacje o zdrowiu w wiarygodnych źródłach, zanim podzielisz się nimi z rodziną i znajomymi.

Słuchanie epidemiologów nie oznacza bezkrytycznego przyjmowania każdej opinii. Oznacza zaufanie do metody – starannego zbierania danych, porównywania, sprawdzania i weryfikowania wniosków – która od czasów Johna Snowa uratowała więcej istnień ludzkich niż jakikolwiek pojedynczy lek. To właśnie ta metoda sprawia, że żyjemy dziś dłużej i zdrowiej niż którekolwiek pokolenie przed nami.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym różni się epidemiolog od lekarza?

Lekarz zajmuje się konkretnym pacjentem – stawia diagnozę i dobiera leczenie dla jednej osoby. Epidemiolog bada zdrowie całych grup ludzi: sprawdza, jak często występują choroby, kogo dotyczą i jakie czynniki zwiększają ich ryzyko. Wiele osób łączy obie role – epidemiologami są często lekarze, ale także biolodzy, farmaceuci, statystycy czy specjaliści zdrowia publicznego. Wnioski epidemiologów stają się podstawą wytycznych, z których korzystają lekarze w codziennej pracy.

Czym różni się zapadalność od chorobowości?

Zapadalność mówi o liczbie nowych zachorowań w określonym czasie, na przykład w ciągu roku. Chorobowość to liczba wszystkich osób chorujących w danym momencie – zarówno tych, które zachorowały niedawno, jak i tych, które chorują od lat. W przypadku krótkotrwałych infekcji, takich jak grypa, ważniejsza jest zapadalność, a w przypadku chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy astma, chorobowość, bo pokazuje, ilu pacjentów wymaga stałej opieki.

Dlaczego zalecenia zdrowotne się zmieniają?

Bo nauka stale zdobywa nowe dane. Zalecenia formułuje się na podstawie najlepszych dostępnych dowodów w danym momencie, a gdy pojawiają się nowe, większe lub lepiej przeprowadzone badania, rekomendacje są aktualizowane. Tak było na przykład z profilaktycznym stosowaniem kwasu acetylosalicylowego u osób zdrowych czy z zaleceniami w czasie pandemii COVID-19. Zmiana zaleceń świadczy o tym, że system działa prawidłowo i uczy się na nowych informacjach.

Czy jedno badanie naukowe wystarczy, żeby coś udowodnić?

Zazwyczaj nie. Pojedyncze badanie może dać przypadkowy wynik, mieć błędy w metodologii lub obejmować zbyt małą grupę osób. Naukowcy uznają zależność za pewną dopiero wtedy, gdy potwierdzą ją różne zespoły badawcze, w różnych populacjach i przy użyciu różnych metod. Dlatego najbardziej wiarygodne są przeglądy systematyczne i metaanalizy, które zbierają wyniki wielu badań. Warto o tym pamiętać, czytając nagłówki w stylu „naukowcy odkryli, że…”.

Skąd wiadomo, że szczepionki są bezpieczne, skoro działania niepożądane mogą ujawnić się po latach?

Szczepionki przed dopuszczeniem do obrotu przechodzą wieloetapowe badania kliniczne, a po wprowadzeniu na rynek są stale monitorowane przez systemy nadzoru nad bezpieczeństwem w wielu krajach jednocześnie. Większość szczepionek stosowanych w kalendarzu szczepień jest używana od dziesięcioleci, a ich bezpieczeństwo oceniono na podstawie danych setek milionów osób. Działania niepożądane szczepionek, jeśli występują, pojawiają się zwykle w ciągu kilku dni lub tygodni od podania, a nie po latach. Systemy farmakowigilancji są na tyle czułe, że wykrywają nawet bardzo rzadkie zdarzenia, występujące z częstością kilku przypadków na milion dawek.

Czy jako pacjent mogę samodzielnie zgłosić działanie niepożądane leku?

Tak. Pacjent lub jego opiekun może zgłosić podejrzewane działanie niepożądane bezpośrednio do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, korzystając z formularza dostępnego na stronie internetowej urzędu, albo za pośrednictwem lekarza lub farmaceuty. Warto podać nazwę leku, numer serii (znajduje się na opakowaniu), dawkę, czas przyjmowania oraz opis objawów. Każde zgłoszenie jest analizowane i przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa wszystkich pacjentów.

Dlaczego choroby takie jak odra i krztusiec wracają?

Główną przyczyną jest spadek odsetka osób zaszczepionych. Aby odra nie mogła się szerzyć, zaszczepionych dwiema dawkami powinno być co najmniej 95% populacji. Gdy w społeczności pojawiają się „luki” w odporności, wirus łatwo znajduje osoby podatne na zakażenie, a wprowadzony z zagranicy jeden przypadek może wywołać całe ognisko. W przypadku krztuśca dodatkowym problemem jest to, że odporność po szczepieniu i po przechorowaniu z czasem słabnie, dlatego potrzebne są dawki przypominające u nastolatków i dorosłych oraz szczepienie kobiet w ciąży, które chroni noworodka w pierwszych miesiącach życia.

Gdzie szukać rzetelnych danych epidemiologicznych o Polsce?

Najważniejszym źródłem jest Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, który publikuje meldunki o zachorowaniach na choroby zakaźne oraz roczne raporty o stanie zdrowia ludności. Dane o długości życia i przyczynach zgonów udostępnia Główny Urząd Statystyczny, komunikaty o sytuacji epidemiologicznej – Główny Inspektorat Sanitarny, a informacje o szczepieniach – serwis szczepienia.info prowadzony przez NIZP PZH-PIB. Dane międzynarodowe można znaleźć na stronach Światowej Organizacji Zdrowia oraz Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC).

Leki z substancją telmisartan: Polsart – opinie, Telmizek – opinie, YLPIO – skutki uboczne, Telam – skutki uboczne, Tolura – skutki uboczne, Tolutris – opinie

Leki z substancją indapamid: Tertensif sr – skutki uboczne, Tertensif sr – opinie, Indix Combi – opinie, Tertens-AM – ulotka

Leki z substancją rozuwastatyna: Valarox – ulotka, Rosuvastatin Krka – ulotka

Bibliografia

  1. Doll R, Peto R, Boreham J, Sutherland I. Mortality in relation to smoking: 50 years’ observations on male British doctors. BMJ. 2004;328(7455):1519. DOI: 10.1136/bmj.38142.554479.AE PMID: 15213107.
  2. Mahmood SS, Levy D, Vasan RS, Wang TJ. The Framingham Heart Study and the epidemiology of cardiovascular disease: a historical perspective. Lancet. 2014;383(9921):999-1008. DOI: 10.1016/S0140-6736(13)61752-3
  3. Hviid A, Hansen JV, Frisch M, Melbye M. Measles, Mumps, Rubella Vaccination and Autism: A Nationwide Cohort Study. Ann Intern Med. 2019;170(8):513-520. DOI: 10.7326/M18-2101 PMID: 30831578.
  4. McNeil JJ, Wolfe R, Woods RL, et al. Effect of Aspirin on Cardiovascular Events and Bleeding in the Healthy Elderly. N Engl J Med. 2018;379(16):1509-1518. DOI: 10.1056/NEJMoa1805819 PMID: 30221597.
  5. GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990-2021: a systematic analysis with forecasts to 2050. Lancet. 2024;404(10459):1199-1226. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01867-1 PMID: 39299261.

Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną i ma charakter wyłącznie informacyjny. Treść przygotowano z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.