Zeldox to lek przeciwpsychotyczny zawierający substancję czynną zyprazydon. Jest dostępny na receptę. Stosowany jest w leczeniu schizofrenii u dorosłych, a także w leczeniu epizodu manii lub epizodu mieszanego u dorosłych i dzieci w wieku od 10 do 17 lat. Lek jest dostępny w różnych formach, takich jak kapsułki, zawiesina doustna oraz proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań.
Zipragen to lek na receptę, który jest stosowany w leczeniu schizofrenii oraz do kontrolowania objawów maniakalnych. Substancją czynną leku jest ziprasidon. Lek oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy, wykazując właściwości przeciwpsychotyczne. Wskazany jest do stosowania u osób dorosłych.
Zipramyl to lek przeciwpsychotyczny, który jest stosowany u dorosłych pacjentów w leczeniu schizofrenii. Substancją czynną leku jest ziprasidon. Lek oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy, wykazując właściwości przeciwpsychotyczne. Jest dostępny na receptę.
Zypsila to atypowy lek przeciwpsychotyczny, który zawiera substancję czynną zyprazydon. Jest dostępny na receptę. Stosowany jest w leczeniu schizofrenii u dorosłych oraz w leczeniu maniakalnych i mieszanych epizodów o umiarkowanej ciężkości w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym u dorosłych oraz dzieci i młodzieży w wieku 10–17 lat. Skuteczność produktu leczniczego w zapobieganiu nawrotom epizodów choroby dwubiegunowej nie została ustalona.
Zyprazydon – lek o działaniu przeciwpsychotycznym. Mechanizm działania zyprazydonu polega na blokowaniu receptorów serotoninergicznych typu 2A (5HT2A), receptorów dopaminergicznych typu 2 (D2) oraz hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny i norepinefryny (noradrenaliny).
Wskazaniem do stosowania leku jest leczenie schizofrenii, epizodów maniakalnych i epizodów mieszanych w zaburzeniach afektywnych-dwubiegunowych.
Zyprazydon dostępny jest w postaci kapsułek twardych. Dokładne dawkowanie ustalane jest indywidualnie w zależności od rodzaju choroby i nasilenia objawów.
Możliwe działania niepożądane (najczęstsze): niepokój, ból głowy, zawroty głowy, senność, sedacja, drżenie, parkinsonizm, dystonia, akatyzja, zaburzenia pozapiramidowe, niewyraźne widzenie, suchość błony śluzowej jamy ustnej, nudności, wymioty, zaparcia, niestrawność, sztywność mięśniowo-szkieletowa, astenia, zmęczenie.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Zyprazydon to nowoczesny lek przeciwpsychotyczny drugiej generacji, który od ponad dwóch dekad odgrywa istotną rolę w leczeniu schizofrenii i zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Jego wyjątkowy, wieloreceptorowy mechanizm działania sprawia, że wyróżnia się na tle innych neuroleptyków – i to zarówno pod względem skuteczności terapeutycznej, jak i specyficznego profilu działań niepożądanych. W odróżnieniu od wielu starszych leków tej klasy, zyprazydon stosunkowo rzadko powoduje przyrost masy ciała i w umiarkowanym stopniu wpływa na stężenie prolaktyny we krwi, co ma ogromne znaczenie dla długoterminowej jakości życia pacjentów. Jednocześnie substancja ta wymaga szczególnej ostrożności u osób z chorobami serca, ponieważ jej stosowanie wiąże się z zależnym od dawki wydłużeniem odstępu QT w zapisie EKG. Zyprazydon jest pochodną piperazyny i indolu, dostępną w Polsce pod nazwami handlowymi Zeldox, Zipragen, Zipramyl i Zypsila. Niniejszy artykuł wyjaśnia, jak działa ta substancja, w jakich stanach klinicznych jest stosowana, jak przebiega dawkowanie i na jakie działania niepożądane warto zwrócić uwagę – zarówno dla pacjentów rozpoczynających terapię, jak i dla tych, którzy chcą lepiej zrozumieć przepisany im lek.
Mechanizm działania zyprazydonu nie jest w pełni poznany. Prawdopodobnie polega na blokowaniu receptorów dopaminergicznych D2 i receptorów serotoninergicznych 5-HT2A oraz hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny – czyli blokowaniu transportu tych substancji z powrotem do komórki nerwowej.
