Inaktywowany wirus kleszczowego zapalenia mózgu – substancja czynna szczepionek przeciw KZM
Kleszczowe zapalenie mózgu, w skrócie KZM, to jedna z najpoważniejszych chorób wirusowych przenoszonych przez kleszcze w Europie. Wywołuje ją wirus należący do rodziny Flaviviridae – tej samej, do której zaliczają się patogeny powodujące dengę, żółtą gorączkę czy chorobę Zachodniego Nilu. W Polsce choroba jest obecna na terenie całego kraju, a liczba oficjalnie rejestrowanych przypadków systematycznie rośnie – w 2024 roku zgłoszono blisko 800 zachorowań, co oznacza wzrost o ponad 20% w porównaniu z rokiem poprzednim. Tymczasem eksperci są zgodni, że rzeczywista liczba przypadków jest znacznie wyższa, bo wiele infekcji przebiega bezobjawowo lub zostaje błędnie rozpoznanych. Wirus kleszczowego zapalenia mózgu ma charakter neurotropowy – atakuje bezpośrednio komórki układu nerwowego, prowadząc do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu lub jednocześnie obu tych struktur. Konsekwencje choroby mogą być trwałe i poważnie obniżać jakość życia. Na wirusy nie działają antybiotyki, a medycyna nie dysponuje żadnym lekiem zdolnym do zniszczenia wirusa KZM raz wprowadzonego do organizmu. Jedyną udowodnioną, skuteczną metodą ochrony przed zachorowaniem jest szczepienie ochronne. Substancją czynną stosowanych w Polsce szczepionek jest inaktywowany wirus kleszczowego zapalenia mózgu – biologiczny preparat, który uczy układ odpornościowy rozpoznawać i zwalczać prawdziwego wirusa, nie powodując przy tym choroby. W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest ta substancja czynna, jak działa, jakie preparaty są dostępne na polskim rynku, kto powinien się zaszczepić i czego można się spodziewać po szczepieniu.
Czym jest inaktywowany wirus kleszczowego zapalenia mózgu?
Inaktywowany wirus kleszczowego zapalenia mózgu, znany w nomenklaturze farmaceutycznej pod łacińską nazwą Vaccinum encephalitidis ixodibus advectae inactivatum, to substancja biologiczna będąca podstawowym składnikiem szczepionek ochronnych przeciw KZM. Słowo „inaktywowany” jest tu kluczowe i oznacza, że wirus został pozbawiony zdolności do namnażania się i wywoływania choroby, ale zachowuje swoje właściwości antygenowe – czyli cechy rozpoznawalne przez ludzki układ odpornościowy. Mówiąc prościej: wirus jest „martwy”, ale nadal wygląda dla organizmu jak prawdziwe zagrożenie, co skłania go do uruchomienia mechanizmów obronnych.
Produkcja tej substancji czynnej jest złożonym procesem biotechnologicznym. Wirusy KZM hoduje się na kulturach komórkowych – konkretnie na fibroblastach (komórkach tkanki łącznej) zarodków kurzych. Namnożony wirus jest następnie inaktywowany przy użyciu formaliny, która niszczy jego zdolność do replikacji, zachowując jednocześnie nienaruszony kształt cząsteczki wirusowej. Tak przygotowany antygen jest oczyszczany i łączony z adiuwantem – wodorotlenkiem glinu, który wzmacnia odpowiedź immunologiczną na szczepienie.
Warto podkreślić, że dostępne w Polsce szczepionki zawierają szczep wirusa odmiany centralnoeuropejskiej, która dominuje w naszym regionie geograficznym i jest przenoszona przez kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus). Jednocześnie wykazano, że wywołana przez tę substancję odporność obejmuje wszystkie trzy znane podtypy wirusa KZM: europejski, syberyjski i dalekowschodni – co jest istotne dla osób podróżujących na tereny Azji.
Jak wirus KZM trafia do organizmu i co się z nim dzieje?
Zrozumienie mechanizmu zakażenia pomaga docenić, dlaczego szczepienie jest tak ważne i dlaczego nawet szybkie usunięcie kleszcza nie chroni przed KZM tak skutecznie jak w przypadku boreliozy.
