Witamina D – jak ją dawkować u dorosłych i dzieci?

Witamina D to jeden z najczęściej przyjmowanych preparatów w polskich domach – po krople dla niemowląt sięgają świeżo upieczeni rodzice, po kapsułki seniorzy, a jesienią w aptekach ustawiają się kolejki osób, które „słyszały, że trzeba brać witaminę D”. Mimo tej popularności wokół dawkowania narosło mnóstwo wątpliwości i mitów. Ile jednostek potrzebuje noworodek, a ile nastolatek? Czy dorosły powinien przyjmować 1000 j.m., 2000 j.m., a może 4000 j.m. dziennie? Czy latem trzeba robić przerwę? Czy można przedawkować witaminę D i czym różni się lek od suplementu diety? Odpowiedzi na te pytania nie są oczywiste, bo zapotrzebowanie na witaminę D zależy od wieku, masy ciała, ilości czasu spędzanego na słońcu, diety, a także od chorób przewlekłych i przyjmowanych leków. W Polsce – ze względu na położenie geograficzne – skóra przez dużą część roku praktycznie nie jest w stanie wytworzyć wystarczającej ilości tej witaminy, dlatego niedobór dotyczy znacznej części społeczeństwa, niezależnie od wieku. W tym obszernym poradniku, opartym na aktualnych polskich wytycznych profilaktyki i leczenia niedoboru witaminy D z 2023 roku, wyjaśniamy krok po kroku, jak prawidłowo dawkować witaminę D u dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów i kobiet w ciąży, jak interpretować wynik badania 25(OH)D, kiedy potrzebne są dawki lecznicze oraz jak bezpiecznie stosować preparaty, aby przyniosły korzyść, a nie szkodę.

Czym jest witamina D i dlaczego jest tak ważna dla zdrowia?

Witamina D to w rzeczywistości nie jedna substancja, lecz grupa związków rozpuszczalnych w tłuszczach, nazywanych kalcyferolami. Dwie najważniejsze formy to witamina D3, czyli cholekalcyferol, oraz witamina D2, czyli ergokalcyferol. Cholekalcyferol powstaje w skórze człowieka pod wpływem promieniowania ultrafioletowego typu B (UVB) i występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak tłuste ryby czy żółtka jaj. Ergokalcyferol ma pochodzenie roślinne i grzybowe – powstaje między innymi w grzybach wystawionych na działanie światła słonecznego. W suplementacji w Polsce niemal zawsze stosuje się witaminę D3, ponieważ skuteczniej i trwalej podnosi ona stężenie witaminy D we krwi niż witamina D2.

Leki z substancją witamina d3: Solderol – opinie, Calperos Osteo – skutki uboczne, bonevum – ulotka, Calsus – ulotka, Dekristol Pro – opinie, Vigalex Max – skutki uboczne

Co ciekawe, z punktu widzenia fizjologii witamina D bardziej przypomina hormon niż klasyczną witaminę. Organizm potrafi ją sam wytwarzać, a jej aktywna forma działa na komórki za pośrednictwem specjalnych receptorów (VDR), które znajdują się w niemal wszystkich tkankach – w kościach, jelitach, nerkach, mięśniach, komórkach układu odpornościowego, a nawet w mózgu. Szacuje się, że witamina D wpływa na aktywność kilkuset, a według niektórych badań nawet ponad tysiąca genów.

Jak organizm przetwarza witaminę D?

Witamina D, która powstała w skórze lub została przyjęta z pożywieniem czy preparatem, jest biologicznie nieczynna. Aby mogła działać, musi przejść dwie przemiany. Najpierw w wątrobie przekształca się w kalcyfediol, czyli 25-hydroksywitaminę D, oznaczaną jako 25(OH)D. To właśnie ta forma krąży we krwi w największej ilości, utrzymuje się w organizmie przez kilka tygodni i dlatego jej stężenie mierzy się w badaniu laboratoryjnym oceniającym zaopatrzenie organizmu w witaminę D. Następnie, głównie w nerkach, kalcyfediol przekształcany jest w kalcytriol, czyli 1,25-dihydroksywitaminę D – aktywny hormon, który bezpośrednio wpływa na komórki. Wiele tkanek poza nerkami również potrafi lokalnie wytwarzać kalcytriol na własne potrzeby, co tłumaczy szerokie działanie witaminy D w całym organizmie.

Ta wieloetapowa przemiana ma duże znaczenie praktyczne. U osób z ciężkimi chorobami wątroby lub nerek aktywacja witaminy D bywa zaburzona, dlatego zamiast zwykłego cholekalcyferolu lekarz może zalecić inne, już częściowo lub całkowicie „zaktywowane” formy witaminy D. Omówimy je szczegółowo w części poświęconej leczeniu farmakologicznemu.

Najważniejsze funkcje witaminy D w organizmie

Najlepiej udokumentowaną rolą witaminy D jest regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej. Kalcytriol zwiększa wchłanianie wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego, wpływa na ich wydalanie przez nerki i współdziała z parathormonem w utrzymaniu prawidłowego stężenia wapnia we krwi. Bez wystarczającej ilości witaminy D z pożywienia wchłania się zaledwie niewielka część wapnia, niezależnie od tego, ile go zjadamy. U dzieci ciężki niedobór prowadzi do krzywicy, czyli zaburzenia mineralizacji rosnących kości, objawiającego się ich deformacjami, opóźnionym zarastaniem ciemiączka, osłabieniem mięśni i opóźnieniem rozwoju ruchowego. U dorosłych odpowiednikiem krzywicy jest osteomalacja – rozmiękanie kości, które powoduje rozlane bóle kostne i mięśniowe. Przewlekły niedobór przyspiesza także utratę masy kostnej i zwiększa ryzyko osteoporozy oraz złamań, szczególnie u osób starszych.

