Czy pomarańcza gorzka pomaga schudnąć?

Pomarańcza gorzka (Citrus aurantium) od lat należy do najpopularniejszych składników tak zwanych „spalaczy tłuszczu”. Jej ekstrakt, standaryzowany na zawartość synefryny, można znaleźć w kapsułkach na odchudzanie, przedtreningówkach i napojach energetycznych dla sportowców. Na etykietach pojawiają się obietnice przyspieszenia metabolizmu, zmniejszenia apetytu i szybszej redukcji tkanki tłuszczowej. Popularność tego surowca rosła szczególnie po tym, jak z rynku suplementów w wielu krajach wycofano efedrynę – synefryna miała być jej łagodniejszym, bezpieczniejszym zamiennikiem.

Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona niż marketingowe hasła. Część niewielkich badań rzeczywiście wykazała, że synefryna może nieznacznie zwiększać wydatek energetyczny lub nasilać spalanie tłuszczów podczas wysiłku. Z drugiej strony najnowsza systematyczna analiza wszystkich dostępnych badań klinicznych z grupą placebo nie potwierdziła, aby przyjmowanie synefryny przekładało się na istotną utratę masy ciała. Ta sama analiza wskazała natomiast, że dłuższe stosowanie może podnosić ciśnienie tętnicze i przyspieszać akcję serca. Europejskie instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo żywności od lat zalecają w związku z tym ostrożność, zwłaszcza przy łączeniu synefryny z kofeiną.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest pomarańcza gorzka i jak działa zawarta w niej synefryna, co dokładnie pokazują badania naukowe, jakie dawki uznaje się za akceptowalne, kto powinien całkowicie zrezygnować z takich preparatów i z jakimi lekami mogą one wchodzić w interakcje. Omawiamy również, jakie metody leczenia nadwagi i otyłości mają rzeczywiście udowodnioną skuteczność – od zmiany stylu życia po nowoczesne leki na receptę. Dzięki temu łatwiej będzie ocenić, czy suplement z pomarańczą gorzką jest wart uwagi i czy na pewno jest bezpieczny w konkretnej sytuacji zdrowotnej.

Pomarańcza gorzka – czym jest i skąd jej sława w odchudzaniu

Pomarańcza gorzka, nazywana także pomarańczą sewilską lub bigaradią, to wiecznie zielone drzewo z rodziny rutowatych (Rutaceae). Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej, a do Europy trafiła za pośrednictwem Arabów w średniowieczu. Do dziś uprawia się ją w krajach śródziemnomorskich, szczególnie w Hiszpanii. Owoce są mniejsze od pomarańczy słodkiej, mają grubą, chropowatą skórkę i wyraźnie gorzko-kwaśny miąższ, dlatego rzadko je się je na surowo. Służą natomiast do produkcji marmolad, kandyzowanej skórki, likierów oraz olejków eterycznych – z kwiatów otrzymuje się olejek neroli, a z liści i młodych pędów olejek petitgrain.

W medycynie tradycyjnej, przede wszystkim chińskiej, od stuleci stosowano wysuszone, niedojrzałe owoce gorzkiej pomarańczy (Fructus aurantii immaturus) przy dolegliwościach trawiennych – uczuciu pełności, wzdęciach, nudnościach czy zaparciach. W Europie wysuszona skórka gorzkiej pomarańczy (Aurantii amari epicarpium et mesocarpium) ma swoją monografię w Farmakopei Europejskiej i tradycyjnie uznawana jest za surowiec goryczowo-aromatyczny, stosowany przy niestrawności i braku łaknienia. Warto zwrócić uwagę na ten paradoks: w fitoterapii pomarańcza gorzka była przez wieki środkiem pobudzającym apetyt, a dopiero w ostatnich dekadach zaczęto ją reklamować jako środek wspomagający odchudzanie.

Przełom nastąpił na początku XXI wieku. W 2004 roku w Stanach Zjednoczonych zakazano sprzedaży suplementów zawierających efedrę (przęśl) i efedrynę, po serii poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, w tym zawałów, udarów i zgonów. Producenci szukali zamiennika o podobnym działaniu i znaleźli go właśnie w ekstrakcie z niedojrzałych owoców gorzkiej pomarańczy, bogatym w synefrynę – związek chemicznie spokrewniony z efedryną i adrenaliną. Od tego czasu ekstrakty Citrus aurantium stały się jednym z filarów rynku preparatów „termogenicznych”.

pomarańcza rosnąca na drzewie

Synefryna – co to za związek i jak działa w organizmie

Synefryna to naturalny protoalkaloid z grupy amin biogennych. W ekstraktach z gorzkiej pomarańczy stanowi zwykle zdecydowaną większość wszystkich alkaloidów, a towarzyszą jej w mniejszych ilościach m.in. N-metylotyramina, hordenina, tyramina i oktopamina. Synefryna występuje w trzech odmianach różniących się położeniem grupy hydroksylowej w cząsteczce: orto, meta i para. W owocach gorzkiej pomarańczy obecna jest praktycznie wyłącznie p-synefryna (para-synefryna). Ma to znaczenie praktyczne, ponieważ m-synefryna, znana w lecznictwie jako fenylefryna, działa na receptory alfa-adrenergiczne znacznie silniej i wyraźniej podnosi ciśnienie krwi. Analizy produktów rynkowych wykazywały w przeszłości, że do niektórych suplementów dodawano syntetyczne izomery lub pochodne synefryny, czego konsument nie jest w stanie sprawdzić samodzielnie.

