Bruceloza to rzadka, ale poważna choroba zakaźna wywoływana przez bakterie z rodzaju Brucella, która może prowadzić do ciężkich powikłań neurologicznych i narządowych. Choć w Polsce choroba ta występuje sporadycznie jako choroba przywleczona, jej właściwe leczenie wymaga zastosowania odpowiednich antybiotyków w skojarzeniu, co zapobiega nawrotom i rozwojowi odporności bakteryjnej. Terapia brucelozy opiera się na długotrwałym stosowaniu kombinacji antybiotyków, które skutecznie penetrują do wnętrza komórek, gdzie bakterie Brucella mogą się ukrywać. Wybór konkretnych leków zależy od postaci choroby, wieku pacjenta oraz występowania przeciwwskazań. W tym artykule przedstawiamy przegląd najważniejszych antybiotyków stosowanych w leczeniu brucelozy dostępnych w polskich aptekach.
Spis treści
Czym jest bruceloza?
Bruceloza jest chorobą odzwierzęcą wywoływaną przez gram-ujemne bakterie z rodzaju Brucella, które charakteryzują się zdolnością do życia wewnątrz komórek. Bakterie z rodzaju Brucella znajdują się w wydalinach i wydzielinach zakażonych zwierząt, w mleku, moczu, płynie owodniowym. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową (mięso bez obróbki termicznej, surowe mleko i przetwory z niepasteryzowanego mleka), przez skórę, spojówki i błony śluzowe wskutek kontaktu bezpośredniego z chorym zwierzęciem.
Choroba może przebiegać w postaci ostrej, podostrej lub przewlekłej. Obraz kliniczny zależy od wielu czynników m.in. od gatunku bakterii, drogi zakażenia, współistniejących chorób. Do najczęstszych objawów należą gorączka o charakterze falistym, dreszcze, nadmierne pocenie się, bóle mięśniowe i stawowe, osłabienie oraz powiększenie węzłów chłonnych. W formie przewlekłej mogą wystąpić poważne powikłania neurologiczne i zajęcie narządów wewnętrznych.
Podstawowe leki w terapii brucelozy
Doxycyclinum TZF – doksycyklina
W leczeniu zakażeń wywołanych przez gram-ujemne pałeczki z rodzaju Brucella stosuje się najczęściej doksycyklinę. Preparat Doxycyclinum TZF zawiera doksycyklinę, półsyntetyczny antybiotyk z grupy tetracyklin o działaniu bakteriostatycznym. Mechanizm działania doksycykliny, wspólny dla całej grupy antybiotyków tetracyklinowych, polega na hamowaniu syntezy białek bakteryjnych. Odbywa się to poprzez zablokowanie bakteryjnych rybosomów.
Doksycyklina wykazuje doskonałą penetrację do tkanek i płynów ustrojowych, co jest kluczowe w leczeniu brucelozy, gdzie bakterie mogą ukrywać się wewnątrz komórek. Lek Doxycyclinum TZF jest dostępny również pod nazwami handlowymi Unidox Solutab oraz Efracea, które zawierają tę samą substancję czynną w różnych postaciach farmaceutycznych.
Rifampicyna TZF – rifampicyna
W leczeniu brucelozy stosowana jest antybiotykoterapia, w której wykorzystuje się przede wszystkim doksycyklinę, ryfampicynę, cyprofloksacynę i gentamycynę. Rifampicyna TZF to preparat zawierający rifampicynę, półsyntetyczny antybiotyk z grupy ansamycyn o działaniu bakteriobójczym. Mechanizm działania rifampicyny polega na blokowaniu bakteryjnej polimerazy RNA poprzez trwałe wiązanie się z jej podjednostką β i uniemożliwianie wybiórczo utworzenie pierwszego wiązania fosfodiestrowego.
Lek Rifampicyna TZF charakteryzuje się szerokim spektrum działania i doskonałą aktywnością przeciwko bakteriom z rodzaju Brucella. Rifampicyna jest szczególnie ceniona w terapii kombinowanej brucelozy ze względu na swoją zdolność do penetracji do wnętrza komórek, gdzie bakterie mogą przetrwać.
Biseptol – kotrimoksazol
U kobiet ciężarnych stosuje się natomiast kotrimoksazol z ryfampicyną. Biseptol to preparat zawierający kotrimoksazol, kombinację trimetoprimu z sulfametoksazolem w stosunku 1:5. Sulfametoksazol – kompetycyjnie hamuje wykorzystanie kwasu p-aminobenzoesowego przez komórkę bakteryjną, co w konsekwencji prowadzi do zahamowania jej wzrostu. Trimetoprim – odwracalnie hamuje działanie reduktazy dihydrofolianowej.
Preparat Biseptol stanowi bezpieczną alternatywę dla doksycykliny u kobiet w ciąży, ponieważ tetracykliny są przeciwwskazane w tym okresie ze względu na ryzyko uszkodzenia zębów i kości płodu. Kotrimoksazol wykazuje dobrą aktywność przeciwko bakteriom Brucella i jest szeroko stosowany w terapii kombinowanej.
Gentamicin B. Braun – gentamycyna
Skojarzona antybiotykoterapia, np. doksycyklina doustnie + netylmycyna pozajelitowo przez 30 dni, następnie doksycyklina tabl. + ryfampicyna tabl. przez kolejne 30-60 dni. Gentamicin B. Braun zawiera gentamycynę, antybiotyk aminoglikozydowy o działaniu bakteriobójczym. Mechanizm bakteriobójczego działania gentamycyny polega na zablokowaniu syntezy białek bakteryjnych, niezbędnych do ich wzrostu. Antybiotyk ten wiąże się nieodwracalnie z miejscem A rybosomu, uniemożliwiając bakterii włączanie nowych aminokwasów do powstającego białka.
