Priorix-Tetra to szczepionka stosowana w celu zapobiegania odrze, śwince, ospie wietrznej i różyczce u dzieci po ukończeniu 11. miesiąca do 12. roku życia włącznie. Zawiera żywe wirusy, które stymulują układ odpornościowy do wytworzenia przeciwciał, dzięki czemu pacjent będzie chroniony przed infekcją wirusami odry, świnki i różyczki. Jest dostępny na receptę.
Proquad to szczepionka stosowana do zapobiegania czterem chorobom: odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej. Jest to lek na receptę, który jest podawany w postaci iniekcji. Szczepionka ta jest zalecana dla dzieci w wieku od 12 miesięcy do 12 lat. Proquad jest często stosowany jako część rutynowego programu szczepień dziecięcych. Szczepionka ta jest bezpieczna i skuteczna w zapobieganiu tym chorobom zakaźnym.
VARIVAX to szczepionka przeciw ospie wietrznej. Jest stosowana do czynnego uodpornienia przeciwko ospie wietrznej u osób od ukończenia 12. miesiąca życia. Można ją również podawać niemowlętom od ukończenia 9. miesiąca życia w szczególnych okolicznościach, na przykład w celu dostosowania się do obowiązującego w kraju kalendarza szczepień lub w przypadku wybuchu epidemii. VARIVAX jest dostępna na receptę.
Zostavax to szczepionka przeciw ospie wietrznej i półpaścowi. Jest to lek na receptę, który jest stosowany do zapobiegania półpaścowi u osób dorosłych w wieku 50 lat i starszych. Szczepionka ta pomaga układowi odpornościowemu chronić organizm przed tymi chorobami. Szczepienie Zostavax nie chroni wszystkich osób, dlatego ważne jest, aby omówić to ze swoim lekarzem.
Ospa wietrzna kojarzy się większości z nas z niegroźną chorobą wieku dziecięcego, którą „trzeba przejść”. W rzeczywistości jest to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, a jej przebieg bywa nieprzewidywalny – nawet u wcześniej zdrowych osób potrafi prowadzić do poważnych powikłań. Najskuteczniejszym sposobem ochrony przed nią jest szczepienie. Szczepionka z żywym atenuowanym wirusem ospy wietrznej to preparat, który zawiera osłabiony, lecz nadal „żywy” wirus – na tyle pozbawiony zjadliwości, że nie wywołuje choroby, ale wystarczająco aktywny, by nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania i zwalczania prawdziwego patogenu. Dzięki temu organizm buduje trwałą odporność bez ryzyka gorączki, rozległej wysypki i groźnych następstw zakażenia.
W tym artykule wyjaśniamy w przystępny sposób, czym dokładnie jest ta szczepionka, na czym polega zjawisko atenuacji wirusa, jak przebiega samo szczepienie, kto powinien się zaszczepić i jakich efektów można się spodziewać. Omawiamy także samą chorobę, przed którą chroni preparat, w tym jej leczenie farmakologiczne, a na końcu zebraliśmy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania pacjentów. Pamiętaj jednak, że poniższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej porady lekarza ani kwalifikacji do szczepienia.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej należy do grupy tzw. szczepionek żywych atenuowanych. Oznacza to, że jej głównym składnikiem czynnym jest prawdziwy wirus ospy wietrznej i półpaśca (z łac. Varicella zoster virus, w skrócie VZV), ale w postaci celowo osłabionej. W procesie produkcji wykorzystuje się szczep o nazwie Oka – wyizolowany przed laty od chorego dziecka, a następnie wielokrotnie namnażany w warunkach laboratoryjnych w ludzkich komórkach diploidalnych (linia MRC-5). Kolejne „pasaże” w hodowli komórkowej stopniowo pozbawiały wirusa zdolności do wywoływania pełnoobjawowej choroby, pozostawiając jednak nienaruszoną jego zdolność do pobudzania odporności.