Leki na osteoporozę – sprawdź też: Ossica – opinie, Osagrand – opinie, Cliovelle – opinie, Divigel 0,1% – ulotka, Ostemax 70 comfort – ulotka, Calfos – ulotka

Witamina D wpływa również na siłę i koordynację mięśni, dlatego u seniorów jej niedobór wiąże się z większym ryzykiem upadków. Uczestniczy w regulacji układu odpornościowego – wspiera mechanizmy obrony przed infekcjami i jednocześnie hamuje nadmierne reakcje zapalne. Badania obserwacyjne wiążą niskie stężenie witaminy D z większym ryzykiem wielu chorób: infekcji dróg oddechowych, chorób autoimmunologicznych, cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych, depresji czy niektórych nowotworów. Trzeba jednak uczciwie powiedzieć, że duże badania interwencyjne nie zawsze potwierdzają, że sama suplementacja chroni przed tymi chorobami u osób, które nie mają niedoboru. Najwięcej korzyści odnoszą ci, u których niedobór rzeczywiście występuje – i właśnie dlatego tak ważne jest właściwe, dopasowane do potrzeb dawkowanie, a nie przyjmowanie „na oko” coraz wyższych dawek.

Dlaczego w Polsce niedobór witaminy D jest tak powszechny?

W naturalnych warunkach człowiek pokrywa większość zapotrzebowania na witaminę D dzięki syntezie skórnej – dieta dostarcza zwykle zaledwie niewielką część potrzebnej ilości. Problem polega na tym, że Polska leży mniej więcej między 49. a 55. stopniem szerokości geograficznej północnej. Na tej szerokości promienie słoneczne przez znaczną część roku padają pod zbyt małym kątem, a promieniowanie UVB jest w dużej mierze pochłaniane przez atmosferę. W efekcie od mniej więcej października do marca skóra praktycznie nie jest w stanie wytworzyć witaminy D, nawet w słoneczny dzień.

Efektywna synteza skórna jest możliwa w zasadzie od maja do września, i to głównie w godzinach 10:00–15:00, gdy słońce stoi wysoko. Warunkiem jest odsłonięcie większej powierzchni skóry – co najmniej przedramion i nóg – bez kremu z filtrem, ponieważ już filtr o niewielkim współczynniku ochrony znacznie ogranicza powstawanie witaminy D. Tymczasem większość z nas pracuje lub uczy się w zamkniętych pomieszczeniach właśnie w tych godzinach, w czasie urlopu słusznie chroni skórę przed poparzeniem, a szyba okienna całkowicie blokuje promieniowanie UVB. Do tego dochodzą zanieczyszczenie powietrza, zachmurzenie oraz starzenie się skóry – u seniorów zdolność do syntezy witaminy D jest kilkukrotnie mniejsza niż u ludzi młodych.

Dieta niestety nie wyrówna tych braków. Naturalnych źródeł witaminy D jest niewiele, a te najbogatsze – tłuste ryby morskie, takie jak węgorz, śledź, makrela, sardynki czy dziko żyjący łosoś, oraz tran – pojawiają się na polskich stołach zbyt rzadko. Aby pokryć zapotrzebowanie wyłącznie z jedzenia, trzeba by zjadać porcję tłustej ryby niemal codziennie. Badania przeprowadzone w Polsce konsekwentnie pokazują, że niedobór witaminy D występuje u większości dorosłych i dużej części dzieci, szczególnie pod koniec zimy i wczesną wiosną. Dlatego polscy eksperci podkreślają, że w okresie jesienno-zimowym suplementacji potrzebuje praktycznie każdy, a w wielu grupach – przez cały rok.

Jednostki i przeliczniki – jak czytać dawki witaminy D?

Zanim przejdziemy do konkretnych zaleceń, warto wyjaśnić jedno z najczęstszych źródeł pomyłek. Dawki witaminy D podaje się w dwóch jednostkach: w jednostkach międzynarodowych (j.m., w języku angielskim IU) oraz w mikrogramach (µg). Przelicznik jest prosty: 1 µg cholekalcyferolu to 40 j.m., a 1 j.m. to 0,025 µg. Oznacza to, że 400 j.m. odpowiada 10 µg, 1000 j.m. to 25 µg, 2000 j.m. to 50 µg, a 4000 j.m. to 100 µg. Na opakowaniach leków i suplementów bywają podane obie wartości, ale czasem tylko jedna z nich, dlatego zawsze warto sprawdzić, co dokładnie oznacza liczba na etykiecie.

Drugą pułapką jest stężenie preparatów w kroplach. Na rynku dostępne są krople, w których jedna kropla zawiera 200 j.m., 400 j.m., 500 j.m., a nawet kilkaset jednostek w jednej kropli preparatów o bardzo wysokim stężeniu, przeznaczonych do leczenia niedoborów u dorosłych. Pomylenie preparatu dla niemowląt z preparatem o wysokim stężeniu to jedna z najczęstszych przyczyn przypadkowego przedawkowania witaminy D u małych dzieci. Przed podaniem kropli zawsze trzeba sprawdzić w ulotce, ile jednostek zawiera jedna kropla lub jedno naciśnięcie dozownika.

Badanie poziomu witaminy D – normy i interpretacja wyniku

Miarą zaopatrzenia organizmu w witaminę D jest stężenie 25(OH)D w surowicy krwi. Wynik podawany jest w nanogramach na mililitr (ng/ml) lub w nanomolach na litr (nmol/l) – aby przeliczyć ng/ml na nmol/l, należy pomnożyć wynik przez 2,5. Badanie nie wymaga specjalnego przygotowania i można je wykonać o dowolnej porze dnia, choć wiele laboratoriów zaleca pobranie krwi na czczo. Polskie wytyczne z 2023 roku wskazują, że optymalne stężenie 25(OH)D u dzieci i dorosłych mieści się w przedziale 30–50 ng/ml. Poniższa tabela przedstawia, jak interpretować wynik badania.