Mechanizm działania

Synefryna należy do substancji sympatykomimetycznych, czyli takich, które naśladują działanie układu współczulnego – tej części układu nerwowego, która odpowiada za reakcję „walcz lub uciekaj”. W badaniach na zwierzętach i komórkach wykazano, że p-synefryna pobudza receptory beta-3-adrenergiczne obecne w tkance tłuszczowej. Ich aktywacja sprzyja lipolizie, czyli rozkładowi zmagazynowanych tłuszczów, oraz termogenezie, czyli wytwarzaniu ciepła. To właśnie ten mechanizm stanowi teoretyczne uzasadnienie stosowania synefryny w odchudzaniu.

Zwolennicy synefryny podkreślają, że jej powinowactwo do receptorów alfa-1, beta-1 i beta-2 – odpowiedzialnych za skurcz naczyń, przyspieszenie akcji serca i wzrost ciśnienia – jest znacznie słabsze niż w przypadku efedryny czy noradrenaliny. Synefryna słabiej też przenika do ośrodkowego układu nerwowego. W teorii powinna więc zwiększać wydatek energetyczny bez wyraźnego obciążenia serca. Problem polega na tym, że w badaniach klinicznych u ludzi obraz ten nie jest tak jednoznaczny, o czym piszemy w dalszej części artykułu.

Synefryna a efedryna – podobieństwa i różnice

Synefryna i efedryna mają podobny szkielet chemiczny, ale różnią się szczegółami budowy, które przekładają się na odmienne właściwości. Efedryna nie tylko bezpośrednio pobudza receptory adrenergiczne, ale też uwalnia noradrenalinę z zakończeń nerwowych i łatwo przenika do mózgu, działając wyraźnie pobudzająco. Synefryna działa słabiej i bardziej wybiórczo. Nie oznacza to jednak, że jest całkowicie obojętna dla układu krążenia – szczególnie w wysokich dawkach, w połączeniu z innymi stymulantami lub u osób z chorobami serca. Fakt, że coś jest „łagodniejsze od efedryny”, nie czyni tej substancji automatycznie bezpieczną.

Czy pomarańcza gorzka pomaga schudnąć? Co pokazują badania

Aby odpowiedzieć na pytanie zawarte w tytule, trzeba rozróżnić trzy rzeczy: wpływ synefryny na tempo przemiany materii, wpływ na spalanie tłuszczów podczas wysiłku oraz – co najważniejsze dla osoby chcącej schudnąć – rzeczywisty wpływ na masę ciała po kilku tygodniach lub miesiącach stosowania. Wyniki w tych trzech obszarach znacząco się od siebie różnią.

Wpływ na tempo przemiany materii

Często cytowane badanie, w którym podanie 50 mg synefryny zwiększyło spoczynkowy wydatek energetyczny o około 65 kcal w porównaniu z placebo, przeprowadzono na zaledwie kilku- lub kilkunastoosobowej grupie i dotyczyło ono pojedynczej dawki. Co istotne, różnica ta nie była istotna statystycznie, a więc nie można wykluczyć, że wynikała z przypadku. Nawet gdyby efekt był rzeczywisty i utrzymywał się każdego dnia, 65 kcal to mniej więcej tyle, ile zawiera jedno jabłko lub kilka kostek czekolady. Dla porównania – deficyt potrzebny do utraty pół kilograma tkanki tłuszczowej tygodniowo to około 500 kcal dziennie.

Spalanie tłuszczów podczas wysiłku

Ciekawsze wyniki uzyskano w badaniach z udziałem osób aktywnych fizycznie. W niewielkich, dobrze kontrolowanych badaniach hiszpańskich jednorazowe przyjęcie synefryny w dawce około 3 mg na kilogram masy ciała przed jazdą na rowerze stacjonarnym zwiększało udział tłuszczów w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego podczas wysiłku o umiarkowanej intensywności. Nie oznacza to jednak automatycznie większej utraty tkanki tłuszczowej w dłuższym okresie – organizm bilansuje zużycie poszczególnych źródeł energii w ciągu całej doby, a ostatecznie o utracie masy decyduje ogólny bilans energetyczny. Warto też zauważyć, że dawka 3 mg/kg to dla osoby ważącej 80 kg aż 240 mg synefryny, czyli wielokrotnie więcej niż poziomy uznawane przez europejskie instytucje za ostrożne.