Wirus kleszczowego zapalenia mózgu, w odróżnieniu od bakterii wywołujących boreliozę, nie znajduje się w jelitach kleszcza, lecz w jego ślinie. Ślina ta ma właściwości znieczulające i jest wprowadzana do skóry niemal natychmiast po wkłuciu pajęczaka. Oznacza to, że do transmisji wirusa może dojść już w ciągu kilku do kilkunastu minut od momentu ukłucia – znacznie szybciej niż w przypadku bakterii Borrelia burgdorferi, których przekazanie wymaga wielu godzin ssania krwi.
Po wniknięciu do organizmu wirus namnaża się lokalnie, a następnie drogą naczyń limfatycznych wędruje do węzłów chłonnych i narządów układu siateczkowo-śródbłonkowego, przede wszystkim do wątroby i śledziony. To właśnie ta pierwsza faza wiremii odpowiada za wstępne, grypopodobne objawy choroby. Jeśli organizm nie zdoła skutecznie zatrzymać wirusa na tym etapie, przedostaje się on przez barierę krew-mózg do ośrodkowego układu nerwowego, powodując neurologiczną, znacznie groźniejszą drugą fazę choroby.
Należy też pamiętać, że zakażenie jest możliwe nie tylko przez ukłucie kleszcza. Rzadszą, ale udokumentowaną drogą jest spożycie surowego, niepasteryzowanego mleka lub przetworów mlecznych od zainfekowanych krów, owiec i kóz.
Przebieg kleszczowego zapalenia mózgu – dwie fazy choroby
Kleszczowe zapalenie mózgu ma charakterystyczny, dwufazowy przebieg, który bywa mylący dla pacjentów i sprawia, że choroba jest niekiedy bagatelizowana we wczesnym stadium.
Pierwsza faza pojawia się zwykle po 7–14 dniach od ukłucia przez zakażonego kleszcza i odpowiada momentowi wiremii, czyli obecności wirusa we krwi. Objawy na tym etapie są nieswoiste i przypominają zwykłe przeziębienie lub grypę: gorączka lub stan podgorączkowy, bóle mięśni, uczucie zmęczenia, bóle głowy. Taki stan utrzymuje się zazwyczaj od 1 do 8 dni. U części chorych (szacuje się, że u około jednej trzeciej) choroba zatrzymuje się na tym etapie i samoistnie mija bez poważnych konsekwencji.
Druga faza jest znacznie groźniejsza i dotyczy chorych, u których wirus przełamał barierę krew-mózg i zaatakował ośrodkowy układ nerwowy. Poprzedzona jest krótkim, pozornym poprawieniem stanu zdrowia trwającym od kilku dni do dwóch tygodni. Potem następuje nagłe pogorszenie, a pojawiające się objawy zależą od tego, które struktury układu nerwowego zostały zaatakowane:
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – silne bóle głowy, wysoka gorączka, charakterystyczna sztywność karku, nadwrażliwość na światło i dźwięk, nudności i wymioty
- Zapalenie mózgu lub mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych – do powyższych objawów dołączają zaburzenia świadomości, dezorientacja, drgawki, a niekiedy utrata przytomności
- Zapalenie rdzenia kręgowego – niedowłady i porażenia kończyn, szczególnie obręczy barkowej i ramion, zaburzenia mowy i połykania
Śmiertelność w przebiegu KZM w Europie wynosi od 0,5 do 2%, jednak to nie śmierć jest najczęstszą tragiczną konsekwencją. Znacznie bardziej powszechnym problemem są trwałe powikłania neurologiczne – szacuje się, że dotykają one od 35 do nawet 58% chorych, u których doszło do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. Mogą to być chroniczne bóle głowy, zaburzenia równowagi i koordynacji, problemy z pamięcią i koncentracją, przewlekłe zmęczenie, a w najpoważniejszych przypadkach niedowłady i porażenia, które mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy lub całe życie.
Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu – co może zaoferować medycyna?
To jeden z najtrudniejszych aspektów KZM z punktu widzenia pacjenta i lekarza: nie istnieje żaden lek, który działałby przyczynowo na wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Nie ma odpowiednika oseltamiwiru stosowanego w grypie czy leków przeciwwirusowych używanych w terapii HIV czy wirusowego zapalenia wątroby. Antybiotyki są w tym przypadku całkowicie bezskuteczne, ponieważ KZM jest chorobą wirusową, a nie bakteryjną.