Stężenie 25(OH)D w surowicy	Interpretacja	Co to oznacza w praktyce?
0–20 ng/ml (0–50 nmol/l)	Niedobór	Wskazane leczenie niedoboru dawkami leczniczymi pod kontrolą lekarza
powyżej 20–30 ng/ml (50–75 nmol/l)	Stężenie suboptymalne (niewystarczające)	Zwykle zwiększenie dawki podtrzymującej, zgodnie z zaleceniem lekarza
powyżej 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l)	Stężenie optymalne (docelowe)	Kontynuacja dotychczasowej dawki profilaktycznej
powyżej 50–100 ng/ml (125–250 nmol/l)	Stężenie wysokie	Zwykle zmniejszenie dawki lub czasowe odstawienie preparatu – decyzja lekarza
powyżej 100 ng/ml (250 nmol/l)	Stężenie potencjalnie toksyczne	Odstawienie witaminy D i pilna konsultacja lekarska
powyżej 150 ng/ml (375 nmol/l) z hiperkalcemią	Zatrucie witaminą D	Stan wymagający leczenia, często w szpitalu

Warto wiedzieć, że według polskich ekspertów, a także zaleceń międzynarodowych, u zdrowych osób nie ma potrzeby rutynowego oznaczania stężenia witaminy D przed rozpoczęciem suplementacji w typowych dawkach profilaktycznych. Badanie jest natomiast szczególnie wskazane u osób z grup ryzyka niedoboru – między innymi u chorych na osteoporozę, przewlekłe choroby nerek i wątroby, choroby jelit upośledzające wchłanianie (np. celiakię czy nieswoiste zapalenia jelit), u osób po operacjach bariatrycznych, z otyłością, przyjmujących leki zaburzające metabolizm witaminy D, a także u osób stosujących wysokie dawki lecznicze. W przypadku leczenia niedoboru kontrolne badanie wykonuje się zazwyczaj po około 3 miesiącach, ponieważ dopiero wtedy stężenie 25(OH)D stabilizuje się po zmianie dawki.

Witamina D dla noworodków i niemowląt – dawkowanie od pierwszych dni życia

Noworodki przychodzą na świat z zapasem witaminy D pochodzącym od matki, jednak jest on niewielki i szybko się wyczerpuje – tym szybciej, im niższe było stężenie witaminy D u mamy w czasie ciąży. Mleko kobiece, choć pod każdym innym względem jest idealnym pokarmem, zawiera bardzo mało witaminy D. Niemowlęta nie powinny też być wystawiane na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, więc synteza skórna w praktyce nie wchodzi w grę. Dlatego suplementacja witaminy D u niemowląt jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki zdrowotnej w pierwszym roku życia.

Zgodnie z polskimi wytycznymi z 2023 roku noworodki urodzone o czasie oraz niemowlęta do ukończenia 6. miesiąca życia powinny otrzymywać 400 j.m. (10 µg) cholekalcyferolu na dobę, począwszy od pierwszych dni życia, niezależnie od sposobu karmienia – dotyczy to zarówno dzieci karmionych piersią, jak i mlekiem modyfikowanym. Jest to zmiana w porównaniu z wcześniejszymi zaleceniami, które dopuszczały wliczanie witaminy D zawartej w mleku modyfikowanym. U niemowląt w wieku 6–12 miesięcy zalecana dawka wynosi 400–600 j.m. (10–15 µg) na dobę, a jej dokładna wysokość zależy od tego, ile witaminy D dziecko otrzymuje z pożywieniem, między innymi z mlekiem modyfikowanym i produktami wzbogacanymi. W tej grupie wiekowej nie zaleca się stosowania kalcyfediolu.

Rodzice często pytają, jak podawać witaminę D niemowlęciu. Najwygodniejsze są krople w płynie lub kapsułki typu twist-off, z których wyciska się zawartość bezpośrednio do buzi dziecka – na przykład podczas karmienia piersią, na smoczek lub na łyżeczkę z niewielką ilością odciągniętego mleka. Nie należy dodawać witaminy D do butelki z większą ilością mleka, ponieważ jeśli dziecko nie wypije całej porcji, nie otrzyma pełnej dawki, a część witaminy może osadzić się na ściankach butelki. Najważniejsza jest regularność – podawanie witaminy codziennie, najlepiej o podobnej porze.

Wcześniaki – szczególna grupa ryzyka

Dzieci urodzone przedwcześnie są szczególnie narażone na niedobór witaminy D, ponieważ ominęła je ostatnia faza ciąży, w której gromadzą się największe zapasy tej witaminy oraz wapnia i fosforu. Według wytycznych noworodki urodzone przed 32. tygodniem ciąży powinny otrzymywać 800 j.m. (20 µg) cholekalcyferolu na dobę od pierwszych dni życia, a dalsze dawkowanie ustala się z uwzględnieniem witaminy D zawartej w żywieniu dojelitowym i pozajelitowym oraz pod kontrolą stężenia 25(OH)D. Ostrożność jest tu kluczowa, bo u najmniejszych wcześniaków, szczególnie z masą urodzeniową poniżej 1000 g, zbyt wysoka łączna podaż witaminy D może prowadzić do przedawkowania. Noworodki urodzone między 33. a 36. tygodniem ciąży powinny otrzymywać 400 j.m. (10 µg) na dobę niezależnie od sposobu karmienia. Po osiągnięciu wieku odpowiadającego 40. tygodniowi ciąży dziecko przechodzi zwykle na schemat dawkowania taki jak u niemowląt urodzonych o czasie. Dawkowanie u wcześniaków zawsze ustala neonatolog lub pediatra.

Dawkowanie witaminy D u dzieci i młodzieży

Po ukończeniu pierwszego roku życia zapotrzebowanie na witaminę D rośnie wraz z masą ciała, a jednocześnie zaczyna mieć znaczenie aktywność na świeżym powietrzu. Polskie wytyczne dzielą dzieci i młodzież na trzy grupy wiekowe, dla których zalecenia nieco się różnią.

U dzieci w wieku 1–3 lat zaleca się podawanie 600 j.m. (15 µg) cholekalcyferolu na dobę przez cały rok. Małe dzieci powinny być chronione przed intensywnym słońcem, a ich skóra jest bardzo wrażliwa na poparzenia, dlatego eksperci nie opierają się w tej grupie na syntezie skórnej i zalecają suplementację całoroczną.

