Leki na katar sienny – kompleksowy przewodnik dla alergików

Katar sienny, znany również jako alergiczny nieżyt nosa, dotyka miliony ludzi na całym świecie i stanowi jedno z najczęstszych schorzeń alergicznych współczesnego człowieka. Ta przewlekła choroba zapalna, powiązana z innymi jednostkami chorobowymi takimi jak astma oskrzelowa czy alergiczne zapalenie spojówek, może znacząco obniżać jakość życia pacjentów. Objawy tej dolegliwości – od uciążliwego wodnistego wycieku z nosa, przez uczucie zatkania i niedrożności, po napadowe kichanie, świąd oraz towarzyszące często łzawienie oczu – sprawiają, że codzienne funkcjonowanie staje się prawdziwym wyzwaniem. Choć nie można całkowicie wyleczyć alergii, współczesna medycyna oferuje szereg skutecznych metod kontrolowania jej objawów poprzez dobrze zbadane i bezpieczne preparaty farmaceutyczne. Odpowiednio dobrane leki przeciwalergiczne mogą przynieść znaczną ulgę i pozwolić na normalne funkcjonowanie nawet w okresie intensywnego narażenia na alergeny. Niezależnie od tego, czy cierpisz na sezonowy katar sienny związany z pyleniem roślin takich jak brzoza czy trawy, czy na całoroczny nieżyt nosa wywołany roztoczami kurzu domowego lub sierścią zwierząt domowych, zrozumienie dostępnych opcji leczenia oraz mechanizmów działania poszczególnych grup leków może pomóc w skutecznym zarządzaniu objawami i poprawie komfortu życia. Współczesna farmakoterapia alergicznego nieżytu nosa skupia się na łagodzeniu objawów tej dolegliwości oraz zapobiega ich występowaniu, a w niektórych przypadkach może również wpłynąć na naturalny przebieg choroby.

Czym jest katar sienny i jaki jest mechanizm jego powstawania?

Katar sienny to reakcja alergiczna organizmu na określone alergeny wziewne, będąca wynikiem nieprawidłowej, nadmiernej reakcji układu odpornościowego na antygeny, które u zdrowych osób nie wywołują żadnych objawów. Gdy układ odpornościowy osoby z predyspozycjami do alergii styka się z alergenem – takim jak pyłki brzozy, traw czy zarodniki grzybów – błędnie rozpoznaje tę substancję jako potencjalnie szkodliwą, mimo że dla większości osób jest ona całkowicie obojętna.

W odpowiedzi na kontakt z alergenem układ immunologiczny produkuje przeciwciała klasy IgE, które przyłączają się do komórek tucznych znajdujących się w błonie śluzowej nosa. Proces ten stanowi podstawę reakcji alergicznej zależnej od przeciwciał IgE. Przy ponownej ekspozycji na ten sam alergen dochodzi do połączenia alergenu z przeciwciałami IgE na powierzchni komórek tucznych, co powoduje uwalnianie histaminy i innych mediatorów zapalnych takich jak tryptaza, leukotrieny czy prostaglandyny.

Uwolniona histamina wywołuje charakterystyczne objawy kataru siennego poprzez pobudzenie receptorów histaminowych H1 zlokalizowanych na powierzchni komórek nabłonka i śródbłonka, eozynofilów, neutrofili oraz komórek mięśni gładkich naczyń. Pobudzenie tych receptorów prowadzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w błonie śluzowej nosa, zwiększonej przepuszczalności naczyń prowadzącej do obrzęku tkanek, pobudzenia gruczołów wydzielniczych skutkującego wzmożonym wydzielaniem śluzu oraz drażnienia zakończeń nerwowych wywołującego świąd i kichanie.

Reakcja alergiczna przebiega zwykle w dwóch charakterystycznych fazach. Faza wczesna pojawia się w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem i charakteryzuje się gwałtownym wystąpieniem objawów takich jak kichanie, świąd i wyciek z nosa. Faza późna rozwija się po kilku godzinach i może trwać nawet do kilku dni, podtrzymując stan zapalny poprzez napływ komórek zapalnych, szczególnie eozynofilów, do błony śluzowej nosa. W tej fazie dochodzi do przewlekłych zmian zapalnych i nieswoistej nadreaktywności błony śluzowej nosa.

Rodzaje alergicznego nieżytu nosa

W zależności od czasu występowania objawów i rodzaju alergenu wywołującego reakcję wyróżniamy dwie główne postacie alergicznego nieżytu nosa, które różnią się również podejściem terapeutycznym.