Lek Gentamicin B. Braun jest szczególnie skuteczny przeciwko bakteriom gram-ujemnym, w tym Brucella spp. Gentamycyna może być również dostępna pod nazwą Gentamicin WZF, zawierającą tę samą substancję czynną. W leczeniu brucelozy aminoglikozydy są często stosowane w pierwszej fazie terapii w skojarzeniu z doksycykliną.
Schematy leczenia i kombinacje leków
| Faza leczenia | Terapia pierwszego wyboru | Czas trwania | Alternatywa |
|---|---|---|---|
| Faza ostra | Doksycyklina + Gentamycyna | 30 dni | Doksycyklina + Rifampicyna |
| Faza kontynuacji | Doksycyklina + Rifampicyna | 30-60 dni | Cyprofloksacyna + Rifampicyna |
| Ciąża | Kotrimoksazol + Rifampicyna | 45-60 dni | Rifampicyna w monoterapii |
Stosowana w leczeniu antybiotykoterapia ma na celu skrócenie ostrej fazy choroby, ograniczenie dolegliwości oraz zapobieżenie powikłaniom i rozwojowi fazy przewlekłej schorzenia. Obejmuje ona najczęściej stosowanie doksycykliny, kotrymoksazolu lub rifampicyny.
Wybór konkretnego schematu zależy od:
- Postaci choroby (ostra, przewlekła)
- Wieku pacjenta
- Stanu ciąży
- Przeciwwskazań do poszczególnych leków
- Zajęcia poszczególnych narządów
Monitorowanie terapii i działania niepożądane
Podczas leczenia brucelozy konieczne jest regularne monitorowanie stanu pacjenta oraz kontrola parametrów laboratoryjnych. Stosowana w leczeniu antybiotykoterapia ma na celu skrócenie ostrej fazy choroby, ograniczenie dolegliwości oraz zapobieżenie powikłaniom i rozwojowi fazy przewlekłej schorzenia.
Najważniejsze działania niepożądane leków przeciwbrucelozowych to:
- Doksycyklina: fotouczulenie, zaburzenia żołądkowo-jelitowe
- Rifampicyna: zaburzenia czynności wątroby, pomarańczowe zabarwienie płynów ustrojowych
- Gentamycyna: nefrotoksyczność, ototoksyczność
- Kotrimoksazol: reakcje alergiczne, zaburzenia hematologiczne
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak długo trwa leczenie brucelozy?
Leczenie brucelozy jest długotrwałe i trwa zwykle od 6 tygodni do 3 miesięcy, w zależności od postaci choroby i odpowiedzi na terapię. Skojarzona antybiotykoterapia, np. doksycyklina doustnie + netylmycyna pozajelitowo przez 30 dni, następnie doksycyklina tabl. + ryfampicyna tabl. przez kolejne 30-60 dni. Przedwczesne przerwanie terapii może prowadzić do nawrotu choroby.
Dlaczego stosuje się kombinację antybiotyków?
Kombinacja antybiotyków w leczeniu brucelozy jest konieczna ze względu na zdolność bakterii Brucella do przetrwania wewnątrz komórek oraz wysokie ryzyko rozwoju oporności przy monoterapii. Różne antybiotyki działają synergistycznie i penetrują do różnych przedziałów komórkowych.
Czy można leczyć brucelozę u kobiet w ciąży?
Tak, ale wybór leków jest ograniczony. U kobiet ciężarnych stosuje się natomiast kotrimoksazol z ryfampicyną. Doksycyklina jest przeciwwskazana w ciąży ze względu na ryzyko uszkodzenia zębów i kości płodu.
Jakie są rokowania w brucelozie?
W przypadku, gdy leczenie brucelozy zostało włączone w ciągu kilku miesięcy od zakażenia, rokowanie co do wyleczenia jest bardzo dobre. Objawy ustępują w ciągu 2–6 miesięcy. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie.
Czy bruceloza może nawrócić?
Nawroty po ostrej leczonej brucelozie są rzadkie, jeśli leczenie było prowadzone prawidłowo przez odpowiednio długi czas. Niepełne leczenie lub przedwczesne przerwanie terapii zwiększa ryzyko nawrotu.
Bibliografia
- Doxycyclinum TZF charakterystyka produktu leczniczego
- Unidox Solutab charakterystyka produktu leczniczego
- Rifampicyna TZF charakterystyka produktu leczniczego
- Biseptol charakterystyka produktu leczniczego
- Gentamicin B. Braun charakterystyka produktu leczniczego
- Gentamicin WZF charakterystyka produktu leczniczego
- Ariza J, Gudiol F, Pallares R, Viladrich PF, Rufi G, Corredoira J, Miravitlles MR. Treatment of human brucellosis with doxycycline plus rifampin or doxycycline plus streptomycin. A randomized, double-blind study. Ann Intern Med. 1992;117(1):25-30. DOI: 10.7326/0003-4819-117-1-25 PMID: 1596044
- Solera J, Rodríguez-Zapata M, Geijo P, Largo J, Paulino J, Sáez L, Martínez-Alfaro E, Sánchez L, Sepulveda MA, Ruiz-Ribó MD. Doxycycline-rifampin versus doxycycline-streptomycin in treatment of human brucellosis due to Brucella melitensis. The GECMEI Group. Grupo de Estudio de Castilla-la Mancha de Enfermedades Infecciosas. Antimicrob Agents Chemother. 1995;39(9):2061-7. DOI: 10.1128/AAC.39.9.2061 PMID: 8540716
Niniejszy artykuł nie jest poradą medyczną i ma charakter wyłącznie informacyjny.