U dzieci w wieku 4–10 lat sytuacja wygląda nieco inaczej. Jeśli zdrowe dziecko w okresie od maja do września codziennie przebywa na słońcu przez 15–30 minut w godzinach 10:00–15:00, z odsłoniętymi przedramionami i nogami, bez kremu z filtrem, suplementacja w tym czasie nie jest konieczna, choć nadal jest zalecana i bezpieczna. Jeżeli te warunki nie są spełnione – a w praktyce dotyczy to większości dzieci – zaleca się 600–1000 j.m. (15–25 µg) na dobę przez cały rok, w zależności od masy ciała i ilości witaminy D w diecie. Kalcyfediolu nie stosuje się profilaktycznie u zdrowych dzieci w wieku 1–10 lat.

Młodzież w wieku 11–18 lat ma zapotrzebowanie zbliżone do dorosłych, co wynika z intensywnego wzrostu i budowania szczytowej masy kostnej – to właśnie w okresie dojrzewania powstaje zapas kości „na całe życie”. Jeśli nastolatek od maja do końca września przebywa na słońcu przez 30–45 minut dziennie w godzinach 10:00–15:00 z odsłoniętymi przedramionami i nogami, bez ochrony przeciwsłonecznej, suplementacja w tym okresie nie jest konieczna, choć pozostaje zalecana i bezpieczna. W przeciwnym razie zaleca się 1000–2000 j.m. (25–50 µg) na dobę przez cały rok, w zależności od masy ciała i diety. U młodzieży lekiem pierwszego wyboru jest cholekalcyferol, a kalcyfediol może być stosowany jako opcja drugiego wyboru – wyłącznie na zlecenie lekarza.

Rodzice powinni pamiętać, że w przypadku dzieci z nadwagą lub otyłością dawki są zazwyczaj wyższe, co omawiamy w dalszej części artykułu. Dzieciom, które nie potrafią połykać kapsułek, można podawać krople, tabletki do żucia lub tabletki rozpuszczalne w jamie ustnej – ważne, aby wybrać preparat przeznaczony dla danej grupy wiekowej i dokładnie sprawdzić zawartość witaminy D w jednej porcji.

Dawkowanie witaminy D u dorosłych i seniorów

U zdrowych osób dorosłych w wieku 19–65 lat zasady są podobne jak u młodzieży. Jeśli od maja do końca września ktoś codziennie przebywa na słońcu przez 30–45 minut w godzinach 10:00–15:00, z odsłoniętymi przedramionami i nogami i bez filtrów przeciwsłonecznych, w tym okresie suplementacja nie jest konieczna, choć nadal jest zalecana i bezpieczna. Jeśli te warunki nie są spełnione, zaleca się przyjmowanie 1000–2000 j.m. (25–50 µg) cholekalcyferolu na dobę przez cały rok, w zależności od masy ciała i diety. Osoby o większej masie ciała, rzadziej jedzące ryby i spędzające mało czasu na zewnątrz powinny wybierać górną granicę tego zakresu.

Wraz z wiekiem skóra traci zdolność do wytwarzania witaminy D, a jednocześnie pogarsza się jej wchłanianie i przemiany w organizmie. Dlatego u seniorów suplementacja jest zalecana przez cały rok, niezależnie od pory roku. U osób w wieku 66–75 lat zalecana dawka to 1000–2000 j.m. (25–50 µg) na dobę, natomiast u osób po 75. roku życia – 2000–4000 j.m. (50–100 µg) na dobę. U seniorów witamina D ma szczególne znaczenie dla ochrony przed złamaniami, zachowania sprawności mięśni i ograniczenia ryzyka upadków. U dorosłych i seniorów lekiem pierwszego wyboru pozostaje cholekalcyferol, a kalcyfediol w dawce 10 µg na dobę może być rozważony przez lekarza jako alternatywa.

Poniższa tabela zbiera w jednym miejscu dawki profilaktyczne cholekalcyferolu zalecane w polskich wytycznych z 2023 roku dla osób zdrowych, bez potwierdzonego niedoboru.

Grupa wiekowa	Zalecana dawka dobowa cholekalcyferolu	Okres suplementacji
Wcześniaki urodzone przed 32. tygodniem ciąży	800 j.m. (20 µg)	Od pierwszych dni życia, dalej pod kontrolą lekarza
Wcześniaki urodzone w 33.–36. tygodniu ciąży	400 j.m. (10 µg)	Od pierwszych dni życia
Niemowlęta 0–6 miesięcy	400 j.m. (10 µg)	Od pierwszych dni życia, niezależnie od sposobu karmienia
Niemowlęta 6–12 miesięcy	400–600 j.m. (10–15 µg)	Cały rok, zależnie od ilości witaminy D w diecie
Dzieci 1–3 lata	600 j.m. (15 µg)	Cały rok
Dzieci 4–10 lat	600–1000 j.m. (15–25 µg)	Cały rok, jeśli brak wystarczającej ekspozycji na słońce latem
Młodzież 11–18 lat	1000–2000 j.m. (25–50 µg)	Cały rok, jeśli brak wystarczającej ekspozycji na słońce latem
Dorośli 19–65 lat	1000–2000 j.m. (25–50 µg)	Cały rok, jeśli brak wystarczającej ekspozycji na słońce latem
Seniorzy 66–75 lat	1000–2000 j.m. (25–50 µg)	Cały rok
Seniorzy powyżej 75 lat	2000–4000 j.m. (50–100 µg)	Cały rok
Kobiety w ciąży i karmiące piersią	2000 j.m. (50 µg), jeśli nie ma możliwości kontroli stężenia 25(OH)D	Cały okres ciąży i laktacji

Warto wspomnieć, że zalecenia w różnych krajach nieco się różnią. Opublikowane w 2024 roku wytyczne amerykańskiego towarzystwa endokrynologicznego (Endocrine Society) są bardziej powściągliwe wobec rutynowej suplementacji u zdrowych dorosłych poniżej 75. roku życia, ale zalecają ją między innymi dzieciom i młodzieży, kobietom w ciąży oraz osobom starszym. Polskie wytyczne uwzględniają specyfikę naszego klimatu i bardzo wysoki odsetek niedoborów w populacji, dlatego rekomendują suplementację szerzej. Dla pacjenta w Polsce punktem odniesienia pozostają zalecenia krajowe.