Sezonowy alergiczny nieżyt nosa

Jest to klasyczny katar sienny, występujący w określonych porach roku, najczęściej podczas pylenia uczulających roślin. Główne alergeny wywołujące tę postać to pyłki drzew takich jak brzoza, leszczyna, olcha, topola, dąb czy jesion, których okres pylenia w Polsce przypada głównie od lutego do maja. W okresie od maja do lipca dominują pyłki traw, w tym kostrzewy łąkowej, tymotki łąkowej, żyta czy wiechliny łąkowej. Od czerwca do września największe problemy sprawiają pyłki chwastów, przede wszystkim bylicy pospolitej, babki lancetowatej czy pokrzywy. Dodatkowo zarodniki grzybów pleśniowych, głównie z rodzaju Alternaria i Cladosporium, osiągają największe stężenie w powietrzu od czerwca do października.

Całoroczny alergiczny nieżyt nosa

W tej postaci objawy utrzymują się przez cały rok, z możliwymi zaostrzeniami w pewnych okresach. Typowymi alergenami wywołującymi tę postać są roztocza kurzu domowego – mikroskopijne pajęczaki żyjące w kurzu, szczególnie licznie występujące w materacach, poduszkach i dywanach. Alergeny zwierząt domowych, głównie białka obecne w naskórku, ślinie i moczu zwierząt, zwłaszcza kotów i psów, również stanowią częstą przyczynę całorocznego nieżytu nosa. Pleśnie domowe rozwijające się w wilgotnych pomieszczeniach oraz alergeny zawodowe obecne w środowisku pracy mogą dodatkowo nasilać objawy przez cały rok.

Rozpoznawanie kataru alergicznego

Prawidłowe rozpoznanie rodzaju kataru ma kluczowe znaczenie dla zastosowania odpowiedniego leczenia. Rozróżnienie kataru alergicznego od kataru towarzyszącego przeziębieniu może czasem stanowić wyzwanie, dlatego warto znać kluczowe różnice między tymi schorzeniami.

Cecha	Katar alergiczny	Katar infekcyjny
Charakter wydzieliny	Wodnista, przezroczysta, obfita	Na początku wodnista, później gęstsza, żółtawa lub zielonkawa
Czas trwania	Trwa tak długo, jak długo utrzymuje się kontakt z alergenem – dni, tygodnie, miesiące	Zazwyczaj 7-10 dni
Początek objawów	Nagły, zaraz po kontakcie z alergenem	Stopniowy rozwój objawów w ciągu 1-3 dni
Kichanie	Częste, seryjne, napadowe	Rzadziej, pojedyncze
Objawy towarzyszące	Głównie świąd oczu, nosa i gardła, łzawienie, zaczerwienienie spojówek	Ból gardła, kaszel produktywny, bóle mięśniowe, gorączka, złe samopoczucie
Pora roku	Często sezonowy, związany z pyleniem roślin lub całoroczny przy alergii na roztocza	Może wystąpić o każdej porze roku, częściej jesienią i zimą

Objawy alergicznego nieżytu nosa

Charakterystyczne objawy alergicznego nieżytu nosa mogą występować w różnym nasileniu – od łagodnych, praktycznie niezauważalnych, po bardzo ciężkie, znacząco upośledzające codzienne funkcjonowanie. Objawy ze strony nosa obejmują wodnisty przezroczysty wyciek z nosa, uczucie zatkania i niedrożności nosa, napadowe seryjne kichanie często występujące po przebudzeniu, świąd i pieczenie w obrębie nosa oraz upośledzenie lub całkowitą utratę węchu. Objawy ze strony oczu to łzawienie, zaczerwienienie i obrzęk spojówek, intensywny świąd oczu, światłowstręt oraz obrzęk powiek. Dodatkowo występują objawy ogólne takie jak świąd podniebienia, uszu i gardła, kaszel zwłaszcza suchy nasilający się w nocy, chrapanie i zaburzenia snu, zmęczenie i senność w ciągu dnia, trudności z koncentracją oraz bóle głowy często spowodowane zajęciem zatok przynosowych.

Leczenie farmakologiczne kataru siennego – grupy leków

Farmakoterapia alergicznego nieżytu nosa skupia się na łagodzeniu objawów tej dolegliwości oraz zapobiega ich występowaniu. Współczesna medycyna dysponuje szerokim wachlarzem substancji czynnych o udowodnionej skuteczności i wysokim profilu bezpieczeństwa.