Efekt jest taki, że po podaniu szczepionki osoba zaszczepiona przechodzi w istocie bezobjawową lub bardzo łagodną „mini-infekcję”, której zwykle w ogóle nie zauważa. Układ immunologiczny traktuje osłabionego wirusa tak, jak gdyby był prawdziwym zagrożeniem, i produkuje przeciwko niemu przeciwciała oraz komórki pamięci. Jeśli w przyszłości dojdzie do kontaktu z dziką, w pełni zjadliwą postacią wirusa, organizm jest już przygotowany i potrafi szybko go zneutralizować, zanim rozwinie się choroba. To zasadnicza różnica w porównaniu ze szczepionkami inaktywowanymi (zawierającymi zabite drobnoustroje lub ich fragmenty) – szczepionka żywa „naśladuje” naturalne zakażenie znacznie wierniej, dlatego odporność po niej bywa bardzo trwała.
Mechanizm działania szczepionki jest elegancki w swojej prostocie. Osłabiony wirus, podany podskórnie, namnaża się w organizmie w ograniczonym stopniu – na tyle, by zostać „zauważonym” przez układ odpornościowy. W odpowiedzi powstają swoiste przeciwciała skierowane przeciwko wirusowi VZV, a jednocześnie aktywują się limfocyty odpowiedzialne za tzw. odporność komórkową, która w przypadku tego wirusa odgrywa szczególnie istotną rolę.
Skuteczność tego procesu można zmierzyć poprzez tzw. serokonwersję, czyli pojawienie się we krwi ochronnych przeciwciał. Sześć tygodni po podaniu pierwszej dawki przeciwciała stwierdza się u ponad 98% szczepionych dzieci, natomiast po dwóch dawkach odsetek ten sięga niemal 100%, a samo miano (stężenie) przeciwciał wyraźnie rośnie. Właśnie dlatego współczesne zalecenia mówią o schemacie dwudawkowym – druga dawka nie tylko „domyka” ochronę u osób, które słabiej zareagowały na pierwsze wstrzyknięcie, ale też istotnie wzmacnia i wydłuża odporność u wszystkich pozostałych. Warto podkreślić, że wirus szczepionkowy jest na tyle osłabiony, że praktycznie nie przenosi się na inne osoby z otoczenia – dzięki temu można bezpiecznie szczepić np. dzieci kobiet w ciąży czy domowników osób z obniżoną odpornością.
Aby zrozumieć sens szczepienia, warto poznać przeciwnika. Ospa wietrzna to ostra, niezwykle zaraźliwa choroba zakaźna wywołana przez wspomniany wirus VZV. Zakażenie najczęściej szerzy się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z chorym, a także – co bywa zaskakujące – przez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z dróg oddechowych. Zaraźliwość jest tak duża, że w jednym pomieszczeniu z osobą chorą bardzo trudno jej uniknąć, jeśli nie przeszło się wcześniej choroby lub szczepienia. Co istotne, chory zaraża już na 1–2 dni przed pojawieniem się wysypki i pozostaje zakaźny mniej więcej do 6 dni po jej wystąpieniu, czyli do momentu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest swędząca wysypka, która przechodzi przez kolejne etapy – od plamek, przez grudki, aż po wypełnione płynem pęcherzyki, które z czasem przysychają i tworzą strupki. Zmiany pojawiają się na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach, a nierzadko także na błonach śluzowych jamy ustnej czy narządów płciowych. Wysypce towarzyszą zwykle inne dolegliwości ogólne:
U większości dzieci ospa wietrzna przebiega stosunkowo łagodnie. Problem w tym, że jej przebieg jest nieprzewidywalny, a poważne powikłania mogą wystąpić u osób, które wcześniej były całkowicie zdrowe. Szacuje się, że groźne następstwa pojawiają się u około 2–6% chorych. Do najczęstszych należą wtórne bakteryjne zakażenia skóry (które mogą zostawiać szpecące blizny), powikłania neurologiczne – takie jak zapalenie móżdżku, mózgu czy opon mózgowo-rdzeniowych – a także ostra małopłytkowość i zapalenie płuc. U dorosłych choroba przebiega ciężej niż u dzieci, a szczególnie narażone na powikłania są kobiety w ciąży, noworodki oraz osoby z obniżoną odpornością. W Polsce co roku rejestruje się około 150–220 tysięcy zachorowań, a od mniej więcej tysiąca do tysiąca trzystu osób trafia z tego powodu do szpitala.