Aby zrozumieć, dlaczego takie działanie przynosi efekt terapeutyczny, warto przez chwilę zatrzymać się przy tym, jak mózg „komunikuje się” sam ze sobą. Neurony – komórki nerwowe – przekazują sobie informacje za pomocą neuroprzekaźników, czyli chemicznych posłańców. Dopamina i serotonina to dwa z najważniejszych takich posłańców, a ich zaburzenia leżą u podłoża wielu chorób psychicznych, w tym schizofrenii i choroby afektywnej dwubiegunowej.
Blokowanie receptorów D2 prowadzi do hamowania przekaźnictwa zależnego od dopaminy i obniżenia jej poziomu w określonych strukturach ośrodkowego układu nerwowego. Z kolei blokada receptorów 5-HT2A powoduje wzrost wydzielania dopaminy w niektórych obszarach mózgu, co z jednej strony wpływa korzystnie na objawy negatywne schizofrenii, a z drugiej – zmniejsza ryzyko pozapiramidowych działań niepożądanych leku.
Zyprazydon jest również silnym antagonistą receptorów 5-HT2C i 5-HT1D oraz wykazuje działanie agonistyczne wobec receptorów 5-HT1A, a ponadto hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i norepinefryny w synapsach. To właśnie ta wieloreceptorowa charakterystyka sprawia, że lek działa szerzej niż klasyczne neuroleptyki – nie tylko redukuje nasilenie omamów i urojeń (objawy pozytywne schizofrenii), ale może też wpływać korzystnie na apatię, wycofanie społeczne czy spłycenie afektu (objawy negatywne), a także na funkcje poznawcze.
Zyprazydon nie ma znaczącego powinowactwa do receptorów muskarynowych, dzięki czemu – w przeciwieństwie do wielu innych neuroleptyków – nie wywiera działania antycholinergicznego. W praktyce oznacza to brak typowych problemów cholinergicznych, takich jak nasilona suchość w ustach, trudności z oddawaniem moczu czy zaburzenia widzenia, które towarzyszą niektórym starszym lekom.
Wskazaniem do stosowania zyprazydonu jest leczenie schizofrenii u dorosłych – choroby charakteryzującej się nadmierną podejrzliwością, wiarą w rzeczy nierzeczywiste, nerwowością, lękiem, widzeniem oraz słyszeniem nieistniejących rzeczy. Zyprazydon stosuje się również w leczeniu epizodów mieszanych o umiarkowanym nasileniu lub epizodów maniakalnych w trakcie choroby afektywnej dwubiegunowej u osób dorosłych, a także u dzieci od 10. do 17. roku życia.
Schizofrenia (psychoza schizofreniczna) występuje u około 1% populacji. Nazwa pochodzi od greckich słów schizein – rozszczepić i phren – umysł, co dosłownie znaczy „rozszczepienie umysłu”. Jest to bardzo poważna choroba umysłu, charakteryzująca się zaburzonym postrzeganiem rzeczywistości.
Objawy schizofrenii tradycyjnie dzieli się na pozytywne (wytwórcze) i negatywne (ubytkowe). Te pierwsze to m.in. omamy słuchowe (głosy komentujące zachowanie, wydające polecenia), urojenia prześladowcze lub odnoszące, poczucie kontrolowania myśli z zewnątrz. Objawy negatywne obejmują apatię, anhedonię (brak odczuwania przyjemności), objawy depresyjne oraz zaburzenia funkcji poznawczych i zachowania.
Schizofrenia jest chorobą przewlekłą wiążącą się ze znacznym stopniem niepełnosprawności i wpływem na wszystkie sfery życia – osobiste, rodzinne, społeczne, edukacyjne i zawodowe. Osoby ze schizofrenią mają 2–3-krotnie większe ryzyko przedwczesnej śmierci z powodu chorób metabolicznych (np. otyłości, hipercholesterolemii, cukrzycy) czy chorób układu krążenia.
Choroba afektywna dwubiegunowa to stan, w którym pacjent doświadcza naprzemiennych epizodów depresji i manii (lub hipomanii). Epizod maniakalny charakteryzuje się znacznie podwyższonym nastrojem, zmniejszoną potrzebą snu, nadmierną aktywnością, drażliwością i nieraz grandiozyjnym myśleniem – niekiedy z objawami psychotycznymi. Epizody mieszane to stany, w których elementy manii i depresji współwystępują jednocześnie, co jest szczególnie trudne diagnostycznie i terapeutycznie. Zyprazydon stosowany jest w leczeniu maniakalnych i mieszanych epizodów o umiarkowanej ciężkości w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym u dorosłych oraz dzieci i młodzieży w wieku 10–17 lat.