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe stanowią podstawę leczenia objawowego kataru siennego i działają poprzez blokowanie receptorów histaminowych H1 lub hamowanie przekształcania histydyny w histaminę. Histamina jest klasycznym mediatorem zapalenia uwalnianym z mastocytów i bazofili, kształtującym wczesną i późną odpowiedź alergiczną poprzez oddziaływanie na swoisty receptor H1.

Leki przeciwhistaminowe I generacji takie jak hydroksyzyna, klemastyna czy difenhydramina mają liczne działania niepożądane związane z niewybiórczym działaniem na różne receptory. Ze względu na dużą lipofilność dobrze przenikają przez barierę krew-mózg, co sprzyja występowaniu sedacji, senności i zaburzeń koncentracji. Blokują one nie tylko receptory H1, ale również receptory muskarynowe, serotoninergiczne, dopaminergiczne i adrenergiczne, co prowadzi do działań niepożądanych takich jak suchość w jamie ustnej, zaburzenia widzenia czy retencja moczu. Z tych powodów obecnie są rzadko zalecane w leczeniu alergicznego nieżytu nosa.

Leki przeciwhistaminowe II generacji takie jak cetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, lewocetyryzyna, feksofenadyna, bilastyna czy rupatadyna charakteryzują się mniejszą ilością działań niepożądanych dzięki większej selektywności receptorowej. Selektywnie blokują receptor H1 dla histaminy i w znikomym stopniu przenikają do ośrodkowego układu nerwowego. Mechanizm działania polega na odwracalnym i konkurencyjnym wiązaniu się z receptorami histaminowymi H1 znajdującymi się na powierzchni komórek. Co istotne, leki takie jak loratadyna stabilizują receptory w formie nieaktywnej, działając jako odwrotny agonista.

Nowoczesne leki przeciwhistaminowe II generacji charakteryzuje wysoka selektywność w stosunku do receptorów H1, co wiąże się z mniejszą ilością działań niepożądanych, długi czas działania wynoszący około 24 godzin pozwalający na przyjmowanie raz dziennie, szybki początek działania po 30-60 minutach od przyjęcia, stężenie maksymalne osiągane już po 1-3 godzinach oraz wysoki stopień wiązania z białkami osocza. Wśród najmniej usypiających wymienia się zwykle feksofenadynę, desloratadynę i lewocetyryzynę, choć reakcja na leki jest indywidualna i zależy od wrażliwości osobniczej.

W Polsce dostępne są preparaty zawierające cetyrzynę takie jak Zyrtec, Allertec czy Amertil, loratadynę występującą w preparatach Claritine czy Flonidan, desloratadynę dostępną jako Aerius czy Hitaxa, lewocetyryzynę w lekach Xyzal czy Contrahist Allergy, bilastynę w preparacie Clatra oraz feksofenadynę dostępną jako Allegra. Mogą być stosowane w formie doustnej jako tabletki, kapsułki, syropy lub roztwory, a także miejscowo jako spraye donosowe czy krople do oczu.

Glikokortykosteroidy donosowe

Glikokortykosteroidy donosowe stanowią najskuteczniejszą grupę leków w leczeniu alergicznego nieżytu nosa. Zalecenia ARIA z 2010 roku aktualizowane w 2016 roku wskazują na glikokortykosteroidy donosowe jako leki pierwszego wyboru w leczeniu alergicznego nieżytu nosa, szczególnie w przypadku całorocznego nieżytu oraz jako najskuteczniejsze w leczeniu wszystkich objawów. Od ponad 40 lat glikokortykosteroidy donosowe stosowane są z powodzeniem w leczeniu schorzeń zapalnych błony śluzowej nosa i zatok przynosowych.

Mechanizm działania glikokortykosteroidów jest złożony i wielopoziomowy. Cząsteczki leku łączą się ze zlokalizowanym w cytoplazmie komórek receptorem steroidowym, następnie transportowane są do jądra komórkowego, gdzie ulegają przyłączeniu do sekwencji regulatorowych DNA. Glikokortykosteroidy wpływają w wieloraki sposób na proces zapalny w błonie śluzowej nosa hamując rekrutację i napływ do miejsca zapalenia najważniejszych komórek biorących udział w zapaleniu alergicznym, silnie hamując wydzielanie wielu mediatorów prozapalnych szczególnie w późnej fazie odpowiedzi zapalnej związanej z eozynofilami, zmniejszając uwalnianie mediatorów zapalenia takich jak histamina, redukując kumulację komórek zapalnych w leczonej tkance oraz hamując ekspresję genów związanych z procesem zapalnym.

