Cervarix to szczepionka przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), typy 16 i 18. Jest stosowana w profilaktyce zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu związanych przyczynowo z określonymi onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Szczepionka jest przeznaczona do stosowania u osób od ukończenia 9. roku życia. Cervarix jest dostępny na receptę.
Gardasil to szczepionka przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Jest przeznaczona do czynnego uodparniania osób w wieku od 9 lat przeciwko chorobom wywoływanym przez wirusa HPV, takim jak: rak szyjki macicy, sromu, pochwy, odbytu, a także zmiany przednowotworowe. Szczepionka jest dostępna na receptę.
Gardasil 9 to szczepionka przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Jest dostępna na receptę. Szczepionka ta jest przeznaczona dla osób dorosłych i dzieci powyżej 9 roku życia. Stosuje się ją w celu wytworzenia odporności organizmu na choroby wywoływane przez wirus brodawczaka ludzkiego, takie jak zmiany przednowotworowe i rak szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu, a także brodawki narządów płciowych.
Silgard to szczepionka przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Jest przeznaczona dla osób dorosłych i dzieci powyżej 9 roku życia. Szczepionka ta jest podawana w celu zabezpieczenia przed chorobami wywoływanymi przez wirusy HPV, takimi jak zmiany przednowotworowe narządów płciowych (szyjki macicy, sromu i pochwy), zmiany przednowotworowe odbytnicy, rak szyjki macicy oraz rak odbytnicy, a także brodawki narządów płciowych. Lek dostępny jest wyłącznie na receptę.
Białko wirusa brodawczaka ludzkiego – substancja wchodząca w skład szczepionki przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego. Mechanizm działania szczepionki polega na wytworzeniu immunologicznej odpowiedzi humoralnej organizmu, co ma chronić przed zakażeniem HPV.
Wskazaniem do stosowania białka wirusa brodawczaka ludzkiego jest zapobieganie wystąpienia dysplazji szyjki macicy dużego stopnia, raka szyjki macicy, zmian dysplastycznych sromu dużego stopnia i brodawek zewnętrznych narządów płciowych, które wiążą się z zakażeniem HPV typu 6, 11, 16 i 18.
Białko wirusa brodawczaka ludzkiego dostępne jest w postaci zawiesiny do wstrzykiwań. Skuteczność szczepionki wykazano u kobiet w wieku 16-26 lat oraz dzieci i młodzieży od 9 do 15 roku życia.
Możliwe działania niepożądane: Ogólnym skutkiem ubocznym szczepionki jest gorączka. Pozostałe dolegliwości związane są z miejscem wstrzyknięcia i obejmują ból, rumień, obrzęk, krwawienie i świąd.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Wirus brodawczaka ludzkiego, znany powszechnie pod angielskim skrótem HPV (ang. Human Papillomavirus), to jeden z najczęstszych patogenów przenoszonych drogą kontaktów seksualnych. Szacuje się, że do 50. roku życia aż 80% aktywnych seksualnie kobiet i ponad 90% mężczyzn miało przynajmniej jeden kontakt z tym wirusem. Samo zakażenie HPV u większości osób przebiega zupełnie bezobjawowo i ustępuje samoistnie, zanim zdążymy się w ogóle zorientować, że do niego doszło. Jednak u pewnej grupy zakażonych wirus nie zostaje usunięty z organizmu – zakorzeniony w komórkach nabłonka, potrafi przez lata działać w ukryciu, by ostatecznie doprowadzić do powstawania zmian przednowotworowych, a następnie nowotworów. Rak szyjki macicy, nowotwory odbytu, gardła, prącia, sromu i pochwy – to wszystko schorzenia, za które w zdecydowanej większości przypadków odpowiadają konkretne, wysoce onkogenne typy tego wirusa. Właśnie dlatego opracowanie skutecznej szczepionki przeciwko HPV było jednym z największych osiągnięć współczesnej medycyny prewencyjnej. Sercem tych szczepionek jest specyficzne białko wirusa – białko L1 – które, odpowiednio przetworzone i podane człowiekowi, uczy układ odpornościowy, jak rozpoznać i zniszczyć wroga, zanim ten zdąży wyrządzić szkodę. W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest to białko, jak działa jako substancja czynna, jakie szczepionki są dostępne w Polsce i dla kogo przeznaczone jest to szczepienie.