Witamina D w ciąży i podczas karmienia piersią

Ciąża to okres, w którym witamina D ma znaczenie podwójne – dla zdrowia matki i dla prawidłowego rozwoju dziecka. Płód całkowicie zależy od zasobów witaminy D matki, a od jej stężenia zależy między innymi mineralizacja kości dziecka i wielkość zapasów, z jakimi przyjdzie ono na świat. Badania wiążą niedobór witaminy D w ciąży z większym ryzykiem stanu przedrzucawkowego, cukrzycy ciążowej, porodu przedwczesnego i niskiej masy urodzeniowej dziecka, choć nie wszystkie te zależności zostały jednoznacznie potwierdzone w badaniach interwencyjnych.

Polskie wytyczne zalecają, aby kobiety planujące ciążę przyjmowały witaminę D w dawkach takich jak ogół dorosłych, czyli 1000–2000 j.m. na dobę, najlepiej pod kontrolą stężenia 25(OH)D. Po potwierdzeniu ciąży suplementację najlepiej prowadzić tak, aby osiągnąć i utrzymać stężenie 25(OH)D w przedziale 30–50 ng/ml, co wymaga okresowego badania krwi. Jeśli kontrola stężenia nie jest możliwa, zaleca się przyjmowanie 2000 j.m. (50 µg) cholekalcyferolu na dobę przez cały okres ciąży i karmienia piersią. Dawki powyżej 4000 j.m. na dobę w ciąży powinny być stosowane wyłącznie na zlecenie lekarza i pod kontrolą badań laboratoryjnych. Warto pamiętać, że wiele preparatów witaminowych przeznaczonych dla kobiet w ciąży zawiera już witaminę D – przed dołożeniem osobnego preparatu trzeba zsumować dawki.

Kto potrzebuje wyższych dawek? Grupy ryzyka niedoboru

Standardowe dawki profilaktyczne dotyczą osób zdrowych o prawidłowej masie ciała. Istnieją jednak sytuacje, w których ryzyko niedoboru jest wyraźnie większe, a zapotrzebowanie na witaminę D – wyższe. Szczególnie ważnym przykładem jest nadwaga i otyłość. Witamina D rozpuszcza się w tłuszczach i jest w dużej mierze „zatrzymywana” w tkance tłuszczowej, przez co jest słabiej dostępna dla reszty organizmu. Ta sama dawka podnosi stężenie 25(OH)D u osoby z otyłością znacznie mniej niż u osoby szczupłej. Dlatego polskie wytyczne zalecają, aby osoby z otyłością – zarówno dzieci, jak i dorośli – otrzymywały zwykle dawkę do dwóch razy wyższą niż ich rówieśnicy z prawidłową masą ciała. U dorosłych z otyłością oznacza to najczęściej 2000–4000 j.m. na dobę.

Do grup zwiększonego ryzyka niedoboru witaminy D, u których suplementacja powinna być prowadzona przez cały rok, często w górnym zakresie dawek i najlepiej pod kontrolą stężenia 25(OH)D, należą przede wszystkim:

• Osoby z nadwagą i otyłością – ze względu na „magazynowanie” witaminy D w tkance tłuszczowej potrzebują zwykle podwójnej dawki w porównaniu z osobami o prawidłowej masie ciała.
• Osoby pracujące w nocy lub przez większość dnia w zamkniętych pomieszczeniach – mają bardzo ograniczony kontakt ze słońcem także latem, dlatego suplementacja powinna trwać przez cały rok.
• Osoby o ciemnej karnacji – melanina działa jak naturalny filtr i zmniejsza wytwarzanie witaminy D w skórze, szczególnie w krajach o niewielkim nasłonecznieniu.
• Osoby z chorobami przewodu pokarmowego upośledzającymi wchłanianie tłuszczów, takimi jak celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, przewlekłe zapalenie trzustki czy mukowiscydoza, a także pacjenci po operacjach bariatrycznych.
• Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek i chorobami wątroby, u których zaburzona jest aktywacja witaminy D.
• Chorzy na osteoporozę, osoby po złamaniach niskoenergetycznych i seniorzy z częstymi upadkami.
• Osoby z cukrzycą typu 1 i 2, zespołem metabolicznym, chorobami tarczycy i przytarczyc oraz chorobami autoimmunologicznymi.
• Pacjenci długotrwale przyjmujący leki, które przyspieszają rozkład witaminy D lub utrudniają jej wchłanianie, na przykład glikokortykosteroidy czy niektóre leki przeciwpadaczkowe.
• Osoby na diecie wegańskiej lub unikające ryb i produktów mlecznych, a także osoby, które z powodów kulturowych lub zdrowotnych zakrywają większość skóry.

W tych grupach polscy eksperci zalecają, aby suplementacja była prowadzona pod kontrolą stężenia 25(OH)D, z celem utrzymania wartości w przedziale 30–50 ng/ml. Jeżeli wykonanie badania nie jest możliwe, dawkowanie powinno odpowiadać górnej granicy zaleceń dla danej grupy wiekowej. W przypadku chorób przewlekłych dawkę zawsze warto ustalić z lekarzem prowadzącym.

Leczenie farmakologiczne niedoboru witaminy D

Gdy badanie laboratoryjne potwierdzi niedobór witaminy D, czyli stężenie 25(OH)D poniżej 20 ng/ml, nie wystarczy już dawka profilaktyczna – potrzebne jest leczenie dawkami wyższymi, prowadzone przez lekarza. W Polsce do dyspozycji jest kilka substancji czynnych, które różnią się budową, siłą i szybkością działania oraz wskazaniami. Wybór zależy od przyczyny niedoboru, wieku pacjenta, jego masy ciała oraz chorób współistniejących.

Cholekalcyferol – lek pierwszego wyboru

Cholekalcyferol, czyli witamina D3, jest podstawową substancją stosowaną zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu niedoboru witaminy D we wszystkich grupach wiekowych. Dostępny jest w postaci kropli doustnych, kapsułek, tabletek, tabletek do żucia i aerozoli doustnych, w bardzo szerokim zakresie dawek – od 200 j.m. do kilkudziesięciu tysięcy jednostek w jednej porcji. Preparaty zawierające wyższe dawki, przeznaczone do leczenia niedoborów, są często dostępne wyłącznie na receptę. Cholekalcyferol jest tani, bezpieczny przy prawidłowym stosowaniu i dobrze przebadany. Jego wadą jest to, że stężenie 25(OH)D rośnie po nim stopniowo – na pełny efekt nowej dawki trzeba czekać około 2–3 miesięcy.

