Olej sojowy

Olej sojowy – informacje w pigułce (podsumowanie farmaceuty)

Olej sojowy – roślinny olej ekstrahowany z nasion soi. Jest źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, które wykazują wiele korzyści zdrowotnych. Obniża cholesterol, poprawia kondycję serca, a także wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego. Jego zadaniem jest także zwiększenie biodostępności innych substancji zawartych w preparatach wieloskładnikowych. Olej sojowy wykorzystywany jest do otrzymywania lecytyny sojowej, która w farmacji stosowana jest wspomagająco w leczeniu podwyższonego poziomu cholesterolu i profilaktyce miażdżycy. 

Olej sojowy dostępny jest w preparatach złożonych, które wspomagają wątrobę, funkcjonowanie układu nerwowego i łagodzą menopauzę.

Możliwe działania niepożądane: ból głowy, bóle brzucha, nudności, wymioty, wzrost temperatury ciała, zmęczenie, niedociśnienie lub nadciśnienie, podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych, małopłytkowość, pokrzywka, swędzenie, reakcje anafilaktyczne.

Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10

Olej sojowy – niepozorny składnik o ogromnym znaczeniu w medycynie i codziennym życiu

Olej sojowy kojarzy się większości z nas głównie z kuchnią – z butelką stojącą obok oleju rzepakowego czy oliwy. Tymczasem ten pozyskiwany z nasion soi (łac. Glycine max) tłuszcz roślinny prowadzi swoje drugie, znacznie mniej znane życie: jest jedną z najważniejszych substancji wykorzystywanych w nowoczesnym lecznictwie. To właśnie olej sojowy stanowi podstawę emulsji tłuszczowych podawanych dożylnie pacjentom, którzy z różnych powodów nie mogą jeść – po ciężkich operacjach, w trakcie leczenia onkologicznego, u wcześniaków czy u osób z chorobami jelit. Jednocześnie znajdziemy go w setkach kapsułek, suplementów i kosmetyków, gdzie pełni rolę nośnika substancji czynnych albo samodzielnego, wartościowego składnika. Jego sekret tkwi w wyjątkowo bogatym składzie: olej sojowy dostarcza niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), których organizm człowieka nie potrafi sam wyprodukować, a do tego witaminę E, witaminę K, lecytynę i sterole roślinne. W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, czym dokładnie jest olej sojowy, dlaczego lekarze podają go bezpośrednio do żyły, jak wpływa na serce, cholesterol i skórę, a także – co równie ważne – komu i z jakich powodów może zaszkodzić. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, dlaczego tak zwyczajny produkt potrafi ratować życie w szpitalu, znajdziesz tu odpowiedzi oparte na aktualnej wiedzy medycznej i farmaceutycznej.

Czym właściwie jest olej sojowy?

Olej sojowy to tłuszcz roślinny otrzymywany z nasion soi zwyczajnej – jednej z najczęściej uprawianych roślin strączkowych na świecie. Soję uprawia się na ogromną skalę w obu Amerykach, w Azji Wschodniej i w Australii, co czyni olej sojowy jednym z najpopularniejszych i najtańszych olejów roślinnych dostępnych globalnie. Pozyskuje się go na dwa główne sposoby: przez tłoczenie na zimno, które pozwala zachować maksimum cennych składników, oraz przez ekstrakcję i rafinację, dającą olej o jasnej barwie, neutralnym smaku i wysokiej temperaturze dymienia, lepiej nadający się do obróbki termicznej.

W kontekście medycznym kluczowe znaczenie ma jednak inna postać tego surowca – olej sojowy oczyszczony, opisywany w dokumentacji farmaceutycznej łacińską nazwą Soiae oleum raffinatum. Jest to wysoko przetworzona, starannie kontrolowana wersja oleju, pozbawiona zanieczyszczeń i przygotowana tak, by można ją było bezpiecznie podać człowiekowi nie tylko doustnie, ale nawet bezpośrednio do krwiobiegu. To właśnie ta postać jest „lekiem” w pełnym tego słowa znaczeniu, a jej produkcja podlega rygorystycznym normom jakości.

Co kryje się w składzie oleju sojowego?