Wirus brodawczaka ludzkiego to mikroorganizm pozbawiony własnej otoczki lipidowej, co sprawia, że jest wyjątkowo odporny na wysychanie i potrafi utrzymywać się na powierzchniach przez dłuższy czas. Jego materiał genetyczny tworzy koliste, dwuniciowe DNA zamknięte w białkowej osłonie zwanej kapsydem. Ta zewnętrzna powłoka zbudowana jest przede wszystkim z białka L1, które układa się w charakterystyczną, geometrycznie symetryczną strukturę. W mniejszej ilości w kapsydzie obecne jest też białko L2, pełniące funkcje pomocnicze przy powstawaniu nowych cząstek wirusowych.
Rodzina HPV jest niezwykle liczna – do tej pory opisano już niemal 200 różnych typów tego wirusa, różniących się sekwencją genetyczną. Nie wszystkie są jednakowo niebezpieczne. Spośród nich szczególne znaczenie medyczne ma około 80 typów z grupy Alphapapillomavirus. Podział ze względu na potencjał onkogenny jest tutaj kluczowy:
HPV wykazuje szczególne powinowactwo do komórek nabłonkowych. Namnaża się wyłącznie w tkankach pokrywających powierzchnie ciała i wyściełające jamy narządów. Najchętniej zasiedla okolice narządów płciowych, odbyt oraz jamę ustną i gardło. Do zakażenia dochodzi wówczas, gdy wirus uzyska dostęp do głębszych warstw nabłonka przez mikroskopijne uszkodzenia, niewidoczne gołym okiem. Przekaz jest jasny: niemal każdy człowiek aktywny seksualnie prędzej czy później zetknie się z HPV. Pytanie nie brzmi więc „czy”, ale „jakie konsekwencje z tego wynikną” – i właśnie tutaj szczepienie odgrywa decydującą rolę.
Sercem każdej szczepionki przeciwko HPV jest białko L1 – główny budulec zewnętrznej osłony białkowej (kapsydu) wirusa. W żywym wirusie to właśnie L1 stanowi dominującą część powłoki otaczającej wirusowe DNA. Białko to posiada niezwykłą właściwość: może samoistnie składać się w przestrzenne struktury niemal identyczne wyglądem z prawdziwym wirusem. Te sztucznie wytworzone struktury noszą nazwę cząstek wirusopodobnych (ang. virus-like particles, w skrócie VLP).
Czym różnią się VLP od prawdziwego wirusa? Najważniejsza różnica jest fundamentalna – cząstki wirusopodobne są całkowicie puste w środku. Nie zawierają wirusowego DNA, nie potrafią zakażać komórek, nie są w stanie się namnażać ani wywoływać żadnej choroby. Z zewnątrz wyglądają jak HPV, bo zbudowane są z identycznych białek L1, ale wewnątrz nie ma niczego, co mogłoby stanowić zagrożenie. Są to w dosłownym sensie puste otoczki – biologiczne „attrapy” wirusa, które istnieją tylko po to, by wykształcić odporność.
Dlaczego właśnie L1? Odpowiedź tkwi w immunologii. Białko to eksponuje na swojej powierzchni epitopy – charakterystyczne fragmenty struktury, które układ odpornościowy potrafi rozpoznać jako obce. Kiedy organizm „widzi” cząstki VLP, reaguje tak samo, jak gdyby miał do czynienia z prawdziwym wirusem – uruchamia produkcję swoistych przeciwciał neutralizujących. Tyle że w przypadku szczepionki nie grozi mu żadna infekcja.
Produkcja białka L1 w ilościach niezbędnych do wytworzenia szczepionki wymaga zastosowania zaawansowanej biotechnologii. Korzysta się tutaj z metod rekombinacji DNA – do genomu odpowiednio wybranych organizmów-gospodarzy wprowadzany jest gen kodujący białko L1 danego typu HPV. Organizm-gospodarz produkuje następnie to białko na dużą skalę.