Wpływ na masę ciała – najważniejsze pytanie

Najbardziej wiarygodną odpowiedź dają przeglądy systematyczne z metaanalizą, które łączą wyniki wielu badań z grupą placebo. W opublikowanej w 2022 roku w czasopiśmie „Nutrients” metaanalizie zespołu z Uniwersytetu w Segedynie przeanalizowano 18 publikacji dotyczących synefryny. Wnioski są dla zwolenników „spalaczy” rozczarowujące: po dłuższym stosowaniu synefryny nie stwierdzono istotnej statystycznie utraty masy ciała w porównaniu z placebo ani zmian w składzie ciała, takich jak zawartość tkanki tłuszczowej. Jednocześnie przy dłuższym stosowaniu odnotowano istotny wzrost ciśnienia tętniczego – średnio o ponad 6 mmHg dla ciśnienia skurczowego i ponad 4 mmHg dla rozkurczowego – oraz tendencję do przyspieszenia akcji serca.

Trzeba uczciwie dodać, że część badaczy, przede wszystkim związanych z badaniami nad ekstraktami gorzkiej pomarańczy od wielu lat, prezentuje bardziej optymistyczne stanowisko. Ich zdaniem w typowych dawkach p-synefryna nie wpływa istotnie na układ krążenia, a w połączeniu z dietą i ruchem może dawać niewielki dodatkowy efekt. Zwraca się jednak uwagę, że wiele z tych badań było małych, krótkich, często finansowanych przez producentów surowców i obejmowało preparaty wieloskładnikowe, w których trudno oddzielić działanie synefryny od kofeiny, zielonej herbaty czy innych dodatków.

Dlaczego wyniki badań są tak niejednoznaczne

Rozbieżności wynikają z kilku przyczyn. Po pierwsze, badania były zazwyczaj prowadzone na niewielkich grupach – od kilku do kilkudziesięciu osób – co utrudnia wykrycie niewielkich efektów i zwiększa ryzyko przypadkowych wyników. Po drugie, czas obserwacji rzadko przekraczał 8–12 tygodni, podczas gdy leczenie otyłości to proces wielomiesięczny. Po trzecie, stosowano bardzo różne dawki – od kilku do ponad stu miligramów na dobę – oraz różne preparaty. Po czwarte, uczestnicy często jednocześnie stosowali dietę i ćwiczenia, które same w sobie powodują spadek masy ciała, a różnice między grupą badaną i placebo okazywały się niewielkie. Wszystko to sprawia, że obecnie brakuje przekonujących dowodów, by ekstrakt z gorzkiej pomarańczy był skutecznym środkiem odchudzającym.

ObszarCo wykazały badaniaSiła dowodów
Spoczynkowa przemiana materiiMożliwy niewielki wzrost wydatku energetycznego (rzędu kilkudziesięciu kcal po pojedynczej dawce), zwykle nieistotny statystycznieSłaba – małe, krótkie badania
Spalanie tłuszczów podczas wysiłkuWiększy udział tłuszczów w produkcji energii przy wysiłku umiarkowanym po wysokiej, jednorazowej dawceUmiarkowana dla efektu doraźnego, brak danych o wpływie na sylwetkę
Masa ciała i skład ciałaBrak istotnej różnicy w porównaniu z placebo w metaanalizie badań klinicznychNajlepsze dostępne dane – wynik negatywny
ApetytPojedyncze badania sugerujące lepszą kontrolę łaknienia, oparte na subiektywnych ocenachSłaba
Ciśnienie tętnicze i tętnoWzrost ciśnienia skurczowego i rozkurczowego przy dłuższym stosowaniu, tendencja do szybszej akcji sercaUmiarkowana – wymaga dalszych badań

Synefryna i kofeina – popularne, ale ryzykowne połączenie

Synefryna rzadko występuje w suplementach samodzielnie. Najczęściej łączy się ją z kofeiną (lub jej źródłami, takimi jak guarana, yerba mate czy ekstrakt z zielonej kawy), ekstraktem z zielonej herbaty, pieprzem cayenne, piperyną, L-karnityną czy jodem. Producenci argumentują, że takie składniki działają synergistycznie, czyli wzajemnie wzmacniają swój efekt termogeniczny. Problem w tym, że synergia może dotyczyć nie tylko pożądanych, ale też niepożądanych efektów.

Kofeina sama w sobie podnosi ciśnienie krwi i może przyspieszać akcję serca, szczególnie u osób, które nie piją jej regularnie. Francuska agencja bezpieczeństwa żywności ANSES, po analizie zgłoszeń działań niepożądanych, zaleciła, aby spożycie synefryny z suplementów nie przekraczało 20 mg na dobę i aby nie łączyć jej z kofeiną. Podobne ostrzeżenia, dotyczące zwłaszcza połączenia z kofeiną i stosowania przed intensywnym wysiłkiem, wydał niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka (BfR). Z kolei kanadyjski urząd Health Canada uznał za akceptowalne dla zdrowych dorosłych do 50 mg synefryny na dobę stosowanej samodzielnie albo do 40 mg w połączeniu z maksymalnie 320 mg kofeiny.

W Polsce nie ma odrębnego, wiążącego limitu zawartości synefryny w suplementach diety. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym określił natomiast, że maksymalna dobowa porcja kofeiny w suplemencie może wynosić do 400 mg w porcjach podzielonych, pod warunkiem że produkt nie zawiera innych składników o działaniu synergistycznym – a do takich można zaliczyć synefrynę. Limit ten odnosi się też do kofeiny ze wszystkich źródeł, więc osoba pijąca kilka kaw dziennie i przyjmująca „spalacz” z kofeiną może go łatwo przekroczyć.