Do najczęściej stosowanych substancji czynnych należą mometazon dostępny jako Momester Nasal czy furoinian mometazonu, flutykazon występujący w preparacie Flixonase, budezonid dostępny jako Tafen Nasal, beklometazon w preparacie Beclonasal oraz cyklezonid. Kompleksowe działanie glikokortykosteroidów donosowych na przebieg zapalenia prowadzi do zahamowania wczesnej słabo i późnej bardzo silnie reakcji alergicznej toczącej się w błonie śluzowej nosa.

Nowoczesne preparaty charakteryzują się bardzo dużą selektywnością w stosunku do receptorów glikokortykosteroidowych oraz bardzo małą biodostępnością systemową. Biodostępność systemowa najnowocześniejszych z nich takich jak mometazon, propionian oraz furoinian flutykazonu wynosi poniżej 0,5 procent, co sprawia że w standardowych dawkach nie wykazują działań ogólnoustrojowych i mogą być bezpiecznie stosowane zarówno u dorosłych jak i u dzieci. Pierwsze efekty działania można zaobserwować już po kilku godzinach od podania, jednak osiągnięcie maksymalnego działania terapeutycznego może nastąpić dopiero po kilku dniach regularnego stosowania.

Glikokortykosteroidy donosowe zmniejszają silnie zasadnicze objawy alergicznego nieżytu nosa takie jak kichanie, świąd nosa, wyciek wodnisty z nosa oraz niedrożność nosa. Wpływają również na obiektywne wskaźniki drożności nosa hamując wzrost oporu dróg nosowych. Wykazują także korzystne działanie na objawy alergicznego zapalenia spojówek u chorych z sezonowym alergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa i spojówek, choć mechanizm tego wpływu pozostaje nadal nie do końca poznany.

Leki obkurczające naczynia błony śluzowej nosa

Substancje takie jak ksylometazolina, oksymetazolina czy nafazolina działają jako agoniści receptorów alfa-adrenergicznych powodując obkurczenie naczyń krwionośnych w błonie śluzowej nosa. Szybko zmniejszają obrzęk błony śluzowej i ułatwiają oddychanie przez nos już po kilku minutach od aplikacji. Ksylometazolina dostępna jest w preparatach takich jak Otrivin, a oksymetazolina w leku Nasivin.

Mimo szybkiego działania mogą być stosowane wyłącznie doraźnie przez maksymalnie 5-7 dni, ponieważ długotrwałe stosowanie prowadzi do polekowego nieżytu nosa charakteryzującego się wtórnym obrzękiem błony śluzowej po ustąpieniu działania leku. Zjawisko to określane jest jako zespół odbicia lub efekt rebound. Należy więc wyraźnie poinformować pacjentów o ryzyku związanym z przedłużonym stosowaniem tych preparatów.

Kromony

Kromoglikan sodowy i nedokromil sodowy należą do grupy stabilizatorów błon komórek tucznych, zapobiegając uwalnianiu mediatorów zapalnych. Mechanizm ich działania polega na zapobieganiu rozwojowi reakcji alergicznej poprzez stabilizację błon komórek tucznych. Kromoglikan sodowy dostępny jest w preparatach takich jak Cromohexal czy Allergo-COMOD.

Są bardzo bezpieczne i mogą być stosowane u kobiet w ciąży oraz małych dzieci, jednak są mniej skuteczne od innych grup leków stosowanych w leczeniu alergicznego nieżytu nosa. Z tego względu stosuje się je głównie jako leki uzupełniające lub w przypadkach gdy inne terapie są przeciwwskazane.

Leki antyleukotrienowe

Najczęściej stosowanym lekiem z tej grupy jest montelukast dostępny pod nazwami takimi jak Montelukast Sandoz. Leki te hamują działanie leukotrienów – substancji biorących udział w reakcji zapalnej będących jednymi z mediatorów prozapalnych uwalnianych podczas reakcji alergicznej.

Szczególnie skuteczne są u pacjentów z współistniejącą astmą oskrzelową, ponieważ leukotrieny odgrywają istotną rolę zarówno w patogenezie alergicznego nieżytu nosa jak i astmy. Mogą być stosowane jako terapia dodatkowa do leków przeciwhistaminowych, szczególnie gdy leczenie monoterapią nie przynosi wystarczającej poprawy.

Leki przeciwcholinergiczne

Głównym przedstawicielem jest bromek ipratropium, który zmniejsza wodnisty wyciek z nosa poprzez blokadę receptorów muskarynowych odpowiedzialnych za wydzielanie śluzu przez gruczoły błony śluzowej nosa. Nie wpływają jednak na inne objawy kataru alergicznego takie jak kichanie czy świąd nosa, dlatego stosowane są jako leczenie uzupełniające u pacjentów z dominującym objawem obfitego wycieku z nosa.