Leczenie ma charakter wyłącznie objawowy i podtrzymujący. W zależności od ciężkości przebiegu choroby stosuje się:
- leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (paracetamol, ibuprofen) w celu łagodzenia gorączki i dolegliwości bólowych
- leki przeciwobrzękowe i kortykosteroidy w przypadku nasilonego obrzęku mózgu
- leki przeciwdrgawkowe przy napadach drgawkowych
- intensywną opiekę neurologiczną i rehabilitację w przypadkach z trwałymi powikłaniami
Pacjenci z drugą fazą choroby wymagają zazwyczaj hospitalizacji, niekiedy na oddziałach neurologii lub intensywnej terapii. Diagnostyka opiera się na badaniach serologicznych krwi (oznaczenie przeciwciał IgM i IgG wobec wirusa KZM), a w cięższych przypadkach także na badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego pobranego w warunku szpitalnych.
Właśnie ten brak leczenia przyczynowego sprawia, że profilaktyka w postaci szczepienia jest tak absolutnie fundamentalna. Szczepienie to jedyna dostępna metoda, która realnie chroni przed ciężkim przebiegiem i powikłaniami KZM.
Szczepionki dostępne w Polsce – FSME-IMMUN i Encepur
Na polskim rynku farmaceutycznym dostępne są dwa preparaty zawierające inaktywowany wirus kleszczowego zapalenia mózgu jako substancję czynną: FSME-IMMUN (producent: Pfizer) i Encepur (producent: Bavarian Nordic). Oba preparaty występują w wersji dla dorosłych oraz w wersji dziecięcej z obniżoną dawką antygenu.
Poniższa tabela przedstawia najważniejsze różnice między oboma preparatami:
| Cecha |
FSME-IMMUN |
Encepur |
| Szczep wirusa |
Neudörfl |
K23 |
| Stężenie antygenu |
2,4 µg/dawkę |
1,5 µg/dawkę |
| Stabilizator |
albumina |
sacharoza |
| Wersja dziecięca |
od 1. roku życia |
od 1. roku życia |
| Schemat przyspieszony |
dwie dawki w odstępie 14 dni (ochrona w sezonie) |
trzy dawki: dzień 0–7–21 |
Oba preparaty wytwarzane są tą samą metodą: wirus namnażany jest na fibroblastach kurzych, następnie inaktywowany formaliną, oczyszczany i łączony z adiuwantem w postaci wodorotlenku glinu. Skuteczność obu szczepionek jest bardzo wysoka i porównywalna – badania wykazały, że już po podaniu pierwszej dawki odporność wytwarza ponad 90% zaszczepionych. Wyniki badań nad immunogennością potwierdziły, że obie szczepionki zapewniają ochronę przed wszystkimi trzema podtypami wirusa KZM.
W sytuacji, gdy dany preparat jest chwilowo niedostępny, dopuszcza się kontynuację szczepień preparatem drugiej firmy – preferowane jest jednak, aby cały cykl pierwotny był realizowany tym samym produktem.
Jak działa inaktywowany wirus jako substancja czynna – mechanizm immunizacji
Mechanizm działania szczepionki opartej na inaktywowanym wirusie jest klasycznym przykładem czynnej immunizacji. Po podaniu szczepionki domięśniowo układ odpornościowy „widzi” cząsteczki wirusowe i rozpoznaje je jako obce. Choć wirus jest martwy i nie jest zdolny do namnażania, jego struktura powierzchniowa jest zachowana i wystarczy, aby uruchomić pełną kaskadę odpowiedzi immunologicznej.
Limfocyty B zaczynają produkować swoiste przeciwciała klasy IgG skierowane przeciwko białkom otoczki wirusa KZM. Równocześnie kształtuje się odpowiedź komórkowa – limfocyty T uczą się rozpoznawać zainfekowane komórki. Co szczególnie ważne: część tych komórek przekształca się w tzw. komórki pamięci immunologicznej, które potrafią „zapamiętać” kontakt z antygenem na wiele lat.
Gdy zaszczepiona osoba zetknie się z prawdziwym wirusem KZM – na przykład w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza – jej układ odpornościowy reaguje natychmiast. Dzięki obecnym we krwi przeciwciałom i gotowym limfocytom T wirus zostaje zneutralizowany zanim zdąży się rozmnożyć i przedostać do układu nerwowego. Kluczowe jest to, że do wytworzenia pełnej odporności konieczne jest ukończenie schematu trzech dawek pierwotnych – tylko wtedy organizm wytwarza wystarczającą ilość przeciwciał i trwałą pamięć immunologiczną.