Wartość oleju sojowego wynika z jego bogatego i zrównoważonego składu. Około 60% stanowią w nim wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodzin omega-3 i omega-6 – to one decydują o jego prozdrowotnych właściwościach. Najważniejszy z nich to kwas linolowy (omega-6), którego jest najwięcej, oraz kwas alfa-linolenowy, czyli ALA (omega-3), spotykany w olejach roślinnych stosunkowo rzadko w tak zauważalnej ilości. Oba te kwasy należą do tzw. niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych – organizm człowieka nie umie ich sam wytworzyć, więc musimy dostarczać je z pożywieniem.

Poza kwasami tłuszczowymi olej sojowy zawiera również składniki o działaniu wspierającym: witaminę E, która jest silnym przeciwutleniaczem chroniącym komórki przed wolnymi rodnikami, witaminę K, istotną dla krzepnięcia krwi i zdrowia kości, lecytynę, wspomagającą pracę mózgu i gospodarkę tłuszczową, a także sterole roślinne, które wspierają regulację poziomu cholesterolu. Poniższa tabela porządkuje najważniejsze elementy tego składu i ich rolę.

Olej sojowy w żywieniu pozajelitowym – jego najważniejsza rola medyczna

Najpoważniejsze zastosowanie oleju sojowego nie ma nic wspólnego z kuchnią. W medycynie oczyszczony olej sojowy jest podstawowym składnikiem tak zwanych emulsji tłuszczowych do infuzji, czyli preparatów podawanych dożylnie w ramach żywienia pozajelitowego. Żywienie pozajelitowe to metoda dostarczania organizmowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych z pominięciem przewodu pokarmowego – bezpośrednio do krwi. Stosuje się je wtedy, gdy pacjent nie może, nie powinien lub nie jest w stanie przyjmować pokarmu drogą doustną: po rozległych operacjach jamy brzusznej, w ciężkich chorobach jelit, podczas intensywnego leczenia onkologicznego, a także u noworodków i wcześniaków, których układ pokarmowy nie jest jeszcze gotowy do pracy.

Dlaczego akurat tłuszcz? Ponieważ jest on niezwykle skoncentrowanym źródłem energii – jeden gram tłuszczu dostarcza około 9 kilokalorii, czyli ponad dwukrotnie więcej niż gram cukrów czy białek. Dzięki temu w niewielkiej objętości płynu można przekazać organizmowi dużo „paliwa”, nie obciążając go nadmiarem cukru. Co równie ważne, emulsja oparta na oleju sojowym jednocześnie uzupełnia niezbędne kwasy tłuszczowe, zapobiegając ich niedoborowi, który u osób długo żywionych dożylnie mógłby prowadzić do poważnych zaburzeń. Olej sojowy pełni więc w tej terapii podwójną funkcję: jest i źródłem kalorii, i dostawcą cennych „cegiełek” do budowy komórek oraz substancji regulujących procesy zapalne.

Co ciekawe, kropelki tłuszczu w takiej emulsji są celowo formowane tak, by przypominały wielkością naturalne cząsteczki tłuszczu krążące we krwi po posiłku (chylomikrony). Dzięki temu organizm „rozpoznaje” je i metabolizuje w zbliżony sposób, choć różnią się one składem – emulsja zawiera więcej fosfolipidów i nie ma w niej cholesterolu ani białek transportowych. U zdrowej osoby taka tłuszczowa emulsja jest usuwana z krwi bardzo szybko, a tempo jej eliminacji zależy od dawki, szybkości wlewu oraz stanu metabolicznego pacjenta. U osób po operacjach i urazach przebiega ono szybciej, a u chorych z niewydolnością nerek czy zbyt wysokim poziomem trójglicerydów – wolniej, co lekarze muszą uwzględnić, dobierając terapię.

Preparaty zawierające olej sojowy – co kryje się pod nazwami handlowymi

W polskich szpitalach i aptekach funkcjonuje kilka rodzin preparatów, w których olej sojowy oczyszczony jest substancją czynną – samodzielnie lub w połączeniu z innymi olejami. Najbardziej znanym przykładem czystej emulsji opartej wyłącznie na oleju sojowym jest Intralipid, dostępny w stężeniu 10% i 20% (czyli 100 lub 200 g oleju sojowego na 1000 ml). Z czasem okazało się jednak, że łączenie oleju sojowego z innymi tłuszczami pozwala uzyskać korzystniejszy dla pacjenta profil działania, dlatego powstały preparaty mieszane.