Inne preparaty wspomagające

Preparaty zawierające ektoinę – naturalną substancję produkowaną przez mikroorganizmy żyjące w ekstremalnych środowiskach – działają nawilżająco i regenerująco. Po podaniu donosowym ektoina silnie wiąże wodę, tworzy na powierzchni błony śluzowej nosa barierę chroniącą przed szkodliwym działaniem alergenów i gwarantuje odpowiednio wilgotne środowisko przyspieszając proces regeneracji śluzówki.

Preparaty z celulozą w proszku działają osłonowo tworząc mechaniczną barierę na śluzówce nosa uniemożliwiającą przenikanie alergenów. Produkty tego typu dostępne jako spraye są bardzo dobrym wsparciem w profilaktyce alergicznego nieżytu nosa. Neutralizatory alergenów w formie sprayów do stosowania na powierzchnie, tkaniny i powietrze zawierają substancje takie jak tanina, ekstrakt z nasion grejpfruta czy olejki eteryczne które zmieniają strukturę chemiczną alergenów unieszkodliwiając je.

Dostępne formy leków na katar sienny

Leki stosowane w leczeniu alergicznego nieżytu nosa dostępne są w różnych postaciach farmaceutycznych, co pozwala na dopasowanie terapii do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Leki donosowe

Spraye i aerozole do nosa zapewniają miejscowe działanie bezpośrednio w miejscu zapalenia. Spraye z glikokortykosteroidami takie jak Momester Nasal, Flixonase, Tafen Nasal czy Beclonasal są najskuteczniejsze w redukcji wszystkich objawów alergicznego nieżytu nosa. Spraye przeciwhistaminowe zawierające azelastynę dostępną jako Allergodil czy lewokabastynę skutecznie redukują wodnisty wyciek, kichanie i świąd nosa z początkiem działania po 15-30 minutach. Spraye z kromoglikanem sodowym jak Cromohexal zapobiegają reakcji alergicznej, choć są mniej skuteczne od innych grup leków. Leki obkurczające naczynia takie jak Otrivin czy Nasivin szybko udrażniają nos ale mogą być stosowane tylko przez 5-7 dni.

Leki doustne

Tabletki i kapsułki z lekami przeciwhistaminowymi II generacji pozwalają na systemowe działanie łagodzące wszystkie objawy alergii nie tylko ze strony nosa ale też oczu i skóry. Dostępne są preparaty zawierające cetyrzynę takie jak Zyrtec, Allertec czy Amertil, loratadynę w lekach Claritine czy Flonidan, desloratadynę dostępną jako Aerius czy Hitaxa, lewocetyryzynę w preparatach Xyzal czy Contrahist Allergy, bilastynę w leku Clatra oraz feksofenadynę dostępną jako Allegra.

Leki łączone zawierające kombinację leku przeciwhistaminowego z pseudoefedrynę taką jak Clarinase łączącą loratadynę z pseudoefedrynę dodatkowo zmniejszają niedrożność nosa poprzez działanie obkurczające naczynia. Pseudoefedryna pobudza współczulny układ nerwowy powodując zwężenie naczyń krwionośnych błony śluzowej nosa.

Krople do oczu

U pacjentów z towarzyszącymi objawami oczymi dostępne są krople przeciwhistaminowe zawierające olopatadynę dostępną jako Opatanol, azelastynę w preparacie Allergodil czy ketotifen w leku Zaditen które łagodzą świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu. Krople stabilizujące komórki tuczne takie jak Allergo-COMOD z kromoglikanem sodowym czy Alomide z lodoksamidem zapobiegają reakcji alergicznej.

Jak prawidłowo stosować leki na katar sienny

Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od prawidłowego stosowania leków zgodnie z zaleceniami.

Technika aplikacji sprayów donosowych

Przed aplikacją należy dokładnie oczyścić nos najlepiej poprzez delikatne wydmuchanie lub przepłukanie solą fizjologiczną. Należy wstrząsnąć pojemnikiem przed użyciem jeśli tak zaleca producent. Pochylając głowę lekko do przodu, przytrzymując środkową przegrodę nosa kciukiem wprowadza się aplikator do nozdrza. Najistotniejszą zasadą jest skierowanie końcówki w stronę zewnętrznej ściany nosa oddalając ją od przegrody zachowując przy tym kąt około 60 stopni. Podczas rozpylania należy delikatnie wciągnąć powietrze przez nos. Po użyciu wytrzyj końcówkę aplikatora i załóż nasadkę.