Instytucja / źródłoSynefryna stosowana samodzielnieSynefryna z kofeiną
ANSES (Francja)Poniżej 20 mg na dobę z suplementówPołączenie niezalecane
BfR (Niemcy)Ostrożność; zalecane niskie dawkiOstrzeżenie przed łączeniem, szczególnie przy wysiłku
Health CanadaDo 50 mg na dobę u zdrowych dorosłychDo 40 mg synefryny + do 320 mg kofeiny na dobę
Polska (Zespół ds. Suplementów Diety przy GIS)Brak odrębnego limituKofeina do 400 mg/dobę tylko w produktach bez składników synergistycznych

Bezpieczeństwo stosowania – wpływ na serce i układ krążenia

W literaturze medycznej opisano szereg przypadków poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u osób stosujących suplementy zawierające gorzką pomarańczę. Należą do nich m.in. gwałtowny wzrost ciśnienia, częstoskurcz i inne zaburzenia rytmu serca, wydłużenie odstępu QT w EKG, dławica naczynioskurczowa (Prinzmetala), zawał serca, udar mózgu, niedokrwienne zapalenie jelita grubego, a w pojedynczych przypadkach nagły zgon. Dotyczyły one często młodych, wcześniej zdrowych osób.

Interpretacja takich opisów przypadków nie jest prosta. W większości sytuacji pacjenci przyjmowali preparaty wieloskładnikowe, zawierające także kofeinę i inne stymulanty, nierzadko w dawkach przekraczających zalecenia producenta, a niekiedy dodatkowo intensywnie trenowali lub mieli nierozpoznane wcześniej choroby serca. Nie można więc jednoznacznie przypisać tych zdarzeń samej synefrynie. Z punktu widzenia osoby, która rozważa zakup takiego suplementu, wniosek jest jednak praktyczny: ryzyko jest niewielkie u zdrowych osób przyjmujących umiarkowane dawki samej synefryny, ale rośnie wyraźnie przy łączeniu stymulantów, przekraczaniu dawek, intensywnym wysiłku i obecności chorób układu krążenia – czyli właśnie w sytuacjach, w których „spalacze” są stosowane najczęściej.

Warto także pamiętać, że osoby z nadwagą i otyłością częściej niż ogół populacji mają nadciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca czy chorobę wieńcową – nierzadko jeszcze nierozpoznane. Paradoksalnie więc grupa, do której kierowane są preparaty z synefryną, to jednocześnie grupa, w której ich stosowanie wiąże się z największym ryzykiem. Wzrost ciśnienia o kilka milimetrów słupa rtęci może wydawać się niewielki, ale w skali populacyjnej przekłada się na wyraźnie większe ryzyko zawału i udaru.

Kto nie powinien stosować preparatów z pomarańczą gorzką

Suplementy zawierające ekstrakt z gorzkiej pomarańczy lub synefrynę nie są przeznaczone dla każdego. Zdecydowanie należy z nich zrezygnować w następujących sytuacjach:

  • nadciśnienie tętnicze, także dobrze kontrolowane lekami;
  • choroba wieńcowa, przebyty zawał serca lub udar mózgu, niewydolność serca;
  • zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków, oraz wydłużony odstęp QT w EKG;
  • jaskra z wąskim kątem przesączania;
  • nadczynność tarczycy;
  • guz chromochłonny nadnerczy;
  • zaburzenia lękowe, napady paniki, bezsenność;
  • ciąża i karmienie piersią – brak danych potwierdzających bezpieczeństwo;
  • dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia;
  • osoby przyjmujące leki wchodzące w interakcje z synefryną (opisane poniżej).

Ostrożność powinny zachować także osoby z cukrzycą, chorobami nerek i wątroby, migreną, a także osoby starsze. Przed rozpoczęciem stosowania jakiegokolwiek preparatu odchudzającego warto zmierzyć ciśnienie tętnicze, a w razie wątpliwości – skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Interakcje z lekami

W wielu artykułach można przeczytać, że wystarczy zachować 2–3 godziny odstępu między suplementem z gorzką pomarańczą a lekami, by uniknąć interakcji. Jest to uproszczenie, które w przypadku synefryny nie ma uzasadnienia. Najważniejsze interakcje mają charakter farmakodynamiczny – polegają na nakładaniu się lub znoszeniu działania na układ krążenia i nerwowy – i odstęp czasowy ich nie eliminuje. Szczególną ostrożność należy zachować przy jednoczesnym stosowaniu:

  • inhibitorów monoaminooksydazy (MAO), takich jak moklobemid, selegilina czy rasagilina – połączenie z synefryną i tyraminą może prowadzić do przełomu nadciśnieniowego;
  • innych leków sympatykomimetycznych – pseudoefedryny i fenylefryny obecnych w lekach na przeziębienie i katar, a także kropli i aerozoli do nosa obkurczających śluzówkę, takich jak ksylometazolina czy oksymetazolina, stosowanych często i długo;
  • leków psychostymulujących, np. metylofenidatu i lisdeksamfetaminy stosowanych w ADHD, oraz niektórych leków przeciwdepresyjnych zwiększających stężenie noradrenaliny, takich jak wenlafaksyna, duloksetyna czy bupropion;
  • leków przeciwnadciśnieniowych i przeciwarytmicznych – synefryna może osłabiać ich działanie i utrudniać kontrolę ciśnienia;
  • leków wydłużających odstęp QT, m.in. niektórych antybiotyków makrolidowych, leków przeciwpsychotycznych i przeciwarytmicznych;
  • leków metabolizowanych przez enzym CYP3A4, takich jak felodypina, niektóre statyny czy midazolam – sok i skórka gorzkiej pomarańczy zawierają furanokumaryny (m.in. bergamotynę), które podobnie jak sok grejpfrutowy mogą hamować ten enzym w jelicie i zwiększać stężenie leku we krwi;
  • lewotyroksyny i innych hormonów tarczycy – możliwe nasilenie objawów pobudzenia układu krążenia.

Leki z substancją duloksetyna: Dulsevia – opinie, Depratal – opinie, Dutilox – opinie, Duloxetine Zentiva – skutki uboczne, Dulxetenon – opinie, Duloxetine +pharma – skutki uboczne

Ze względu na liczbę potencjalnych interakcji osoby przewlekle przyjmujące leki powinny przed zakupem preparatu z synefryną zapytać lekarza lub farmaceutę, czy takie połączenie jest bezpieczne.

Możliwe działania niepożądane

U zdrowych osób przyjmujących niewielkie dawki samej synefryny działania niepożądane zdarzają się rzadko. Ryzyko rośnie jednak wraz z dawką, czasem stosowania i liczbą stymulantów w preparacie. Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:

  • kołatanie serca i przyspieszone tętno;
  • wzrost ciśnienia tętniczego;
  • bóle głowy, w tym napady migreny;
  • niepokój, rozdrażnienie, drżenie rąk;
  • trudności z zasypianiem;
  • nudności, dyskomfort w nadbrzuszu;
  • nadmierne pocenie się.

Należy natychmiast przerwać stosowanie preparatu i pilnie zgłosić się po pomoc medyczną w razie wystąpienia bólu w klatce piersiowej, duszności, omdlenia, nieregularnego bicia serca, nagłego silnego bólu głowy, zaburzeń mowy lub widzenia, osłabienia jednej strony ciała albo silnego bólu brzucha z krwawą biegunką. Takie objawy mogą świadczyć o stanie zagrożenia życia. Działania niepożądane suplementów diety można zgłaszać do Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Pomarańcza gorzka poza odchudzaniem – inne zastosowania

Ograniczenie rozmowy o gorzkiej pomarańczy wyłącznie do synefryny byłoby krzywdzące dla tego surowca. Wysuszona skórka owocu jest klasycznym przykładem surowca goryczowo-aromatycznego. Substancje gorzkie (głównie flawonoidy, takie jak naryngina i neohesperydyna) pobudzają receptory smaku gorzkiego, co odruchowo zwiększa wydzielanie śliny, soku żołądkowego i żółci. Dlatego niemiecka Komisja E uznała skórkę gorzkiej pomarańczy za surowiec przydatny przy niestrawności i braku łaknienia. Napar przygotowuje się zwykle z 1–2 g suszonej skórki na filiżankę wrzątku i pije około pół godziny przed posiłkiem. Zawartość synefryny w takim naparze jest niewielka. Warto jednak pamiętać, że jest to działanie odwrotne do oczekiwanego przy odchudzaniu – goryczki raczej zaostrzają apetyt, niż go hamują.

Flawonoidy cytrusowe, w tym hesperydyna i naryngenina, wykazują w badaniach laboratoryjnych działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i uszczelniające naczynia krwionośne. Hesperydyna w postaci oczyszczonej, najczęściej w połączeniu z diosminą, jest składnikiem leków stosowanych w niewydolności żylnej i chorobie hemoroidalnej. Nie oznacza to jednak, że picie naparu ze skórki czy przyjmowanie „spalacza” przynosi podobne efekty – dawki i formy są zupełnie inne.

Olejki eteryczne z kwiatów (neroli) i skórki gorzkiej pomarańczy wykorzystywane są w perfumerii i aromaterapii, gdzie przypisuje się im działanie odprężające. Należy pamiętać, że olejek ze skórki może zawierać furanokumaryny o działaniu fototoksycznym – nałożony na skórę przed ekspozycją na słońce może wywołać przebarwienia lub odczyn przypominający oparzenie. Olejków eterycznych nie stosuje się na skórę w postaci nierozcieńczonej i nie przyjmuje doustnie bez wyraźnych wskazań.

Jak czytać etykietę suplementu z pomarańczą gorzką

Na opakowaniach suplementów zawartość podawana jest na dwa sposoby: jako masa ekstraktu z gorzkiej pomarańczy oraz jako stopień jego standaryzacji na synefrynę. Najpopularniejsze są ekstrakty standaryzowane na 6%, 8%, 10%, 30% lub 50% synefryny. Oznacza to, że 200 mg ekstraktu 6% dostarcza 12 mg synefryny, a ta sama ilość ekstraktu 30% – już 60 mg. Przed zakupem warto więc samodzielnie przeliczyć dobową dawkę synefryny, uwzględniając liczbę kapsułek zalecanych na dzień, i porównać ją z wartościami ostrożnościowymi przyjętymi przez instytucje europejskie.