W praktyce klinicznej spotykamy między innymi takie połączenia substancji czynnych:

• Lipofundin MCT/LCT – łączy olej sojowy z trójglicerydami o średniej długości łańcucha (MCT), które stanowią szybciej dostępne źródło energii.
• ClinOleic – mieszanka oleju sojowego i oleju z oliwek, dostarczająca więcej jednonienasyconych kwasów tłuszczowych.
• Lipidem oraz SMOFlipid – nowoczesne emulsje łączące olej sojowy, MCT, olej z oliwek i olej rybi, które dzięki obecności kwasów omega-3 z ryb mają korzystniejszy wpływ na procesy zapalne i czynność wątroby.
• Kabiven i Finomel – preparaty typu „trzy w jednym”, w jednym worku łączące emulsję tłuszczową (z olejem sojowym), aminokwasy i glukozę, czyli komplet składników odżywczych.

Wybór konkretnego preparatu nie jest przypadkowy. Lekarz prowadzący żywienie dobiera go indywidualnie, biorąc pod uwagę stan pacjenta, czas trwania terapii oraz funkcjonowanie wątroby. U osób żywionych dożylnie przez bardzo długi czas preferuje się dziś często emulsje wzbogacone o olej rybi, ponieważ uważa się, że łagodniej oddziałują na wątrobę niż preparaty oparte wyłącznie na oleju sojowym.

Jak organizm radzi sobie z olejem sojowym podanym dożylnie?

Po wprowadzeniu emulsji do żyły zawarte w niej trójglicerydy trafiają do krwiobiegu i są stopniowo rozkładane oraz wykorzystywane przez tkanki – częściowo jako źródło energii „na bieżąco”, a częściowo jako materiał do budowy struktur komórkowych. Cały proces przypomina to, co dzieje się w organizmie po zjedzeniu tłustego posiłku, tyle że z pominięciem etapu trawienia w jelitach. U zdrowych ochotników emulsja tłuszczowa zawierająca olej sojowy jest usuwana z osocza bardzo sprawnie, a jej okres półtrwania we krwi liczony jest w minutach.

Tempo, w jakim organizm „uprząta” podany tłuszcz, ma ogromne znaczenie praktyczne. Jeśli wlew jest zbyt szybki lub dawka zbyt duża w stosunku do możliwości pacjenta, tłuszcz może zacząć gromadzić się we krwi. Dlatego żywienie pozajelitowe zawsze prowadzi się pod ścisłą kontrolą – monitoruje się między innymi poziom trójglicerydów oraz parametry pracy wątroby. To nie jest terapia, którą można prowadzić „na oko”; wymaga doświadczenia i regularnych badań kontrolnych.

Olej sojowy w kapsułkach, suplementach i lekach doustnych

Drugim obszarem, w którym olej sojowy odgrywa cichą, ale istotną rolę, są preparaty doustne. Znajdziemy go w składzie wielu kapsułek żelatynowych jako tak zwaną substancję pomocniczą – nośnik, który rozpuszcza i przenosi właściwą substancję czynną, na przykład witaminy rozpuszczalne w tłuszczach czy ekstrakty roślinne. Dzięki temu organizm lepiej wchłania składnik aktywny. Olej sojowy bywa też dodawany do mieszanek olejowych typu omega-3-6-9, gdzie uzupełnia profil kwasów tłuszczowych obok oleju lnianego, oleju z ryb czy oleju z ogórecznika.

Jako samodzielny składnik diety olej sojowy jest cenionym źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Dostarcza zarówno kwasu linolowego z grupy omega-6, jak i rzadszego w olejach roślinnych kwasu alfa-linolenowego z grupy omega-3. Warto przy tym pamiętać, że oleje bogate w kwas alfa-linolenowy są wrażliwe na wysoką temperaturę i światło – pod wpływem ciepła ALA się utlenia, a powstałe związki nie są dla zdrowia obojętne. Dlatego oleje tłoczone na zimno najlepiej przechowywać w ciemnych butelkach, w chłodzie, i nie używać ich do smażenia.