Współczesna psychiatria dysponuje szerokim arsenałem leków przeciwpsychotycznych, które dzielone są na dwie główne generacje. Zrozumienie, jak zyprazydon wpisuje się w ten obraz, pomaga lepiej ocenić jego miejsce w terapii.
Leki pierwszej generacji – inaczej neuroleptyki typowe lub klasyczne – to np. haloperidol, flupentiksol, zuklopenthiksol, perfenazyna, perazyna, promazyna, chloropromazyna. Leki typowe działają przede wszystkim na objawy wytwórcze, jednak ich zastosowanie wiąże się z dużym ryzykiem wystąpienia objawów pozapiramidowych oraz wzrostu poziomu prolaktyny we krwi (hiperprolaktynemii). Objawy pozapiramidowe to nieprzyjemne skutki uboczne przypominające chorobę Parkinsona – sztywność mięśni, drżenie, spowolnienie ruchów czy niepokój ruchowy (akatyzja).
Leki drugiej generacji – atypowe leki przeciwpsychotyczne – to m.in. aripiprazol, kwetiapina, olanzapina, klozapina, risperidon, amisulpryd, paliperidon i zyprazydon. Leki te, poza skuteczną redukcją objawów wytwórczych, lepiej od leków typowych zmniejszają nasilenie objawów negatywnych, afektywnych i zaburzeń poznawczych. Zastosowanie leków atypowych wiąże się również ze znacznie mniejszym ryzykiem wystąpienia objawów pozapiramidowych oraz hiperprolaktynemii.
Wśród atypowych leków przeciwpsychotycznych zyprazydon wyróżnia się kilkoma cechami, które warto znać:
Czas trwania terapii podtrzymującej po pierwszym epizodzie choroby wynosi co najmniej 2 lata, po drugim – 5 lat, po trzecim trwa do końca życia. To ważna informacja dla pacjentów, którzy niekiedy po ustąpieniu ostrego epizodu są skłonni samodzielnie odstawiać leki.
Zyprazydon dostępny jest w formie kapsułek twardych (do stosowania doustnego) oraz w postaci proszku i rozpuszczalnika do sporządzania roztworu do wstrzykiwań (stosowanego domięśniowo). Dawkowanie jest zawsze ustalane indywidualnie przez lekarza psychiatrę.
| Wskazanie | Dawkowanie doustne | Uwagi |
|---|---|---|
| Leczenie ostrego epizodu schizofrenii i manii | 40 mg dwa razy na dobę (z posiłkiem), maks. do 80 mg dwa razy na dobę (160 mg/dobę) | Maks. dawkę można osiągnąć już od 3. dnia leczenia |
| Leczenie podtrzymujące w schizofrenii | 20 mg dwa razy na dobę | Stosować najmniejszą skuteczną dawkę |
| Dzieci i młodzież (10–17 lat, masa ≥45 kg) | 20 mg/dobę na start, docelowo 80–160 mg/dobę | Dawkowanie zwiększać stopniowo przez 1–2 tygodnie |
| Dzieci i młodzież (10–17 lat, masa <45 kg) | 20 mg/dobę na start, docelowo 40–80 mg/dobę | Nigdy nie przekraczać dawki maks. dla danej wagi |
Stosowanie zyprazydonu wiąże się z dawkozależnym wydłużeniem odstępu QT w EKG, co wymaga monitorowania pacjentów pod kątem ryzyka arytmii. W przypadku niewydolności wątroby zaleca się zmniejszenie dawki ze względu na metabolizm wątrobowy leku.
Lek stosuje się doustnie z posiłkiem lub domięśniowo. Podawanie domięśniowe nie powinno trwać dłużej niż 3 dni. Warto pamiętać, że dostępność biologiczna zyprazydonu wynosi 100% przy podaniu domięśniowym i zaledwie 60% przy podaniu doustnym podczas posiłku. Dostępność leku zmniejsza się o połowę, gdy nie jest przyjęty razem z jedzeniem. Dlatego tak ważne jest, by zawsze popijać kapsułki w trakcie posiłku – to nie jest jedynie zalecenie, lecz warunek prawidłowego wchłaniania leku.
Każdy lek może powodować działania niepożądane, a w przypadku substancji działających na ośrodkowy układ nerwowy ich lista bywa długa. Ważne jest, by pacjent był świadomy możliwych objawów, ale nie traktował ich jako nieuchronnych – większość z nich dotyczy jedynie części chorych.