Schemat szczepienia – ile dawek i kiedy?
Prawidłowe zaplanowanie szczepienia wymaga znajomości obowiązujących schematów dawkowania. Szczepienie podstawowe przeciw KZM składa się z trzech dawek.
Schemat standardowy dla FSME-IMMUN:
- Dawka 1: w wybranym terminie
- Dawka 2: 1–3 miesiące po pierwszej dawce
- Dawka 3: 5–12 miesięcy po drugiej dawce
Schemat przyspieszony dla FSME-IMMUN: Jeśli konieczne jest szybkie uzyskanie ochrony w trwającym już sezonie aktywności kleszczy, drugą dawkę można podać już po 14 dniach od pierwszej. Po dwóch dawkach podanych w tym schemacie uzyskuje się wystarczającą ochronę na bieżący sezon. Trzecią dawkę podaje się 5–12 miesięcy później.
Schemat przyspieszony dla Encepur: Przewiduje podanie trzech dawek w dniach 0, 7 i 21, co pozwala na uzyskanie pełnej ochrony już po trzech tygodniach.
Po ukończeniu cyklu podstawowego niezbędne są dawki przypominające, ponieważ poziom ochronnych przeciwciał stopniowo spada:
- Pierwsza dawka przypominająca: 3 lata po zakończeniu schematu podstawowego
- Kolejne dawki przypominające: co 5 lat u osób poniżej 60. roku życia
- U osób po 60. roku życia: co 3 lata (ze względu na słabszą odpowiedź immunologiczną)
Odporność poszczepienna po ukończeniu pełnego schematu podstawowego utrzymuje się przez co najmniej 3 lata. Po regularnych dawkach przypominających ochrona jest długotrwała, a jej skuteczność sięga nawet 95–99%.
Kto powinien się zaszczepić?
Szczepienie przeciw KZM jest szczepieniem zalecanym (nieobowiązkowym) w Polsce, co oznacza, że decyzja o szczepieniu należy do pacjenta i jest finansowana ze środków własnych. Wyjątek stanowią pracownicy zawodowo narażeni na kontakt z kleszczami – koszt szczepionki i wykonania szczepienia pokrywa w ich przypadku pracodawca.
Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom należącym do następujących grup:
- Osoby zamieszkujące lub regularnie przebywające na terenach endemicznych – województwa podlaskie, warmińsko-mazurskie, mazowieckie, ale też coraz szerzej tereny całej Polski
- Osoby aktywne na świeżym powietrzu: grzybiarze, wędkarze, myśliwi, rowerzyści, biegacze terenowi, turyści piesi
- Pracownicy leśni, rolnicy, ogrodnicy i wszyscy, których praca wiąże się z przebywaniem w środowisku naturalnym
- Dzieci uczestniczące w zajęciach na świeżym powietrzu, koloniach i obozach
- Podróżnicy wyjeżdżający do krajów o wysokim ryzyku KZM: Austria, Niemcy, Czechy, Słowacja, Węgry, kraje bałtyckie, Rosja, a także wybrane regiony Chin i Japonii
- Osoby w każdym wieku, które chcą się zabezpieczyć przed poważnymi skutkami choroby
Warto pamiętać, że wirus KZM nie jest już wyłącznie problemem terenów typowo leśnych. Kleszcze coraz częściej bytują w parkach miejskich, przydomowych ogródkach i na obrzeżach miast, co sprawia, że ryzyko ukłucia dotyczy praktycznie każdego.
Bezpieczeństwo szczepionki i możliwe działania niepożądane
Szczepionki zawierające inaktywowany wirus KZM mają bardzo dobrze udokumentowany profil bezpieczeństwa potwierdzony przez dziesięciolecia stosowania. Są to preparaty inaktywowane, co oznacza, że nie ma żadnej możliwości zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu w wyniku szczepienia – wirus jest martwy i nie może się namnażać.