Wpływ oleju sojowego na serce, cholesterol i naczynia

Najczęściej przypisywaną oleju sojowemu korzyścią zdrowotną jest jego wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Zawarte w nim niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe uczestniczą w regulacji gospodarki lipidowej organizmu. Kwas linolowy sprzyja obniżaniu stężenia trójglicerydów oraz „złego” cholesterolu LDL, jednocześnie wspierając utrzymanie odpowiedniego poziomu „dobrego” cholesterolu HDL. Z kolei kwas alfa-linolenowy wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe, a w organizmie może być częściowo przekształcany w kwasy EPA i DHA – te same, które kojarzymy z olejem rybim i zdrowiem serca. Dodatkowo obecne w oleju sterole roślinne pomagają ograniczać wchłanianie cholesterolu, a lecytyna wspiera prawidłowe krążenie.

Warto jednak zachować zdrowy umiar w ocenie tych korzyści. Większość danych wskazujących na ochronne działanie kwasu alfa-linolenowego pochodzi z badań obserwacyjnych – osoby, które od lat spożywają więcej ALA, rzadziej zapadają na chorobę wieńcową. Wyniki rygorystycznych badań klinicznych, w których celowo podawano ALA i porównywano go z placebo, nie są już tak jednoznaczne. Oznacza to, że olej sojowy może być wartościowym elementem zdrowej diety wspierającej serce, ale nie należy traktować go jak leku gwarantującego ochronę przed zawałem. Najwięcej zyskamy, włączając go do zróżnicowanego, zbilansowanego sposobu odżywiania, a nie traktując jako cudowny środek sam w sobie.

Olej sojowy a skóra i włosy

Olej sojowy znalazł też szerokie zastosowanie w pielęgnacji i kosmetyce, co wynika z jego składu. Wysoka zawartość kwasu linolowego sprawia, że dobrze wpływa na barierę ochronną skóry, a witamina E działa antyoksydacyjnie, pomagając chronić skórę przed wolnymi rodnikami i wspierając gojenie. Olej bywa polecany do pielęgnacji skóry suchej, podrażnionej i skłonnej do stanów zapalnych, w tym jako element wspomagający przy atopowym zapaleniu skóry (AZS), gdzie pomaga odbudować płaszcz lipidowy i łagodzić uczucie ściągnięcia. W pielęgnacji włosów ceniony jest za właściwości nawilżające i wygładzające. Trzeba jednak podkreślić, że są to zastosowania pielęgnacyjne i wspomagające – nie zastępują one leczenia dermatologicznego, a osoby z chorobami skóry powinny kosmetyki dobierać w porozumieniu z lekarzem.

Bezpieczeństwo stosowania – działania niepożądane

Olej sojowy stosowany rozsądnie jest substancją dobrze tolerowaną, a poważne działania niepożądane przy prawidłowym dawkowaniu i monitorowaniu występują rzadko lub bardzo rzadko. Dotyczy to przede wszystkim postaci dożylnej, czyli emulsji tłuszczowych. Do najczęściej obserwowanych, zwykle łagodnych objawów należą ból głowy, przejściowy wzrost temperatury ciała, dreszcze, drżenia i uczucie zmęczenia. U części pacjentów żywionych pozajelitowo może pojawić się przemijający wzrost aktywności enzymów wątrobowych – zjawisko to jest zwykle odwracalne i ustępuje po zakończeniu lub modyfikacji terapii.

Najpoważniejszym powikłaniem związanym z dożylnym podawaniem tłuszczu jest tak zwany zespół przeciążenia tłuszczem (nazywany też zespołem przedawkowania tłuszczu). Dochodzi do niego, gdy organizm nie nadąża z metabolizowaniem podanego tłuszczu – najczęściej w wyniku zbyt szybkiego lub zbyt obfitego wlewu. Może się on objawiać między innymi nadmiarem tłuszczu we krwi, gorączką, gromadzeniem się tłuszczu w narządach, zaburzeniami krzepnięcia i pracy wątroby, a w skrajnych przypadkach prowadzić do poważnych zaburzeń świadomości. To właśnie z tego powodu żywienie pozajelitowe musi być prowadzone wyłącznie przez wykwalifikowany personel i pod stałą kontrolą badań. Zespół ten zwykle ustępuje po przerwaniu wlewu.