Dawki lecznicze cholekalcyferolu ustala lekarz indywidualnie. U dorosłych z potwierdzonym niedoborem stosuje się zazwyczaj 7000–10 000 j.m. na dobę lub równoważną dawkę tygodniową (na przykład 50 000 j.m. raz w tygodniu) przez 1–3 miesiące, aż do osiągnięcia docelowego stężenia 25(OH)D, a następnie przechodzi się na dawkę podtrzymującą, najczęściej 1000–2000 j.m. na dobę lub wyższą u osób z grup ryzyka. U dzieci dawki lecznicze są odpowiednio niższe i zależą od wieku i masy ciała – u niemowląt wynoszą zwykle około 1000–2000 j.m. na dobę, a u starszych dzieci i młodzieży kilka tysięcy jednostek na dobę, najczęściej przez około 3 miesiące. Leczenie niedoboru u dzieci zawsze powinien prowadzić pediatra, z kontrolą stężenia 25(OH)D oraz stężenia wapnia we krwi i moczu.

Wytyczne dopuszczają także podawanie cholekalcyferolu rzadziej niż codziennie – raz w tygodniu, a w niektórych sytuacjach raz na dwa tygodnie lub raz w miesiącu – w dawce odpowiadającej sumie dawek dobowych. Takie schematy mogą ułatwić regularne przyjmowanie leku osobom, które zapominają o codziennej tabletce. Nie zaleca się natomiast pojedynczych, bardzo dużych dawek (tzw. dawek uderzeniowych, liczonych w setkach tysięcy jednostek), ponieważ w badaniach u osób starszych wiązały się one paradoksalnie ze zwiększonym ryzykiem upadków i złamań.

Kalcyfediol – lek drugiego wyboru

Kalcyfediol to 25-hydroksywitamina D3, czyli forma witaminy D, która w normalnych warunkach powstaje dopiero w wątrobie. Podany jako lek „omija” etap przemiany wątrobowej, lepiej się wchłania i znacznie szybciej podnosi stężenie 25(OH)D we krwi niż cholekalcyferol. Działa też silniej – jest kilkukrotnie bardziej efektywny w przeliczeniu na mikrogram. Polskie wytyczne z 2023 roku traktują kalcyfediol jako lek drugiego wyboru u młodzieży, dorosłych i seniorów, stosowany głównie wtedy, gdy cholekalcyferol nie daje oczekiwanego wzrostu stężenia 25(OH)D, gdy potrzebne jest szybkie wyrównanie niedoboru, u osób z otyłością, zaburzeniami wchłaniania lub chorobami wątroby. W profilaktyce dawka dobowa wynosi zwykle 10 µg w postaci roztworu doustnego, a pierwszą kontrolę stężenia 25(OH)D zaleca się już po 6–8 dniach od rozpoczęcia terapii. Kalcyfediolu nie zaleca się u noworodków urodzonych o czasie, zdrowych niemowląt i dzieci w wieku 1–10 lat. Ze względu na silne działanie lek ten jest dostępny na receptę i wymaga ściślejszego nadzoru niż zwykła witamina D3.

Aktywne formy witaminy D – alfakalcydol, kalcytriol i parykalcytol

Osobną grupę stanowią aktywne metabolity witaminy D i ich analogi, które nie służą do rutynowej suplementacji ani leczenia zwykłego niedoboru. Alfakalcydol to forma, która w wątrobie szybko przekształca się w aktywny kalcytriol, bez udziału nerek. Kalcytriol jest gotowym, w pełni aktywnym hormonem. Obie substancje stosuje się przede wszystkim w zaawansowanej przewlekłej chorobie nerek, w niedoczynności przytarczyc, w niektórych postaciach krzywicy opornej na witaminę D oraz w wybranych przypadkach osteoporozy. Parykalcytol jest nowszym analogiem witaminy D stosowanym głównie u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek w leczeniu wtórnej nadczynności przytarczyc. Leki te działają bardzo silnie i mogą łatwo wywołać hiperkalcemię, dlatego wymagają regularnej kontroli stężenia wapnia i fosforanów we krwi. Co ważne, ich przyjmowanie nie podnosi stężenia 25(OH)D, więc u wielu pacjentów lekarz zaleca jednocześnie zwykły cholekalcyferol w celu uzupełnienia zapasów witaminy D.

Ergokalcyferol, witamina D z wapniem i inne połączenia

Ergokalcyferol, czyli witamina D2, jest w Polsce stosowany rzadko. Bywa wybierany przez osoby na diecie wegańskiej, choć obecnie dostępna jest także witamina D3 pochodzenia roślinnego (z porostów). Ponieważ witamina D2 słabiej i krócej podnosi stężenie 25(OH)D, u większości pacjentów preferowana jest witamina D3.

W leczeniu osteoporozy i osteomalacji cholekalcyferol często łączy się z wapniem – na przykład w postaci węglanu wapnia lub cytrynianu wapnia. Połączenie witaminy D z wapniem jest standardowym elementem terapii u osób przyjmujących leki na osteoporozę, takie jak alendronian, ryzedronian, kwas zoledronowy czy denosumab, ponieważ leki te działają skutecznie i bezpiecznie tylko przy prawidłowym zaopatrzeniu w wapń i witaminę D. Nie zaleca się jednak przyjmowania wysokich dawek wapnia „na wszelki wypadek” przez osoby zdrowe – wapń najlepiej dostarczać z dietą, a suplement dołączać wtedy, gdy jego podaż z pożywieniem jest niewystarczająca. Popularne są również preparaty łączące witaminę D3 z witaminą K2 (menachinonem). Polskie wytyczne nie wymagają łączenia tych witamin przy standardowych dawkach witaminy D, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K – acenokumarol lub warfarynę – nie powinny stosować preparatów z witaminą K2 bez konsultacji z lekarzem, ponieważ może ona osłabić działanie tych leków.