Należy też uważnie sprawdzić pozostałe składniki. Nazwy takie jak „guarana”, „yerba mate”, „ekstrakt z zielonej kawy”, „ekstrakt z zielonej herbaty” czy „kola” oznaczają dodatkowe źródło kofeiny. Preparaty dla sportowców zawierają czasem też inne stymulanty o niepewnym statusie. Rynek suplementów diety nie podlega takiej kontroli jak rynek leków – produkt jest jedynie zgłaszany do GIS przed wprowadzeniem do obrotu, a jego skład nie jest weryfikowany przed sprzedażą. Badania kontrolne wielokrotnie wykazywały rozbieżności między deklarowaną a rzeczywistą zawartością składników, a w niektórych produktach z zagranicznych sklepów internetowych wykrywano substancje zabronione. Najbezpieczniej kupować suplementy w aptekach i od sprawdzonych producentów.

Osoby uprawiające sport wyczynowo powinny wiedzieć, że synefryna nie znajduje się obecnie na liście substancji zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), ale od lat objęta jest programem monitorowania. Problemem mogą być natomiast zanieczyszczenia lub niezadeklarowane stymulanty obecne w suplementach, które mogą skutkować pozytywnym wynikiem testu antydopingowego.

Pomarańcza gorzka

Co naprawdę działa w leczeniu nadwagi i otyłości

Nadwaga i otyłość to nie kwestia wyglądu, lecz przewlekła choroba, która zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, nadciśnienia, choroby wieńcowej, stłuszczenia wątroby, bezdechu sennego, chorób stawów oraz niektórych nowotworów. Już utrata 5–10% początkowej masy ciała przynosi wymierne korzyści: obniża ciśnienie, poprawia stężenie glukozy i lipidów we krwi oraz zmniejsza obciążenie stawów. Podstawą leczenia pozostaje zawsze zmiana stylu życia – umiarkowany deficyt kaloryczny, sposób żywienia możliwy do utrzymania przez lata, regularna aktywność fizyczna (zarówno ruch codzienny, jak i ćwiczenia siłowe chroniące masę mięśniową), odpowiednia ilość snu i radzenie sobie ze stresem. U wielu osób pomocne jest wsparcie dietetyka i psychologa.

Gdy samo postępowanie dietetyczne i ruch nie wystarczają, lekarz może zaproponować leczenie farmakologiczne lub – w przypadku otyłości olbrzymiej – leczenie chirurgiczne (chirurgię bariatryczną). W przeciwieństwie do suplementów diety leki na otyłość przeszły wieloletnie badania kliniczne z udziałem tysięcy pacjentów, a ich skuteczność i bezpieczeństwo zostały dokładnie ocenione przed dopuszczeniem do obrotu.

Leczenie farmakologiczne otyłości

Zgodnie z obowiązującymi zaleceniami leczenie farmakologiczne rozważa się u dorosłych z BMI wynoszącym co najmniej 30 kg/m² albo co najmniej 27 kg/m², jeśli występują choroby związane z nadmierną masą ciała, takie jak stan przedcukrzycowy, cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe czy obturacyjny bezdech senny. Leki są zawsze uzupełnieniem, a nie zamiennikiem zmiany nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej. W Polsce stosuje się obecnie następujące substancje czynne:

Semaglutyd to analog GLP-1 – hormonu jelitowego, który spowalnia opróżnianie żołądka, nasila uczucie sytości i działa na ośrodki głodu w mózgu. W leczeniu otyłości podawany jest raz w tygodniu we wstrzyknięciu podskórnym, z dawką stopniowo zwiększaną do 2,4 mg. W badaniach klinicznych pacjenci tracili średnio około 15% masy ciała w ciągu ponad roku leczenia. Semaglutyd wykazał także zmniejszenie ryzyka poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u osób z otyłością i chorobą sercowo-naczyniową.

Leki z substancją semaglutyd: Ozempic – opinie, Wegovy – opinie, Kayshild – dawkowanie, Rybelsus – ulotka, Wegovy FlexTouch – ulotka

Tirzepatyd działa jednocześnie na receptory GLP-1 i GIP (drugiego hormonu inkretynowego). Podawany jest raz w tygodniu podskórnie, w dawkach stopniowo zwiększanych do 15 mg. Należy do najskuteczniejszych dostępnych leków – w badaniach rejestracyjnych przy najwyższej dawce średnia utrata masy ciała przekraczała 20%.

Liraglutyd to starszy analog GLP-1, podawany codziennie we wstrzyknięciu podskórnym w dawce docelowej 3 mg. Pozwala uzyskać średnio około 8% redukcji masy ciała. Po wygaśnięciu ochrony patentowej dostępne są także jego odpowiedniki.