Komu olej sojowy może zaszkodzić – przeciwwskazania

Choć olej sojowy jest powszechnie stosowany, istnieją sytuacje, w których jego preparaty (zwłaszcza dożylne) są przeciwwskazane lub wymagają szczególnej ostrożności. Najważniejszą grupą są osoby z alergią. Ponieważ emulsje tłuszczowe mogą zawierać domieszki białek pochodzących z soi i jaja, a niektóre preparaty łączone bywają z innymi składnikami, przeciwwskazaniem jest uczulenie na soję, białko jaja lub orzeszki ziemne.

Poniżej zebrano główne sytuacje, w których stosowanie dożylnych preparatów z olejem sojowym jest przeciwwskazane lub mocno ograniczone:

• Alergia na soję, białko jaja lub orzeszki ziemne.
• Ciężka hiperlipemia, czyli bardzo wysokie stężenie tłuszczów we krwi oraz zaburzenia metabolizmu tłuszczów.
• Stan ciężkiego wstrząsu, w którym dochodzi do zaburzeń przepływu krwi przez tkanki i upośledzenia metabolizmu lipidów.
• Ciężka niewydolność wątroby oraz ciężka niewydolność nerek, jeśli nie ma możliwości zastosowania leczenia nerkozastępczego (dializy).

Niezależnie od bezwzględnych przeciwwskazań, szczególnej ostrożności wymagają pacjenci z zaburzeniami metabolizmu tłuszczów, podwyższonym poziomem bilirubiny, nadciśnieniem płucnym, a także noworodki i wcześniaki przy długotrwałym podawaniu. We wszystkich tych przypadkach decyzję podejmuje lekarz, ważąc spodziewane korzyści wobec możliwego ryzyka.

Olej sojowy w ciąży i podczas karmienia piersią

Stosowanie preparatów zawierających olej sojowy u kobiet w ciąży i karmiących wymaga indywidualnej oceny. Dla większości emulsji tłuszczowych brakuje wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa w ciąży, dlatego decyzję o ich podaniu podejmuje się wyłącznie wtedy, gdy jest to medycznie konieczne, po dokładnym rozważeniu korzyści i ryzyka. Wyjątkiem bywa preparat zawierający wyłącznie olej sojowy w niższym stężeniu, dla którego nie odnotowano działań niepożądanych w okresie ciąży. W odniesieniu do karmienia piersią większość producentów zaleca wstrzymanie się od karmienia w trakcie żywienia pozajelitowego, niezależnie od składu emulsji. Warto podkreślić, że są to zalecenia dotyczące postaci szpitalnych, podawanych dożylnie – kulinarne czy kosmetyczne użycie oleju sojowego to zupełnie inna sytuacja i nie budzi takich zastrzeżeń.

Bibliografia

1. Raman M, Almutairdi A, Mulesa L, Alberda C, Beattie C, Gramlich L. Parenteral Nutrition and Lipids. Nutrients. 2017;9(4):388. DOI: 10.3390/nu9040388 PMID: 28420095
2. Anez-Bustillos L, Dao DT, Baker MA, Fell GL, Puder M, Gura KM. Intravenous Fat Emulsion Formulations for the Adult and Pediatric Patient: Understanding the Differences. Nutr Clin Pract. 2016;31(5):596-609. DOI: 10.1177/0884533616662996 PMID: 27533942
3. Calder PC, Waitzberg DL, Klek S, Martindale RG. Lipids in Parenteral Nutrition: Biological Aspects. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2020;44 Suppl 1:S21-S27. DOI: 10.1002/jpen.1756 PMID: 32049394
4. Pan A, Chen M, Chowdhury R, Wu JH, Sun Q, Campos H, Mozaffarian D, Hu FB. α-Linolenic acid and risk of cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2012;96(6):1262-1273. DOI: 10.3945/ajcn.112.044040 PMID: 23076616
5. Waqas MK, Akhtar N, Mustafa R, Jamshaid M, Khan HMS, Murtaza G. Dermatological and cosmeceutical benefits of Glycine max (soybean) and its active components. Acta Pol Pharm. 2015;72(1):3-11. PMID: 25850195