W zależności od szczepionki stosowane są różne systemy ekspresji:
Wyprodukowane białka L1 samoistnie składają się w struktury VLP, które są następnie oczyszczane i łączone z odpowiednimi substancjami pomocniczymi wzmacniającymi odpowiedź immunologiczną (adiuwantami). Cały ten proces jest ściśle kontrolowany i wielokrotnie weryfikowany pod kątem bezpieczeństwa i skuteczności.
Na polskim rynku dostępne są dwa preparaty szczepionkowe przeciwko HPV, różniące się liczbą typów wirusa, przed którymi chronią:
| Cecha | Cervarix (HPV-2) | Gardasil 9 (HPV-9) |
|---|---|---|
| Producent | GSK | MSD |
| Typy HPV w składzie | 16, 18 | 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 |
| Ochrona przed kłykcinami | Nie | Tak (typy 6 i 11) |
| Adiuwant | AS04 (MPL + wodorotlenek glinu) | AAHS (amorficzny hydroksyfosforan siarczanu glinu) |
| System ekspresji | Komórki owadzie | Komórki drożdżowe |
| Ochrona krzyżowa | Tak (częściowa, typy 31, 33, 45) | Tak (rozszerzony zakres) |
Obie szczepionki zawierają wyłącznie oczyszczone białka L1 w postaci cząstek VLP – żadna z nich nie zawiera żywego ani inaktywowanego wirusa. Nie ma więc żadnej możliwości, by szczepienie wywołało zakażenie HPV.
Cervarix wyróżnia się zastosowaniem innowacyjnego systemu adiuwantowego AS04, który zawiera immunostymulant MPL (3-O-deacylo-4′-monofosforylolipid A) oraz wodorotlenek glinu. Połączenie tych dwóch składników stymuluje układ odpornościowy silniej i bardziej kompleksowo niż sam wodorotlenek glinu, co przekłada się na wytworzenie wyjątkowo wysokich mian przeciwciał – niekiedy wyższych niż te obserwowane po naturalnym zakażeniu HPV.
Gardasil 9 to z kolei preparat dziewięciowalentny, który rozszerza ochronę na łącznie 9 typów HPV. Poza typami 16 i 18 chroni również przed HPV 31, 33, 45, 52 i 58, które razem z typami 16 i 18 odpowiadają za około 90% przypadków raka szyjki macicy. Dodatkowo, dzięki obecności białek L1 typów 6 i 11, Gardasil 9 zapobiega powstawaniu kłykcin kończystych i brodawczaków krtani.
Zrozumienie, dlaczego szczepionki HPV są tak skuteczne, wymaga krótkiego wprowadzenia do biologii samego zakażenia. Wirus brodawczaka ludzkiego nie dostaje się do krwioobiegu – zakaża wyłącznie lokalnie, namnażając się w komórkach nabłonkowych. Jego cykl życiowy przebiega niemal w całości wewnątrz jądra komórkowego, a białka wirusa są produkowane w bardzo małych ilościach lub przez bardzo krótki czas. To sprawia, że naturalna odpowiedź immunologiczna na zakażenie HPV jest często słaba i niewystarczająca, by trwale wyeliminować patogen.
Szczepionka rozwiązuje ten problem w elegancki sposób. Podane domięśniowo cząstki VLP są pobierane przez komórki prezentujące antygen (przede wszystkim komórki dendrytyczne), które następnie „pokazują” fragmenty białka L1 limfocytom T i B. Układ odpornościowy rozpoznaje VLP jako zagrożenie i uruchamia pełną humoralną odpowiedź immunologiczną – wytwarza duże ilości swoistych przeciwciał neutralizujących.
Kiedy w przyszłości dochodzi do kontaktu z prawdziwym wirusem HPV, te przeciwciała są już obecne w organizmie i gotowe do działania. Opłaszczają cząstki wirusa i uniemożliwiają im przyłączenie się do komórek nabłonka, zanim jeszcze dojdzie do zakażenia. To tak zwana odporność sterylna – organizm nie tylko nie choruje, ale w ogóle nie dopuszcza do infekcji.