Działania niepożądane są zazwyczaj łagodne i przemijające:
- Miejscowe: zaczerwienienie, obrzęk i bolesność w miejscu wstrzyknięcia, ustępujące samoistnie w ciągu 1–2 dni
- Ogólnoustrojowe: stan podgorączkowy lub gorączka (zwłaszcza u dzieci po pierwszej dawce), uczucie zmęczenia, bóle głowy, bóle mięśni i stawów – zwykle mijające po 2–3 dniach
Poważne działania niepożądane, takie jak reakcje alergiczne (anafilaksja), zdarzają się niezwykle rzadko i są monitorowane przez systemy nadzoru nad bezpieczeństwem szczepień. Właśnie dlatego po szczepieniu zaleca się pozostanie przez około 15–30 minut pod obserwacją w gabinecie lekarskim.
Szczepionek tych nie należy podawać osobom z potwierdzonym uczuleniem na którykolwiek składnik preparatu, w tym na albuminy kurze (zawarte w śladowych ilościach ze względu na metodę produkcji). Szczepienie należy odłożyć w przypadku ostrego zakażenia przebiegającego z gorączką. Kobiety w ciąży powinny przedyskutować decyzję o szczepieniu z lekarzem, który oceni stosunek potencjalnych korzyści do ryzyka.
Istotna informacja praktyczna: między dawkami szczepionki na KZM a innymi szczepionkami zaleca się zachowanie odstępu, gdyż nie przeprowadzono wystarczających badań oceniających jednoczesne ich stosowanie.
Epidemiologia KZM w Polsce i Europie – rosnące zagrożenie
| Region / kraj |
Roczna liczba przypadków KZM |
Trend |
| Polska |
~800 (2024) |
silny wzrost |
| Austria |
~100–200 |
stabilny (wysoki poziom zaszczepienia) |
| Niemcy |
~400–700 |
wzrost |
| Czechy |
~600–800 |
wzrost |
| Litwa, Łotwa, Estonia |
~200–400 łącznie |
wzrost |
| Finlandia, Szwecja |
~200–400 łącznie |
wzrost |
Polska posiada oficjalny status kraju endemicznego dla KZM, podobnie jak inne państwa Europy Centralnej, Północnej i Wschodniej. W ostatnich latach obserwuje się gwałtowne zwiększanie zasięgu geograficznego choroby w całej Europie – zachorowania rejestrowane są już w Wielkiej Brytanii, Holandii i innych krajach, które dotychczas uważały się za wolne od KZM. Eksperci wiążą to zjawisko z postępującymi zmianami klimatycznymi, które wydłużają sezon aktywności kleszczy i sprzyjają ich ekspansji na nowe terytoria.
W Polsce odsetek kleszczy zakażonych wirusem KZM szacuje się na 3–15%, przy czym lokalne ogniska mogą wykazywać znacznie wyższe zainfekowanie populacji pajęczaków. Zachorowania odnotowano już we wszystkich 16 województwach, choć tradycyjnie najwięcej przypadków pochodzi z Podlasia, Warmii i Mazur oraz z terenów podgórskich.
Czy szczepionka na KZM chroni też przed boreliozą?
Nie. Szczepionka zawierająca inaktywowany wirus KZM chroni wyłącznie przed kleszczowym zapaleniem mózgu. Borelioza to choroba bakteryjna wywoływana przez krętki Borrelia burgdorferi – na boreliozę nie ma dostępnej szczepionki dla ludzi w Polsce i Europie. To dwie zupełnie różne choroby przenoszone przez te same kleszcze, ale wymagające odrębnego podejścia profilaktycznego.
Czy po szczepieniu można zachorować na KZM?
Szczepienie nie daje stuprocentowej gwarancji ochrony, jednak skuteczność po ukończeniu pełnego cyklu trzech dawek sięga 95–99%. Osoby zaszczepione, które mimo wszystko zachorują, przechodzą chorobę w znacznie łagodniejszej postaci i z mniejszym ryzykiem powikłań neurologicznych.
Czy dziecko można zaszczepić przeciw KZM?
Tak. Obie dostępne w Polsce szczepionki – FSME-IMMUN Junior i Encepur Kinder – są zarejestrowane do stosowania u dzieci od ukończenia pierwszego roku życia. Wersja dziecięca zawiera o połowę mniejszą dawkę antygenu niż preparat dla dorosłych. Schemat dawkowania jest identyczny jak u dorosłych.
Szybko usunęłam kleszcza – czy mam ryzyko zachorowania na KZM?