Zalecenia dotyczące leków doustnych

Leki należy przyjmować regularnie zgodnie z zaleceniami lekarza lub informacją w ulotce. Niektóre leki przeciwhistaminowe najlepiej przyjmować rano aby zmniejszyć objawy w ciągu dnia, inne wieczorem jeśli powodują lekką senność. Leki przeciwhistaminowe II generacji można przyjmować niezależnie od posiłków choć podawanie na czczo może nieco opóźnić początek działania. Jeśli zapomnisz przyjąć dawkę nie stosuj dawki podwójnej.

Terapia skojarzona w ciężkich przypadkach

W ciężkich przypadkach kataru siennego najlepsze efekty daje terapia skojarzona łącząca różne mechanizmy działania. Zalecana kombinacja to glikokortykosteroid donosowy jako lek podstawowy łączony z lekiem przeciwhistaminowym doustnym. W przypadku objawów ocznych zaleca się dodatkowe stosowanie kropli do oczu. W razie potrzeby możliwe jest krótkotrwałe użycie leków obkurczających naczynia do maksymalnie 7 dni. U pacjentów z współistniejącą astmą oskrzelową warto rozważyć dodanie leku antyleukotrienowego takiego jak montelukast.

Immunoterapia swoista – leczenie przyczynowe alergii

Immunoterapia alergenowa zwana potocznie odczulaniem jest jedyną metodą leczenia przyczynowego chorób alergicznych której skuteczność została udowodniona w leczeniu wielu chorób o podłożu alergicznym. Jest to powszechnie naukowo uznana metoda którą zalecają wiodący specjaliści oraz towarzystwa naukowe na całym świecie.

Mechanizm działania immunoterapii

Istotą immunoterapii swoistej jest wygaszenie nadmiernej odpowiedzi układu immunologicznego w stosunku do wybranych alergenów poprzez stopniowe przyzwyczajanie organizmu do alergenu. Metoda ta koryguje zaburzenia immunologiczne które występują u chorych na choroby alergiczne poprzez wywieranie leczniczego wpływu na wiele narządów. Szczepionki zawierające alergeny roztoczy kurzu domowego podawane choremu uczulonemu na te alergeny cierpiącemu na nieżyt nosa i astmę leczą równocześnie obie te choroby.

Mechanizm działania immunoterapii alergenowej opiera się na hamowaniu zarówno wczesnej jak i późnej fazy reakcji alergicznej zależnej od przeciwciał klasy IgE. Prowadzi to do zmniejszenia wrażliwości osoby uczulonej na alergeny i w konsekwencji do eliminacji lub zmniejszenia stopnia nasilenia objawów choroby. Wówczas ponowny kontakt z alergenem nie będzie wywoływał przykrych objawów związanych z reakcją alergiczną lub będą one dużo słabsze co przyczynia się do poprawy jakości życia.

Skuteczność immunoterapii

Immunoterapia charakteryzuje się wysoką skutecznością u osób które w poprawny sposób zostały zakwalifikowane do tej metody leczenia. Największą skuteczność szczepionek alergenowych stwierdzono u chorych na alergiczny nieżyt nosa gdzie może ona osiągać 80-90 procent, mniejszą u chorych na astmę oskrzelową i atopowe zapalenie skóry. Immunoterapia w leczeniu alergicznego nieżytu nosa daje najlepsze rezultaty u pacjentów uczulonych na wąską grupę alergenów. Lepsza odpowiedź na leczenie występuje w przypadku sezonowego alergicznego nieżytu nosa niż w przypadku nieżytu nosa całorocznego.

Największą efektywność immunoterapii swoistej obserwuje się w przypadku uczulenia na pyłki traw i innych roślin gdzie skuteczność może przekraczać 80 procent. Nieco słabszy efekt daje odczulanie na sierść zwierząt domowych i roztocza kurzu domowego. Skuteczność immunoterapii swoistej w leczeniu alergii na jad owadów błonkoskrzydłych ocenia się na około 90 procent co czyni ją najskuteczniejszą metodą w tej grupie pacjentów.

Rodzaje immunoterapii

Dostępne są dwie główne metody immunoterapii swoistej różniące się drogą podania. Immunoterapia podskórna polega na podawaniu w zastrzykach szczepionki zawierającej alergeny na które dana osoba jest uczulona. Wstrzyknięcia wykonywane są w gabinecie lekarskim pod nadzorem personelu medycznego. Immunoterapia podjęzykowa to metoda leczenia polegająca na podawaniu pod język szczepionki zawierającej alergeny w roztworze lub w tabletkach. Jest szczególnie zalecana dla osób które źle znoszą iniekcje i może być prowadzona w warunkach domowych.