Co istotne, strukturalne podobieństwo cząstek VLP do prawdziwego wirusa jest tak duże, że układ odpornościowy reaguje na nie znacznie silniej niż na naturalne zakażenie. Badania wykazały, że miana przeciwciał wytwarzanych po szczepieniu są wielokrotnie wyższe niż te obserwowane u osób, które przebyły naturalne zakażenie HPV. Długowieczne komórki pamięci immunologicznej zapewniają przy tym wieloletnią, a według wielu badań potencjalnie dożywotnią ochronę.
Najważniejszą zasadą dotyczącą szczepień HPV jest to, że największą skuteczność mają one wówczas, gdy podane są przed pierwszym kontaktem z wirusem – czyli przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Zalecany wiek szczepienia to 11.–12. rok życia, choć preparaty mogą być podawane od 9. roku życia. Nie oznacza to jednak, że osoby starsze nie mogą skorzystać z ochrony. Szczepionka jest zarejestrowana i zalecana kobietom oraz mężczyznom do 45. roku życia. Nawet jeśli dana osoba była już aktywna seksualnie i mogła zetknąć się z jednym typem HPV, szczepienie nadal chroni przed pozostałymi typami objętymi preparatem.
Aktualnie obowiązujące schematy dawkowania różnią się w zależności od wieku pacjenta:
Szczepionkę podaje się domięśniowo – w udo lub górną część ramienia. Oba dostępne preparaty (Cervarix i Gardasil 9) są w Polsce dostępne bezpłatnie dla dzieci do ukończenia 18. roku życia w ramach powszechnych programów szczepień i realizowane są w placówkach POZ oraz szkołach.
Skuteczność szczepionek przeciw HPV jest udokumentowana w licznych badaniach klinicznych i danych epidemiologicznych z krajów, które wdrożyły masowe programy szczepień wiele lat temu. Ochrona obejmuje szeroki wachlarz chorób:
Szczepionka działa wyłącznie profilaktycznie – nie leczy istniejących zakażeń ani zmian wywołanych przez HPV. Jeśli ktoś jest już zarażony danym typem wirusa, szczepienie nie wyeliminuje tego konkretnego zakażenia, choć wciąż może go chronić przed innymi typami.
Bezpieczeństwo szczepionek przeciwko HPV jest monitorowane od 2006 roku, czyli od momentu dopuszczenia do obrotu pierwszego preparatu. Na całym świecie podano już setki milionów dawek, a programy szczepień są prowadzone w ponad 100 krajach. Zgromadzone w ciągu niemal dwóch dekad dane pozwalają stwierdzić z dużą pewnością, że szczepionki HPV są bezpieczne i dobrze tolerowane.
Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to objawy miejscowe, które mijają samoistnie w ciągu kilku dni:
Obawy o poważne, odległe w czasie działania niepożądane, które pojawiają się w przestrzeni publicznej, nie znalazły potwierdzenia w badaniach naukowych. Nie wykazano związku przyczynowego między szczepieniem przeciw HPV a chorobami autoimmunologicznymi, zespołem Guillain-Barrégo, przedwczesną niewydolnością jajników ani innymi poważnymi schorzeniami.
Przeciwwskazaniami do podania szczepionki są: stwierdzona nadwrażliwość na którykolwiek składnik preparatu, wystąpienie reakcji nadwrażliwości po poprzedniej dawce oraz ciąża (szczepienie odkłada się na okres po porodzie). Nie ma natomiast konieczności wykonywania testu ciążowego przed szczepieniem. Szczepionki HPV można bezpiecznie podawać jednocześnie z innymi szczepionkami.
W Polsce każdego roku rak szyjki macicy rozpoznawany jest u niemal 3000 kobiet, a choroba nadal zbiera śmiertelne żniwo. Tymczasem jest to nowotwór, któremu można skutecznie zapobiegać. Kraje, które najwcześniej wdrożyły masowe programy szczepień przeciwko HPV – takie jak Australia czy Wielka Brytania – odnotowują już wyraźny, statystycznie potwierdzony spadek zachorowań na raka szyjki macicy wśród kobiet, które w dzieciństwie zostały zaszczepione. Australia, pionier powszechnych szczepień HPV, jest na dobrej drodze do niemal całkowitego wyeliminowania tego nowotworu jako problemu zdrowia publicznego.