Niestety tak. W przeciwieństwie do boreliozy, w przypadku KZM szybkie usunięcie kleszcza nie zapewnia skutecznej ochrony. Wirus znajduje się w ślinie kleszcza i może zostać przekazany niemal natychmiast po wkłuciu – nawet jeśli pajęczak był przyczepiony zaledwie kilkanaście minut. Dlatego jedynym pewnym zabezpieczeniem jest szczepienie wykonane przed kontaktem z kleszczem.
Gdzie można się zaszczepić przeciw KZM w Polsce?
Szczepionkę można nabyć w aptece stacjonarnej na receptę. Samo szczepienie można wykonać w gabinecie lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (lekarz POZ bezpłatnie zakwalifikuje do szczepienia i wystawi receptę), w prywatnych przychodniach i centrach medycznych, a także w poradniach medycyny podróży.
Czy KZM można się zarazić z mleka?
Tak, choć jest to rzadka droga zakażenia. Spożycie surowego, niepasteryzowanego mleka lub przetworów mlecznych (np. bundzu, oscypka) od zainfekowanych krów, owiec i kóz może prowadzić do zachorowania na KZM. Pasteryzacja mleka skutecznie niszczy wirusa. Zachorowania w wyniku spożycia mleka zgłaszano głównie w Czechach, Słowacji i na Węgrzech.
Czy szczepionka na KZM jest refundowana?
Standardowo nie. Szczepienie przeciw KZM jest szczepieniem zalecanym i płatnym. Wyjątkiem są pracownicy zawodowo narażeni na ryzyko zakażenia (leśnicy, pracownicy rolni, żołnierze) – w ich przypadku koszty ponosi pracodawca. Koszt jednej dawki szczepionki waha się zazwyczaj w granicach 100–160 zł, do czego dochodzi koszt wizyty lekarskiej.
Jak długo trzeba czekać na odporność po szczepieniu?
Po podaniu dwóch pierwszych dawek w schemacie standardowym lub przyspieszonym odporność jest wystarczająca do ochrony w trwającym sezonie. Pełna, optymalna odporność kształtuje się po podaniu trzeciej dawki. Najlepiej zatem rozpocząć szczepienie jesienią lub zimą, aby przed wiosennym sezonem aktywności kleszczy mieć za sobą co najmniej dwie dawki.
Czy seniorzy powinni się szczepić częściej?
Tak. Osoby po 60. roku życia mają nieco słabszą odpowiedź immunologiczną na szczepienie, dlatego zaleca się u nich skrócenie interwału między dawkami przypominającymi do co 3 lat (zamiast standardowych 5 lat). Jest to ważna informacja, bo starsze osoby często aktywnie spędzają czas na świeżym powietrzu – w ogrodzie, na spacerach czy podczas grzybobrania.
Bibliografia
- Bogovic P, Strle F. Tick-borne encephalitis: A review of epidemiology, clinical characteristics, and management. World J Clin Cases. 2015;3(5):430-441. DOI: 10.12998/wjcc.v3.i5.430 PMID: 25984517
- Riccardi N, Antonello RM, Luzzati R, Zajkowska J, Di Bella S, Giacobbe DR. Tick-borne encephalitis in Europe: a brief update on epidemiology, diagnosis, prevention, and treatment. Eur J Intern Med. 2019;62:1-6. DOI: 10.1016/j.ejim.2019.01.004 PMID: 30678880
- Van Heuverswyn J, Hallmaier-Wacker LK, Beauté J, Gomes Dias J, Haussig JM, Busch K, et al. Spatiotemporal spread of tick-borne encephalitis in the EU/EEA, 2012 to 2020. Euro Surveill. 2023;28(11):2200543. DOI: 10.2807/1560-7917.ES.2023.28.11.2200543 PMID: 36927718
- Miazga W, Wnuk K, Tatara T, Świtalski J, Matera A, Religioni U, Gujski M. The long-term efficacy of tick-borne encephalitis vaccines available in Europe – a systematic review. BMC Infect Dis. 2023;23(1):621. DOI: 10.1186/s12879-023-08562-9 PMID: 37735357
- Demicheli V, Debalini MG, Rivetti A. Vaccines for preventing tick-borne encephalitis. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(1):CD000977. DOI: 10.1002/14651858.CD000977.pub2 PMID: 19160184