Leki z substancją liraglutyd: Polidia – skutki uboczne, Polidia – opinie, Plyzari – skutki uboczne, Saxenda – opinie, Victoza – opinie

Najczęstsze działania niepożądane leków z grupy analogów GLP-1 dotyczą przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka lub zaparcia, uczucie pełności. Zwykle są najbardziej nasilone na początku leczenia i przy zwiększaniu dawki. Rzadziej może wystąpić zapalenie trzustki lub kamica żółciowa. Leków tych nie stosuje się w ciąży, a także u osób z rakiem rdzeniastym tarczycy w wywiadzie osobniczym lub rodzinnym oraz z zespołem mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2.

Naltrekson w połączeniu z bupropionem to doustny lek złożony, działający na ośrodkowy układ nerwowy – na układ nagrody i ośrodki regulujące łaknienie. Zmniejsza apetyt i pomaga kontrolować napady objadania się, szczególnie u osób, u których jedzenie pełni funkcję regulowania emocji. Nie może być stosowany m.in. u osób z niekontrolowanym nadciśnieniem, padaczką, zaburzeniami odżywiania (bulimią, anoreksją) ani u przyjmujących leki opioidowe.

Orlistat działa miejscowo w przewodzie pokarmowym, hamując lipazy – enzymy trawiące tłuszcze. W efekcie około 30% tłuszczu z posiłku nie jest wchłaniane, lecz wydalane z kałem. Efekt odchudzający jest umiarkowany, a działania niepożądane (tłuste stolce, parcie na stolec, wzdęcia) nasilają się przy diecie bogatej w tłuszcze. Lek może zmniejszać wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K).

Leki na otyłość są dostępne na receptę i powinny być stosowane pod nadzorem lekarza, który oceni wskazania, przeciwwskazania i interakcje z innymi przyjmowanymi lekami. Należy unikać kupowania ich z nielegalnych źródeł, np. przez media społecznościowe – fałszywe preparaty mogą nie zawierać substancji czynnej albo zawierać zanieczyszczenia niebezpieczne dla zdrowia. Ważne jest także, by pamiętać, że po odstawieniu leku masa ciała często wraca, jeśli nie utrwalono zmian w stylu życia.

Czy warto sięgać po pomarańczę gorzką w odchudzaniu?

Podsumowując aktualną wiedzę: synefryna z gorzkiej pomarańczy ma teoretycznie uzasadniony mechanizm działania i w niektórych krótkich badaniach nieznacznie zwiększała wydatek energetyczny lub spalanie tłuszczów podczas wysiłku. Nie ma jednak przekonujących dowodów, że jej przyjmowanie prowadzi do istotnej utraty masy ciała, a analiza zbiorcza badań wskazuje raczej na brak takiego efektu. Jednocześnie preparaty z synefryną – zwłaszcza w połączeniu z kofeiną i innymi stymulantami – mogą podnosić ciśnienie i obciążać serce, co ma szczególne znaczenie u osób z nadwagą, wśród których choroby układu krążenia są częste.

Dla zdrowej osoby dorosłej, która mimo wszystko chce wypróbować taki preparat, rozsądne jest wybranie produktu zawierającego wyłącznie ekstrakt z gorzkiej pomarańczy w niskiej dawce, bez dodatku kofeiny, przyjmowanie go rano lub przed treningiem, kontrolowanie ciśnienia i przerwanie stosowania przy pierwszych niepokojących objawach. Należy jednak mieć realistyczne oczekiwania – żaden suplement nie zastąpi deficytu kalorycznego, ruchu i snu, a w przypadku otyłości skuteczniejszym i lepiej przebadanym rozwiązaniem jest konsultacja z lekarzem i, jeśli to wskazane, leczenie farmakologiczne.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy pomarańcza gorzka naprawdę spala tłuszcz?

Synefryna zawarta w gorzkiej pomarańczy może w niewielkim stopniu zwiększać udział tłuszczów w produkcji energii, szczególnie podczas wysiłku fizycznego o umiarkowanej intensywności. Nie przekłada się to jednak w sposób udowodniony na utratę tkanki tłuszczowej. W metaanalizie badań klinicznych z grupą placebo osoby przyjmujące synefrynę nie chudły istotnie bardziej niż osoby przyjmujące placebo, a ich skład ciała nie zmieniał się w istotny sposób.

Ile synefryny dziennie można bezpiecznie przyjmować?

Nie istnieje jedna, powszechnie uznana bezpieczna dawka. Francuska agencja ANSES zaleca, by spożycie synefryny z suplementów nie przekraczało 20 mg na dobę i by nie łączyć jej z kofeiną. Kanadyjski Health Canada dopuszcza dla zdrowych dorosłych do 50 mg na dobę samej synefryny lub do 40 mg w połączeniu z maksymalnie 320 mg kofeiny. W Polsce nie ma odrębnego limitu. Osoby z chorobami układu krążenia, nadciśnieniem lub przyjmujące leki nie powinny stosować synefryny wcale bez konsultacji z lekarzem.

Czy synefryna to to samo co efedryna?

Nie. Obie substancje są ze sobą spokrewnione chemicznie i należą do związków sympatykomimetycznych, ale synefryna działa słabiej, w mniejszym stopniu przenika do mózgu i inaczej oddziałuje na receptory adrenergiczne. Efedryna została wycofana z suplementów diety w wielu krajach z powodu poważnych działań niepożądanych. Synefryna uchodzi za łagodniejszą, ale nie jest substancją obojętną dla serca, szczególnie w wysokich dawkach i w połączeniu z innymi stymulantami.