Czas trwania i efekty immunoterapii

Immunoterapia trwa zwykle 3-5 lat aby uzyskać pełni korzyści płynących z tego sposobu leczenia. Trzyletnio-pięcioletni okres immunoterapii alergenowej zarówno w formie podskórnej jak i podjęzykowej zapobiega powstawaniu nowych uczuleń oraz rozszerzaniu się objawów choroby alergicznej na inne narządy. Immunoterapia wykazuje skuteczność bieżącą widoczną już w pierwszym roku stosowania łagodzącą objawy alergiczne oraz skuteczność długoterminową gdy efekty leczenia utrzymują się przez wiele lat po zakończeniu szczepień.

Immunoterapia może również zmniejszać prawdopodobieństwo wystąpienia nowych uczuleń i ryzyko rozwoju astmy oskrzelowej u chorych na alergiczny nieżyt nosa. Jeśli chorujesz na alergiczny nieżyt nosa spowodowany uczuleniem na pyłki traw to odczulanie zmniejszy ryzyko pojawienia się kolejnego uczulenia i rozwoju astmy oskrzelowej.

Metody wspomagające leczenie farmakologiczne

Choć nie zastąpią standardowego leczenia pewne metody naturalne i profilaktyczne mogą wspomóc terapię kataru siennego poprawiając komfort życia pacjentów.

Unikanie kontaktu z alergenami

Jest to pierwszy i najważniejszy krok w postępowaniu z katarem siennym. Dla osób uczulonych na pyłki roślin zaleca się śledzenie kalendarza pylenia i prognoz stężenia pyłków, ograniczenie przebywania na zewnątrz w okresach intensywnego pylenia szczególnie w godzinach południowych w słoneczne suche i wietrzne dni, wietrzenie mieszkania wczesnym rankiem lub późnym wieczorem gdy stężenie pyłków jest niższe, noszenie okularów przeciwsłonecznych podczas pobytu na zewnątrz, zamykanie okien w samochodzie podczas jazdy, mycie włosów i zmiana ubrania po powrocie do domu, suszenie prania w pomieszczeniach zamkniętych oraz stosowanie oczyszczaczy powietrza z filtrami HEPA.

Dla osób uczulonych na roztocza kurzu domowego zalecenia obejmują stosowanie specjalnych pokrowców przeciwroztoczowych na materace i poduszki, regularne pranie pościeli w temperaturze powyżej 60 stopni Celsjusza, usunięcie z sypialni przedmiotów gromadzących kurz takich jak dywany czy zasłony, utrzymywanie wilgotności powietrza poniżej 50 procent oraz regularne odkurzanie odkurzaczem z filtrem HEPA.

Płukanie nosa

Płukanie nosa solą fizjologiczną lub wodą morską pomaga mechanicznie usuwać alergeny z błony śluzowej nosa, nawilża śluzówkę i zmniejsza stan zapalny. Można stosować jako uzupełnienie farmakoterapii szczególnie przed aplikacją leków donosowych.

Suplementacja

Kwercetyna – naturalny związek o działaniu przeciwhistaminowym – może wspierać organizm w walce z alergią. Witamina D reguluje działanie układu odpornościowego i jej odpowiedni poziom może mieć znaczenie w łagodzeniu objawów alergicznych. Probiotyki mogą mieć korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową i funkcjonowanie układu immunologicznego.

Bezpieczeństwo stosowania leków na katar sienny

Nowoczesne leki stosowane w leczeniu alergicznego nieżytu nosa charakteryzują się wysokim profilem bezpieczeństwa przy prawidłowym stosowaniu zgodnie z zaleceniami.

Glikokortykosteroidy donosowe

Leki te stosuje się w leczeniu alergicznego nieżytu nosa już od ponad 30 lat i jak dotąd nie opisano ich żadnych poważnych działań niepożądanych. Podaje się je bezpośrednio na błonę śluzową nosa co w połączeniu ze słabą biodostępnością systemową i dużą siłą wiązania z receptorem zapewnia im duże bezpieczeństwo potwierdzone w wielu badaniach klinicznych. Udowodniono że stosowane zgodnie z zalecanym dawkowaniem nie hamują osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, nie wpływają na metabolizm kostny i nie zaburzają tempa wzrastania u dzieci.