Trzeba też pamiętać o odległym następstwie zakażenia. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus nie znika z organizmu – pozostaje w postaci utajonej w zwojach nerwowych. W sytuacji spadku odporności, często wiele lat później, może się reaktywować, dając obraz bolesnej choroby zwanej półpaścem. To dlatego coraz częściej mówi się o ospie wietrznej i półpaścu jako o dwóch obliczach tego samego wirusa.
Warto wyraźnie podkreślić: nie istnieje lek, który „usuwałby” wirusa z organizmu, dlatego leczenie ospy wietrznej u większości pacjentów ma charakter objawowy. Jego celem jest złagodzenie dolegliwości, zapewnienie choremu komfortu oraz zapobieganie powikłaniom, zwłaszcza wtórnym zakażeniom bakteryjnym podrapanej skóry. Podstawą postępowania domowego jest odpowiednie nawodnienie, dbałość o higienę, łagodzenie świądu oraz powstrzymywanie się od rozdrapywania pęcherzyków.
W łagodzeniu gorączki i bólu lekiem pierwszego wyboru jest paracetamol, bezpieczny zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Bardzo ważne jest, by u dzieci bezwzględnie unikać kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) – jego stosowanie w przebiegu infekcji wirusowych grozi rozwojem zespołu Reye’a, rzadkiego, lecz groźnego uszkodzenia wątroby i mózgu. Z kolei ze stosowaniem ibuprofenu w przebiegu ospy wietrznej należy zachować ostrożność, ponieważ wiązano go ze zwiększonym ryzykiem ciężkich nadkażeń bakteryjnych skóry; w razie silniejszego bólu lekarz może rozważyć inne preparaty, np. metamizol. Dokuczliwy świąd łagodzą natomiast leki przeciwhistaminowe, takie jak cetyryzyna, loratadyna czy często stosowana w tym wskazaniu hydroksyzyna. Pomocne bywają również miejscowe preparaty kojące, na przykład płyny z kalaminą, oraz kąpiele z dodatkiem płatków owsianych lub sody oczyszczonej.
Odrębną kwestią jest leczenie przeciwwirusowe. Lekami o udowodnionym działaniu wobec wirusa VZV są acyklowir oraz jego lepiej wchłaniająca się odmiana – walacyklowir. Hamują one namnażanie wirusa, ale są skuteczne tylko wtedy, gdy zostaną włączone bardzo wcześnie, najlepiej w ciągu pierwszych 24–72 godzin od pojawienia się wysypki. U zdrowych dzieci o łagodnym przebiegu nie zaleca się ich rutynowo, ponieważ korzyść jest niewielka (skracają chorobę średnio o około jeden dzień, nie wpływając istotnie na częstość powikłań). Największe znaczenie leki przeciwwirusowe mają u pacjentów z grup ryzyka ciężkiego przebiegu – u dorosłych, osób z obniżoną odpornością czy kobiet w ciąży – u których mogą zapobiec zagrażającym życiu powikłaniom, takim jak zapalenie płuc czy zapalenie mózgu. Decyzję o ich zastosowaniu, dawce i drodze podania zawsze podejmuje lekarz, między innymi dlatego, że u osób z zaburzeniami czynności nerek konieczne bywa zmniejszenie dawki acyklowiru.