Czy można łączyć suplement z synefryną i kawę?

Takie połączenie wymaga ostrożności. Kofeina sama podnosi ciśnienie i może przyspieszać akcję serca, a europejskie instytucje odradzają łączenie jej z synefryną. Jeśli suplement zawiera już kofeinę lub jej roślinne źródła, picie dodatkowo kilku kaw może prowadzić do przekroczenia bezpiecznej dobowej ilości kofeiny. Osoby wrażliwe na kofeinę, z nadciśnieniem lub zaburzeniami rytmu serca powinny unikać takiego połączenia.

Czy osoba z nadciśnieniem może stosować pomarańczę gorzką?

Osoby z nadciśnieniem tętniczym nie powinny przyjmować suplementów zawierających synefrynę, nawet jeśli ciśnienie jest dobrze kontrolowane lekami. Synefryna może podnosić ciśnienie i osłabiać działanie leków przeciwnadciśnieniowych. Spożywanie niewielkich ilości marmolady z gorzkich pomarańczy w ramach zwykłej diety nie stanowi istotnego problemu, ale skoncentrowane ekstrakty to zupełnie inna sytuacja.

Czy herbata ze skórki gorzkiej pomarańczy pomaga schudnąć?

Napar z suszonej skórki zawiera niewielkie ilości synefryny i nie ma udowodnionego działania odchudzającego. Jego tradycyjne zastosowanie jest wręcz przeciwne – jako surowiec goryczowy pobudza wydzielanie soków trawiennych i może zwiększać apetyt. Napar może być pomocny przy uczuciu ciężkości po posiłkach i niestrawności, ale nie jest środkiem na redukcję masy ciała.

Jak długo można przyjmować suplementy z pomarańczą gorzką?

Większość badań oceniających bezpieczeństwo synefryny trwała od kilku dni do około 12 tygodni, dlatego brakuje danych na temat długotrwałego stosowania. Co istotne, to właśnie przy dłuższym przyjmowaniu w metaanalizie obserwowano wzrost ciśnienia tętniczego. Jeżeli preparat jest stosowany, nie powinno to trwać dłużej niż kilka tygodni, a w tym czasie warto regularnie mierzyć ciśnienie i tętno.

Czy synefryna jest dozwolona w sporcie?

Synefryna nie znajduje się obecnie na liście substancji zabronionych WADA, ale jest objęta programem monitorowania. Sportowcy powinni jednak pamiętać, że suplementy „termogeniczne” mogą zawierać niezadeklarowane lub zanieczyszczone substancje pobudzające, które mogą skutkować pozytywnym wynikiem testu antydopingowego. Bezpieczniej wybierać produkty z certyfikatami potwierdzającymi brak substancji dopingujących.

Jakie metody odchudzania mają udowodnioną skuteczność?

Najlepiej udokumentowane są zmiany stylu życia: umiarkowany deficyt kaloryczny, zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna i odpowiednia ilość snu. U osób z otyłością lub nadwagą z chorobami towarzyszącymi lekarz może zalecić leki, takie jak semaglutyd, tirzepatyd, liraglutyd, połączenie naltreksonu z bupropionem lub orlistat, których skuteczność potwierdzono w dużych badaniach klinicznych. W przypadku otyłości olbrzymiej rozważa się leczenie chirurgiczne. Wybór metody najlepiej omówić z lekarzem.

Leki z substancją wenlafaksyna: Venlafaxine Actavis – ulotka

Bibliografia

  1. Koncz D, Tóth B, Bahar MA, Roza O, Csupor D. The Safety and Efficacy of Citrus aurantium (Bitter Orange) Extracts and p-Synephrine: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2022;14(19):4019. DOI: 10.3390/nu14194019 PMID: 36235672.
  2. Stohs SJ, Preuss HG, Shara M. A Review of the Human Clinical Studies Involving Citrus aurantium (Bitter Orange) Extract and its Primary Protoalkaloid p-Synephrine. Int J Med Sci. 2012;9(7):527-538. DOI: 10.7150/ijms.4446 PMID: 22991491.
  3. Stohs SJ, Preuss HG, Shara M. A review of the receptor-binding properties of p-synephrine as related to its pharmacological effects. Oxid Med Cell Longev. 2011;2011:482973. DOI: 10.1155/2011/482973 PMID: 21904645.
  4. Gutiérrez-Hellín J, Del Coso J. Acute p-synephrine ingestion increases fat oxidation rate during exercise. Br J Clin Pharmacol. 2016;82(2):362-368. DOI: 10.1111/bcp.12952 PMID: 27038225.
  5. Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, Davies M, Van Gaal LF, Lingvay I, McGowan BM, Rosenstock J, Tran MTD, Wadden TA, Wharton S, Yokote K, Zeuthen N, Kushner RF; STEP 1 Study Group. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989-1002. DOI: 10.1056/NEJMoa2032183 PMID: 33567185.

Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną i ma charakter wyłącznie informacyjny. Treść przygotowano z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.