Rzadko obserwujemy działania niepożądane wywoływane przez donosowe glikokortykosteroidy ograniczające się głównie do objawów miejscowych takich jak przekrwienie, podrażnienie i pieczenie śluzówki, rzadziej lekkie krwawienia, bóle głowy, nudności czy miejscowe infekcje. Większość działań niepożądanych sterydowych leków donosowych wynika nie z samego działania substancji a nieprawidłowego ich aplikowania dlatego tak ważna jest edukacja pacjentów w zakresie prawidłowej techniki podawania.

Leki przeciwhistaminowe II generacji

Leki przeciwhistaminowe II generacji są bardzo bezpieczne o czym mogą świadczyć zalecenia ekspertów dotyczące leczenia ostrych i przewlekłych pokrzywek kiedy dawkę terapeutyczną można zwiększyć nawet czterokrotnie. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to bóle i zawroty głowy oraz senność które występują u maksymalnie 10 procent pacjentów. Wyjątkiem jest cetyryzyna która w porównaniu z innymi lekami częściej powoduje senność.

Bibliografia

1. Brozek JL, Bousquet J, Agache I, Agarwal A, Bachert C, Bosnic-Anticevich S, Brignardello-Petersen R, Canonica GW, Casale T, Chavannes NH, Correia de Sousa J, Cruz AA, Cuello-Garcia CA, Demoly P, Dykewicz M, Etxeandia-Ikobaltzeta I, Florez ID, Fokkens W, Fonseca J, Hellings PW, Klimek L, Kowalski S, Kuna P, Laisaar KT, Larenas-Linnemann DE, Lødrup Carlsen KC, Manning PJ, Meltzer E, Mullol J, Muraro A, O’Hehir R, Ohta K, Panzner P, Papadopoulos N, Park HS, Passalacqua G, Pawankar R, Price D, Riva G, Roldán Y, Ryan D, Sadeghirad B, Samolinski B, Schmid-Grendelmeier P, Sheikh A, Togias A, Valero A, Valiulis A, Valovirta E, Ventresca M, Wallace D, Waserman S, Wickman M, Wiercioch W, Yepes-Nuñez JJ, Zhang L, Zhang Y, Zidarn M, Zuberbier T, Schünemann HJ. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines-2016 revision. J Allergy Clin Immunol. 2017;140(4):950-958. DOI: 10.1016/j.jaci.2017.03.050 PMID: 28602936
2. Bousquet J, Khaltaev N, Cruz AA, Denburg J, Fokkens WJ, Togias A, Zuberbier T, Baena-Cagnani CE, Canonica GW, van Weel C, Agache I, Aït-Khaled N, Bachert C, Blaiss MS, Bonini S, Boulet LP, Bousquet PJ, Camargos P, Carlsen KH, Chen Y, Custovic A, Dahl R, Demoly P, Douagui H, Durham SR, van Wijk RG, Kalayci O, Kaliner MA, Kim YY, Kowalski ML, Kuna P, Le LT, Lemiere C, Li J, Lockey RF, Mavale-Manuel S, Meltzer EO, Mohammad Y, Mullol J, Naclerio R, O’Hehir RE, Ohta K, Ouedraogo S, Palkonen S, Papadopoulos N, Passalacqua G, Pawankar R, Popov TA, Rabe KF, Rosado-Pinto J, Scadding GK, Simons FE, Toskala E, Valovirta E, van Cauwenberge P, Wang DY, Wickman M, Yawn BP, Yorgancioglu A, Yusuf OM, Zar H, Annesi-Maesano I, Bateman ED, Ben Kheder A, Boakye DA, Bouchard J, Burney P, Busse WW, Chan-Yeung M, Chavannes NH, Chuchalin A, Dolen WK, Emuzyte R, Grouse L, Humbert M, Jackson C, Johnston SL, Keith PK, Kemp JP, Klossek JM, Larenas-Linnemann D, Lipworth B, Malo JL, Marshall GD, Naspitz C, Nekam K, Niggemann B, Nizankowska-Mogilnicka E, Okamoto Y, Orru MP, Potter P, Price D, Stoloff SW, Vandenplas O, Viegi G, Williams D. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) 2010 revision. J Allergy Clin Immunol. 2010;126(3):466-476. DOI: 10.1016/j.jaci.2010.06.047 PMID: 20816182
3. Linton S, Hossenbaccus L, Ellis AK. Evidence-based use of antihistamines for treatment of allergic conditions. Ann Allergy Asthma Immunol. 2023;131(4):412-420. DOI: 10.1016/j.anai.2023.07.019 PMID: 37517656