Szczepienie jest przeznaczone przede wszystkim dla osób, które dotąd nie chorowały na ospę wietrzną i nie były wcześniej zaszczepione. Szczepionkę można podać już niemowlętom po ukończeniu 9. miesiąca życia, choć optymalnym momentem jest okres po ukończeniu 12. miesiąca. Z punktu widzenia zdrowia publicznego szczególnie zaleca się szczepienie małych dzieci, zanim trafią do żłobka czy przedszkola, gdzie ryzyko zakażenia jest największe. Korzyść odnoszą jednak także starsze dzieci, młodzież i dorośli, którzy nigdy nie przechorowali ospy – u nich choroba bywa cięższa, więc ochrona jest tym bardziej cenna.
W polskim Programie Szczepień Ochronnych (PSO) szczepienie przeciw ospie wietrznej funkcjonuje w dwóch trybach: jako szczepienie obowiązkowe (bezpłatne) dla wybranych grup ryzyka oraz jako szczepienie zalecane (odpłatne) dla wszystkich pozostałych osób. Bezpłatne szczepienie przysługuje przede wszystkim:
Pozostałe osoby – zdrowe dzieci, młodzież i dorośli, którzy chcą się zabezpieczyć – mogą skorzystać ze szczepienia zalecanego, kupując preparat na receptę. To rozsądna opcja m.in. dla kobiet planujących ciążę (które nie chorowały na ospę), pracowników ochrony zdrowia oraz dorosłych mających kontakt z małymi dziećmi.
Współczesne zalecenia jednoznacznie wskazują na schemat dwudawkowy, ponieważ to właśnie druga dawka zapewnia najwyższą i najtrwalszą ochronę. Szczepionkę podaje się podskórnie, najczęściej w górną część ramienia lub w zewnętrzną część uda u małych dzieci. Wstrzyknięcie wykonuje lekarz lub pielęgniarka, zawsze po wcześniejszej kwalifikacji medycznej, podczas której wyklucza się przeciwwskazania. Odstęp między dawkami zależy od wieku i konkretnego preparatu, dlatego dokładny harmonogram zawsze ustala lekarz.
| Element schematu | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Liczba dawek | 2 dawki (schemat dwudawkowy) |
| Najwcześniejszy wiek podania | po ukończeniu 9. miesiąca życia (optymalnie po 12. miesiącu) |
| Droga podania | podskórnie, w ramię lub udo |
| Minimalny odstęp między dawkami | zależny od wieku i preparatu – ustala lekarz |
| Tryb w PSO | obowiązkowy (bezpłatny) dla grup ryzyka lub zalecany (odpłatny) |
Szczepionkę przeciw ospie wietrznej można zwykle podać podczas jednej wizyty z innymi szczepionkami, choć w różne miejsca ciała. Jeśli z jakiegoś powodu nie zostanie podana jednocześnie z inną żywą szczepionką (np. przeciw odrze, śwince i różyczce), zaleca się zachowanie co najmniej miesięcznego odstępu między tymi szczepieniami. Należy także pamiętać o odroczeniu szczepienia, jeśli pacjent niedawno otrzymał preparaty krwiopochodne lub immunoglobuliny.
Skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej jest bardzo wysoka i po pełnym, dwudawkowym schemacie przekracza 95%. W praktyce oznacza to, że zdecydowana większość zaszczepionych osób w ogóle nie zachoruje, a u tych nielicznych, u których do zakażenia jednak dojdzie, przebieg jest zwykle wyjątkowo łagodny – z niewielką liczbą wykwitów, często bez gorączki (taką poronną, czyli skąpoobjawową postać określa się mianem ospy poronnej). Doświadczenia krajów, które wprowadziły powszechne szczepienia, pokazują spektakularny efekt populacyjny: liczba zachorowań spadła nawet o około 95%, a hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu choroby – o około 90%.
Ważną zaletą szczepionki jest możliwość zastosowania jej także po kontakcie z osobą chorą. Tak zwana profilaktyka poekspozycyjna polega na podaniu szczepionki w krótkim czasie od narażenia – jeśli nastąpi to do 3 dni (72 godzin) od kontaktu, skuteczność w zapobieganiu zachorowaniu wynosi około 90%. Dzięki temu szczepienie bywa stosowane „interwencyjnie” np. w przedszkolach czy domach, gdy jedno z dzieci zachoruje. Odporność po pełnym szczepieniu jest długotrwała – w badaniach obserwacyjnych potwierdzono ochronę utrzymującą się kilkanaście lat, a eksperci uznają, że zabezpiecza ona przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej praktycznie na całe życie.