Na podstawie danych klinicznych z udziałem około 6500 dorosłych pacjentów, najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi zyprazydonu były bezsenność, senność, ból głowy oraz pobudzenie.
Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:
Szczególnie istotnym działaniem niepożądanym zyprazydonu jest wydłużenie odstępu QT w zapisie EKG. Efekt ten jest proporcjonalny do wielkości dawki i może mieć znaczenie kliniczne z uwagi na ryzyko wystąpienia groźnych zaburzeń rytmu serca. W badaniach klinicznych leczenia schizofrenii obserwowano wydłużenie odstępu QT o 30–60 ms u 12,3% pacjentów leczonych zyprazydonem. Nie należy stosować zyprazydonu jednocześnie z lekami przeciwarytmicznymi klasy IA i III, halofantryną, trójtlenkiem arsenu, tiorydazyną, pimozydem, mezorydazyną, sparfloksacyną, moksyfloksacyną, gatyfloksacyną, sertindolem ani meflochną.
Istotnym, choć rzadkim powikłaniem terapii zyprazydonem jest złośliwy zespół neuroleptyczny – stan zagrażający życiu, charakteryzujący się hipertermią, sztywnością mięśni, niestabilnością autonomiczną i zmianami stanu psychicznego. W przypadku jego wystąpienia konieczne jest natychmiastowe przerwanie terapii i wdrożenie intensywnego leczenia.
Przeciwwskazaniem do stosowania zyprazydonu jest nadwrażliwość na substancję czynną, wrodzony zespół wydłużonego odstępu QT, świeży zawał serca, niewyrównana niewydolność mięśnia sercowego oraz zaburzenia rytmu serca.
Przed rozpoczęciem leczenia lekarz powinien zebrać szczegółowy wywiad dotyczący chorób serca i stosowanych innych leków. Przed rozpoczęciem terapii zyprazydonem należy skorygować zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipomagnezemia czy hipokaliemia, ponieważ zwiększają one ryzyko wystąpienia zaburzeń rytmu serca.
Należy też pamiętać, że zyprazydon może powodować senność i zawroty głowy, co ma bezpośrednie znaczenie praktyczne – pacjenci prowadzący pojazdy lub obsługujący maszyny powinni zachować ostrożność, szczególnie na początku leczenia.
Nie zaleca się stosowania zyprazydonu podczas ciąży, o ile oczekiwana korzyść dla zdrowia matki nie przewyższa ryzyka dla dziecka. Jeśli trzeba przerwać leczenie w czasie ciąży, leku nie należy odstawiać w sposób nagły. Jeżeli lek był stosowany w późnej ciąży, noworodek powinien być monitorowany ze względu na możliwe objawy odstawienia. Karmienie piersią w trakcie stosowania zyprazydonu nie jest zalecane.
Wybór konkretnej substancji czynnej w leczeniu schizofrenii lub choroby afektywnej dwubiegunowej to zawsze decyzja lekarza, uzależniona od wielu czynników: profilu objawów, chorób towarzyszących, wcześniejszej odpowiedzi na leczenie i indywidualnej tolerancji. Poniższa tabela przedstawia skrótowe zestawienie najważniejszych cech wybranych atypowych leków przeciwpsychotycznych:
| Substancja czynna | Ryzyko przyrostu masy ciała | Ryzyko EPS (objawy pozapiramidowe) | Hiperprolaktynemia | Uwagi szczególne |
|---|---|---|---|---|
| Zyprazydon | Minimalne | Umiarkowane | Rzadka | Ryzyko wydłużenia QT – wymaga EKG |
| Olanzapina | Duże | Małe | Rzadka | Ryzyko zaburzeń metabolicznych |
| Risperidon | Umiarkowane | Umiarkowane | Częsta | Dobre działanie na objawy pozytywne |
| Klozapina | Duże | Bardzo małe | Rzadka | Dla schizofrenii lekoopornej; wymaga kontroli morfologii |
| Aripiprazol | Małe | Małe | Bardzo rzadka | Częściowy agonista D2; działanie aktywizujące |
| Kwetiapina | Umiarkowane | Bardzo małe | Rzadka | Działanie sedatywne, pomocne w bezsenności |
Reakcja pacjentów na leki psychotropowe jest bardzo zróżnicowana i wynika z wielu czynników, w tym interakcji między stosowanymi lekami oraz profilu genetycznego danej osoby. Dlatego dobór terapii zawsze powinien być zindywidualizowany.