Leki z substancją denosumab: Prolia – opinie, Junod – ulotka, Izamby – ulotka, Osvyrti – ulotka

Jak prawidłowo przyjmować witaminę D, aby dobrze się wchłaniała?

Witamina D rozpuszcza się w tłuszczach, dlatego najlepiej wchłania się, gdy przyjmujemy ją w trakcie lub tuż po posiłku zawierającym tłuszcz – na przykład śniadaniu z jajkami, kanapce z masłem, posiłku z rybą, orzechami czy awokado. Przyjęcie kapsułki na pusty żołądek, popitej jedynie wodą lub kawą, może zmniejszyć jej wchłanianie. Większość preparatów zawiera witaminę D rozpuszczoną w oleju, co częściowo rozwiązuje ten problem, ale posiłek z tłuszczem wciąż pozostaje dobrym nawykiem.

Pora dnia nie ma kluczowego znaczenia – liczy się przede wszystkim regularność. Wiele osób wybiera poranek lub obiad, ponieważ łatwo powiązać przyjmowanie witaminy z codziennym posiłkiem. Nie ma przekonujących dowodów, że przyjmowanie witaminy D wieczorem w typowych dawkach szkodzi snu, ale jeśli ktoś zauważa u siebie taki związek, może po prostu przesunąć jej przyjmowanie na wcześniejszą porę. Jeżeli zdarzy się pominąć jedną dawkę dobową, nie trzeba jej nadrabiać podwójną porcją następnego dnia – wystarczy kontynuować przyjmowanie według dotychczasowego schematu. Ponieważ witamina D magazynuje się w organizmie, pojedyncze pominięcia nie mają większego znaczenia.

Na wchłanianie i metabolizm witaminy D wpływa także magnez, który jest potrzebny enzymom przekształcającym witaminę D w jej aktywne formy. Nie oznacza to, że każdy musi przyjmować magnez razem z witaminą D, ale dieta bogata w produkty pełnoziarniste, orzechy, nasiona i zielone warzywa liściaste sprzyja prawidłowemu wykorzystaniu witaminy D. Istotny jest również wybór samego preparatu. W Polsce witamina D dostępna jest zarówno jako produkt leczniczy, jak i suplement diety. Lek przechodzi proces rejestracji, a jego skład i zawartość substancji czynnej są ściśle kontrolowane. Suplement diety jest środkiem spożywczym, który podlega znacznie łagodniejszym wymaganiom – kontrole wielokrotnie wykazywały, że rzeczywista zawartość witaminy D w niektórych suplementach odbiegała od deklarowanej na etykiecie. Z tego powodu, szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży i osób z niedoborem, bezpieczniejszym wyborem jest preparat zarejestrowany jako lek.

Czy można przedawkować witaminę D? Maksymalne dawki i objawy nadmiaru

Witamina D, w przeciwieństwie do witamin rozpuszczalnych w wodzie, gromadzi się w organizmie, dlatego jej przedawkowanie jest możliwe. Warto jednak podkreślić, że przy stosowaniu dawek zalecanych w wytycznych zatrucie praktycznie się nie zdarza. Do przedawkowania dochodzi niemal zawsze w wyniku pomyłki: przyjmowania kilku preparatów zawierających witaminę D jednocześnie, pomylenia kropli dla niemowląt z preparatem o wysokim stężeniu, wielomiesięcznego stosowania bardzo wysokich dawek bez kontroli lekarskiej lub błędów w produkcji suplementów. Samo słońce nie może doprowadzić do zatrucia witaminą D, ponieważ skóra ma mechanizmy, które przy długiej ekspozycji rozkładają nadmiar powstających związków.

Polskie wytyczne określają maksymalne dobowe dawki cholekalcyferolu, których nie należy przekraczać w profilaktyce bez nadzoru lekarza. U niemowląt do 12. miesiąca życia jest to 1000 j.m. (25 µg) na dobę, u dzieci w wieku 1–10 lat – 2000 j.m. (50 µg), u młodzieży w wieku 11–18 lat oraz u dorosłych z prawidłową masą ciała – 4000 j.m. (100 µg), a u kobiet w ciąży i karmiących piersią również 4000 j.m. na dobę. U dorosłych z otyłością górny bezpieczny limit jest wyższy i sięga 10 000 j.m. na dobę, ale tak wysokie dawki powinny być stosowane wyłącznie pod kontrolą lekarza. Dawki lecznicze, które przejściowo przekraczają te wartości, są bezpieczne, jeśli są stosowane przez określony czas i pod kontrolą badań.

Skutkiem nadmiaru witaminy D jest przede wszystkim hiperkalcemia, czyli zbyt wysokie stężenie wapnia we krwi. Objawy mogą rozwijać się stopniowo i początkowo bywają niecharakterystyczne. Najczęściej obserwuje się:

• Nudności, wymioty, brak apetytu, bóle brzucha i uporczywe zaparcia.
• Nasilone pragnienie i oddawanie dużych ilości moczu, prowadzące do odwodnienia.
• Osłabienie, zmęczenie, senność, bóle głowy, rozdrażnienie, a w ciężkich przypadkach splątanie i zaburzenia świadomości.
• Osłabienie mięśni i bóle kostne.
• Zaburzenia rytmu serca i wzrost ciśnienia tętniczego.
• Kamicę nerkową, odkładanie się złogów wapnia w nerkach (nefrokalcynozę) i pogorszenie ich funkcji.
• U niemowląt – niepokój, wymioty, brak przyrostu masy ciała i trudności z karmieniem.

W razie podejrzenia przedawkowania należy natychmiast odstawić wszystkie preparaty zawierające witaminę D i wapń oraz skontaktować się z lekarzem, który zleci oznaczenie stężenia wapnia i 25(OH)D we krwi. W przypadku przypadkowego podania dziecku dużej dawki warto zadzwonić do ośrodka toksykologicznego lub zgłosić się na izbę przyjęć.