Ponieważ jest to szczepionka żywa, istnieją sytuacje, w których jej podanie jest przeciwwskazane lub wymaga szczególnej ostrożności. Decyzję zawsze podejmuje lekarz po dokładnej ocenie stanu zdrowia pacjenta. Do najważniejszych przeciwwskazań należą stany istotnego obniżenia odporności, niektóre nowotwory układu chłonnego i krwiotwórczego (np. chłoniaki czy białaczki z zajęciem szpiku) w określonych fazach, a także ciąża. Kobietom, które się zaszczepiły, zaleca się odczekanie z planowaniem ciąży przez pewien czas po podaniu preparatu, zgodnie z zaleceniami lekarza.
Trzeba jednak rozwiać częsty mit: choć szczepionka jest przeciwwskazana u samych osób z ciężkimi niedoborami odporności, to można bezpiecznie szczepić ich zdrowych domowników. Wirus szczepionkowy praktycznie nie przenosi się bowiem na otoczenie, więc zaszczepienie rodzeństwa czy rodziców nie stanowi zagrożenia dla chorego członka rodziny – wręcz przeciwnie, tworzy wokół niego ochronny „kokon”. Tymczasowym powodem do odroczenia szczepienia może być natomiast ostra choroba przebiegająca z wysoką gorączką; w takiej sytuacji szczepienie wykonuje się po ustąpieniu objawów.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest uznawana za bezpieczną i dobrze tolerowaną, a poważne niepożądane odczyny poszczepienne występują bardzo rzadko. Co istotne, każda seria szczepionki trafiająca na rynek przechodzi szczegółową kontrolę jakości, zanim zostanie dopuszczona do stosowania – to procedura zarezerwowana właśnie dla szczepionek. Najczęstsze reakcje są łagodne i przemijające, a ich pojawienie się świadczy po prostu o tym, że układ odpornościowy zareagował na preparat.
Do typowych, częstych działań niepożądanych należą:
Reakcje te zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni i nie wymagają specjalnego leczenia poza ewentualnym podaniem paracetamolu przy gorączce. Korzyści wynikające z ochrony przed nieprzewidywalną i potencjalnie groźną chorobą wielokrotnie przewyższają ryzyko związane z tymi przejściowymi dolegliwościami. Jak przy każdym leku, o wszelkich niepokojących objawach po szczepieniu warto poinformować lekarza.
Na polskim rynku dostępne są dwie monowalentne (czyli skierowane wyłącznie przeciw ospie wietrznej) szczepionki żywe oparte na tym samym szczepie Oka. Obie chronią w analogiczny sposób, różnią się natomiast producentem i niektórymi substancjami pomocniczymi, co ma znaczenie głównie dla osób z określonymi nadwrażliwościami. Poniższe zestawienie pomaga zorientować się w podstawowych różnicach – wybór konkretnego preparatu najlepiej skonsultować z lekarzem kwalifikującym do szczepienia.
| Cecha | Varilrix | Varivax |
|---|---|---|
| Producent | GlaxoSmithKline | MSD / Merck |
| Szczep wirusa | żywy, atenuowany VZV szczep Oka | żywy, atenuowany VZV szczep Oka/Merck |
| Postać | proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań | proszek i rozpuszczalnik do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań |
| Przykładowe substancje pomocnicze | laktoza, sorbitol, mannitol, aminokwasy | m.in. neomycyna, chlorek potasu |
| Status | lek wydawany na receptę | lek wydawany na receptę |
Oba preparaty stosuje się w schemacie dwudawkowym i oba można podawać zarówno dzieciom, jak i dorosłym z grup ryzyka oraz osobom zdrowym chcącym się zabezpieczyć. W praktyce o dostępności danego preparatu w konkretnej placówce często decyduje aktualna sytuacja rynkowa.