Leki przeciwpsychotyczne nie mają działania uzależniającego i nie działają doraźnie – stan pacjenta nie poprawia się po zażyciu pojedynczej czy kilku tabletek, a ustąpienie ostrych objawów choroby jest rezultatem wielodniowego lub wielotygodniowego, stopniowego rozwijania się działania leku. Leki przeciwpsychotyczne brane nieregularnie, z przerwami lub doraźnie nie mają działania terapeutycznego lub to działanie mogą utracić – należy je stosować regularnie i ściśle według wskazań lekarza.
Pacjenci często pytają, dlaczego muszą przyjmować lek nawet wtedy, gdy czują się dobrze. Odpowiedź jest prosta: po odstawieniu leku na własną rękę albo zażywaniu nieodpowiednich dawek leku przeciwpsychotycznego występuje znaczące ryzyko nawrotu choroby. Dobre samopoczucie jest najczęściej właśnie efektem terapii, a nie dowodem na to, że leczenie nie jest już potrzebne.
Nie. Zyprazydon, podobnie jak wszystkie leki przeciwpsychotyczne, nie powoduje uzależnienia fizycznego ani psychicznego w rozumieniu farmakologicznym. Nie wywołuje uczucia euforii ani „głodu narkotycznego”. Jednak odstawianie leku zawsze powinno odbywać się pod kontrolą lekarza i stopniowo – nagłe przerwanie terapii może prowadzić do nawrotu objawów choroby lub objawów odstawiennych (takich jak nudności, bezsenność, niepokój).
To jeden z atutów zyprazydonu – w porównaniu z innymi neuroleptykami, zyprazydon prawdopodobnie w niewielkim stopniu lub w ogóle nie powoduje przyrostu masy ciała. Jest to ważna zaleta szczególnie dla pacjentów długotrwale leczonych, u których nadwaga jest realnym problemem klinicznym przy stosowaniu np. olanzapiny czy kwetiapiny.
Dostępność biologiczna zyprazydonu zmniejsza się o połowę, gdy nie jest przyjęty razem z jedzeniem. Oznacza to, że bez posiłku do krwiobiegu trafia dwa razy mniej substancji czynnej, co może znacząco obniżyć skuteczność terapii. Posiłek nie musi być obfity – wystarczy zwykłe śniadanie, obiad czy kolacja.
Działanie leku przeciwpsychotycznego rozwija się w ciągu od kilku dni do kilku tygodni. Pierwsze efekty – zmniejszenie pobudzenia, lęku czy zaburzeń snu – mogą pojawić się już po kilku dniach. Pełna poprawa, zwłaszcza jeśli chodzi o objawy negatywne i poznawcze, może wymagać kilku tygodni regularnego przyjmowania leku.
Zyprazydon może powodować senność i zawroty głowy, szczególnie na początku leczenia lub po zmianie dawki. Każdy pacjent powinien indywidualnie ocenić swoje możliwości prowadzenia pojazdów i skonsultować się z lekarzem. Jeżeli lek wyraźnie wpływa na zdolność koncentracji i czas reakcji, prowadzenie samochodu jest odradzane.
Tak, ale w ograniczonych wskazaniach. Zyprazydon stosuje się w leczeniu epizodów maniakalnych i mieszanych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci od 10. do 17. roku życia. Nie ma natomiast zarejestrowanego wskazania do leczenia schizofrenii u dzieci i młodzieży – w tym przypadku stosowanie zyprazydonu byłoby tzw. stosowaniem poza wskazaniami (off-label).
Tak, i jest to kwestia bardzo ważna. Nie należy stosować zyprazydonu równolegle z lekami wydłużającymi odstęp QT, takimi jak leki przeciwarytmiczne z grupy IA i III, trójtlenek arsenu, halofantryna, mezorydazyna, tiorydazyna, pimozyd, sparfloksacyna, gatifloksacyna, moksyfloksacyna, sertindol oraz cisapryd. Przed rozpoczęciem terapii należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, w tym suplementach diety i lekach bez recepty.
Jeśli przypomnimy sobie o pominiętej dawce niedługo po porze przyjmowania – warto ją wziąć. Jeśli jednak zbliżała się już pora kolejnej dawki, należy po prostu wziąć tę kolejną i nie podwajać dawek. W razie wątpliwości najlepiej skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą.