Szczepienie jest najbardziej efektywne, gdy obejmuje całe populacje – zarówno dziewczęta, jak i chłopców. Mężczyźni, będąc nosicielami wirusa, odgrywają kluczową rolę w jego przenoszeniu. Szczepienie chłopców zmniejsza rezerwuar wirusa w populacji i chroni nie tylko ich samych (przed rakiem odbytu, prącia i gardła), ale też ich przyszłych partnerek. Właśnie dlatego współczesne programy szczepień są kierowane do obu płci.
Warto pamiętać, że szczepienie przeciwko HPV nie zastępuje regularnych badań cytologicznych – cytologia wykrywa zmiany przednowotworowe już istniejące i powinna być wykonywana regularnie nawet u kobiet zaszczepionych, ponieważ szczepionka nie chroni przed wszystkimi onkogennymi typami HPV. Obie metody – szczepienie i badania przesiewowe – uzupełniają się i razem tworzą kompletną strategię ochrony przed rakiem szyjki macicy.
Nie. Żadna z dostępnych szczepionek przeciw HPV nie zawiera żywego ani inaktywowanego wirusa. Ich substancją czynną są wyłącznie cząstki wirusopodobne (VLP) zbudowane z białka L1 – pustych, pozbawionych materiału genetycznego otoczek białkowych, które nie mogą wywołać zakażenia.
Optymalny czas to 11.–12. rok życia, przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Szczepionki są jednak dopuszczone do stosowania od 9. roku życia. Osoby starsze – do 45. roku życia – również mogą skorzystać ze szczepienia, choć jego skuteczność jest tym wyższa, im wcześniej zostanie wykonane.
Tak. HPV zakaża zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Szczepienie chroni mężczyzn przed rakiem odbytu, prącia i nowotworem gardła, a także przed kłykcinami kończystymi. Jednocześnie zmniejsza ryzyko przeniesienia wirusa na partnerki seksualne.
Tak, o ile nie zostały wcześniej zaszczepione. Zakażenie jednym typem HPV nie wyklucza możliwości zarażenia się innymi typami, przed którymi chroni szczepionka. Szczepienie nadal może przynieść korzyści – zakres ochrony zależy od tego, z jakimi typami wirusa dana osoba miała już kontakt.
Dotychczasowe badania, obejmujące obserwacje ponad dziesięcioletnie, potwierdzają utrzymywanie się ochrony przez co najmniej 10–12 lat po pełnym cyklu szczepień. Wiele danych wskazuje na to, że odporność może być długotrwała, a być może dożywotnia. Nie ustalono dotychczas potrzeby podawania dawki przypominającej.
Nie. Szczepienie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy, ale go nie eliminuje całkowicie, ponieważ nie chroni przed wszystkimi onkogennymi typami HPV. Regularna cytologia (co 3 lata) lub test HPV (co 5 lat) pozostają niezbędnymi elementami profilaktyki. Szczepienie i badania przesiewowe powinny być stosowane łącznie.
Tak. Od 2023 roku szczepionki przeciwko HPV są bezpłatne dla dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia. Szczepienia są realizowane w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) oraz w szkołach. Dostępne są dwa preparaty – Cervarix (dwuwalentny) i Gardasil 9 (dziewięciowalentny) – a wyboru dokonuje rodzic lub opiekun.
Tak, ale zazwyczaj są łagodne i przemijające. Najczęściej pojawiają się ból i zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia, ból głowy oraz nieznaczne zmęczenie. Poważne działania niepożądane są bardzo rzadkie. Nie potwierdzono związku między szczepieniem a poważnymi chorobami autoimmunologicznymi ani innymi schorzeniami przewlekłymi.
Nie. Szczepienia HPV nie zaleca się w czasie ciąży. Jeśli kobieta zajdzie w ciążę w trakcie cyklu szczepień (po pierwszej dawce), kolejne dawki odracza się do okresu po porodzie. Karmienie piersią nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia.