Osobnego omówienia wymaga sytuacja, w której do kontaktu z wirusem już doszło – na przykład gdy dziecko miało styczność z chorym rodzeństwem albo gdy w przedszkolu pojawił się przypadek ospy. U osób, które nie chorowały i nie były szczepione, można wówczas zastosować szczepionkę „interwencyjnie”. Aby było to skuteczne, preparat należy podać możliwie szybko, najlepiej w ciągu 72 godzin od kontaktu – wtedy ochrona przed zachorowaniem sięga około 90%. Im później podana zostanie szczepionka, tym mniejsza jej skuteczność w zapobieganiu chorobie, choć może ona jeszcze złagodzić jej przebieg.
U niektórych pacjentów szczególnie narażonych na ciężki przebieg – na przykład u kobiet w ciąży bez odporności, noworodków czy osób z głębokimi niedoborami odporności – zamiast szczepionki żywej stosuje się inne metody zabezpieczenia, takie jak swoiste immunoglobuliny, ponieważ podanie żywego wirusa byłoby u nich przeciwwskazane. Dobór odpowiedniego postępowania w takich przypadkach zawsze należy do lekarza.
Pełnoobjawowa ospa wietrzna po szczepieniu praktycznie się nie zdarza, ponieważ wirus w preparacie jest mocno osłabiony. U niektórych osób może natomiast pojawić się łagodna, skąpa wysypka przypominająca ospę – jest to zazwyczaj reakcja przejściowa i niegroźna, a nie prawdziwa choroba.
W zdecydowanej większości przypadków nie. Wirus szczepionkowy praktycznie nie przenosi się na otoczenie, dlatego można bezpiecznie szczepić dzieci kobiet w ciąży oraz domowników osób z obniżoną odpornością. Dzięki temu szczepienie najbliższych chroni również chorego, którego samego nie można zaszczepić.
Łagodny przebieg jest częsty, ale nie gwarantowany – powikłania mogą wystąpić nawet u dotąd zdrowego dziecka. Szczepienie chroni nie tylko przed samą chorobą i jej powikłaniami, ale też zmniejsza ryzyko nieprzespanych nocy z powodu świądu, nieobecności w żłobku czy przedszkolu oraz pozostawania blizn po podrapanych zmianach.
Zalecany jest schemat dwudawkowy, ponieważ druga dawka znacząco wzmacnia i wydłuża ochronę. Odporność po pełnym szczepieniu jest bardzo trwała – w badaniach utrzymywała się kilkanaście lat, a eksperci uznają, że zabezpiecza praktycznie na całe życie.
Tak, jest to tzw. profilaktyka poekspozycyjna. Jeśli szczepionka zostanie podana w ciągu 72 godzin od kontaktu, w około 90% przypadków zapobiega zachorowaniu. Im wcześniej zgłosisz się po szczepienie, tym lepszy efekt.
Wirus ospy wietrznej i półpaśca to ten sam patogen, dlatego zapobieganie pierwotnemu zakażeniu zmniejsza ryzyko jego późniejszej reaktywacji w postaci półpaśca. Należy jednak pamiętać, że istnieją osobne szczepionki przeznaczone wprost do zapobiegania półpaścowi u osób dorosłych, zwłaszcza starszych.
Nie. Szczepionki żywej nie podaje się kobietom w ciąży. Jeśli planujesz ciążę i nie chorowałaś na ospę, warto rozważyć szczepienie wcześniej, zachowując zalecany przez lekarza odstęp czasu przed staraniem się o dziecko.
To zależy od sytuacji. Dla wybranych grup ryzyka (m.in. dzieci z obniżoną odpornością, dzieci z ich najbliższego otoczenia czy dzieci w żłobkach) szczepienie jest obowiązkowe i bezpłatne w ramach Programu Szczepień Ochronnych. Pozostałe osoby mogą skorzystać ze szczepienia zalecanego, które jest odpłatne i wymaga recepty.