Przeciwwskazania, nadwrażliwość i interakcje z lekami

U większości ludzi witamina D w dawkach profilaktycznych jest bardzo bezpieczna, ale istnieją choroby, w których organizm reaguje na nią nadmiernie. Przeciwwskazaniem do suplementacji jest hiperkalcemia i nadmierne wydalanie wapnia z moczem, a szczególnej ostrożności wymagają osoby z kamicą nerkową. Nadwrażliwość na witaminę D występuje u pacjentów z chorobami ziarniniakowymi – przede wszystkim sarkoidozą, ale także gruźlicą czy niektórymi chłoniakami – w których komórki zapalne same wytwarzają aktywny kalcytriol, niezależnie od potrzeb organizmu. Do tej grupy należą także rzadkie choroby genetyczne, takie jak idiopatyczna hiperkalcemia niemowląt (związana m.in. z mutacjami genu CYP24A1) czy zespół Williamsa, a także pierwotna nadczynność przytarczyc. W tych sytuacjach witamina D może być stosowana tylko w szczególnych przypadkach, w małych dawkach i pod ścisłą kontrolą lekarza.

Warto też pamiętać o interakcjach z lekami. Niektóre z nich obniżają stężenie witaminy D lub utrudniają jej wchłanianie, co może wymagać zwiększenia dawki, inne zwiększają ryzyko działań niepożądanych. Do najważniejszych należą:

• Leki przeciwpadaczkowe, takie jak karbamazepina, fenytoina, fenobarbital czy prymidon, oraz ryfampicyna – przyspieszają rozkład witaminy D w wątrobie i mogą prowadzić do jej niedoboru.
• Glikokortykosteroidy, na przykład prednizon, metyloprednizolon czy deksametazon, stosowane przewlekle – zaburzają metabolizm witaminy D i gospodarkę wapniową, a także przyspieszają utratę masy kostnej.
• Orlistat, kolestyramina oraz parafina ciekła – zmniejszają wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach; witaminę D należy przyjmować w odstępie kilku godzin od tych leków.
• Diuretyki tiazydowe i tiazydopodobne, takie jak hydrochlorotiazyd czy indapamid – zmniejszają wydalanie wapnia z moczem, co w połączeniu z wysokimi dawkami witaminy D i wapnia zwiększa ryzyko hiperkalcemii.
• Digoksyna – hiperkalcemia wywołana nadmiarem witaminy D nasila jej toksyczność i zwiększa ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca.
• Leki zobojętniające kwas solny zawierające glin – witamina D może zwiększać wchłanianie glinu, co jest szczególnie niekorzystne u osób z chorobami nerek.

Leki z substancją prymidon: Mizodin – ulotka

Osoby przyjmujące na stałe leki powinny poinformować lekarza lub farmaceutę o stosowaniu witaminy D, zwłaszcza w wyższych dawkach. Farmaceuta w aptece może pomóc ocenić, czy wybrany preparat jest bezpieczny w połączeniu z innymi przyjmowanymi lekami.

Słońce i dieta – naturalne źródła witaminy D

Suplementacja nie zastępuje zdrowego trybu życia, a raczej go uzupełnia. W miesiącach letnich rozsądne przebywanie na słońcu jest najbardziej naturalnym sposobem na uzupełnienie zapasów witaminy D. Wystarczy zwykle kilkanaście do kilkudziesięciu minut dziennie z odsłoniętymi przedramionami i nogami, najlepiej w godzinach południowych – krótko, bez doprowadzania do zaczerwienienia skóry. Po tym czasie warto zadbać o ochronę przeciwsłoneczną, ponieważ nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV zwiększa ryzyko nowotworów skóry, w tym czerniaka. Solarium nie jest zalecanym sposobem uzupełniania witaminy D.

W diecie najbogatszym źródłem witaminy D są tłuste ryby morskie. Szczególnie dużo zawierają jej węgorz, śledź, makrela, sardynki, pstrąg oraz dziko żyjący łosoś – łosoś hodowlany ma jej zwykle wyraźnie mniej. Źródłem witaminy D jest także tran, żółtka jaj, a w mniejszym stopniu masło, sery żółte i wątroba. Grzyby, zwłaszcza te wystawione na działanie promieni UV, zawierają witaminę D2. Coraz więcej produktów, takich jak margaryny, mleko modyfikowane, niektóre napoje roślinne i płatki śniadaniowe, jest wzbogacanych witaminą D. Eksperci zalecają spożywanie ryb, w tym tłustych ryb morskich, przynajmniej dwa razy w tygodniu – to korzystne nie tylko ze względu na witaminę D, lecz także kwasy tłuszczowe omega-3. Nawet przy takiej diecie w polskich warunkach w okresie jesienno-zimowym suplementacja pozostaje jednak potrzebna.

Podsumowanie – najważniejsze zasady dawkowania witaminy D

Witamina D jest niezbędna dla zdrowia kości, mięśni i układu odpornościowego, a w polskim klimacie jej niedobór dotyczy większości osób, zwłaszcza zimą i wczesną wiosną. Dlatego suplementacja jest zalecana praktycznie każdemu – od noworodka po seniora. Dawka powinna być dopasowana do wieku, masy ciała, ilości czasu spędzanego na słońcu i sposobu odżywiania. Niemowlęta potrzebują 400–600 j.m. na dobę, małe dzieci 600–1000 j.m., młodzież i dorośli 1000–2000 j.m., a osoby po 75. roku życia 2000–4000 j.m. na dobę. Osoby z otyłością i z grup ryzyka potrzebują zwykle wyższych dawek, najlepiej ustalanych na podstawie stężenia 25(OH)D we krwi, które powinno mieścić się w przedziale 30–50 ng/ml. Potwierdzony niedobór wymaga leczenia pod nadzorem lekarza, a lekiem pierwszego wyboru jest cholekalcyferol. Kluczem do bezpiecznej suplementacji jest umiar, regularność i czytanie ulotek – więcej nie zawsze znaczy lepiej, a w przypadku witaminy D nadmiar może zaszkodzić tak samo jak niedobór.

Bibliografia

1. Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, Fal A, Zozulińska-Ziółkiewicz D, Sieroszewski P, Peregud-Pogorzelski J, Lauterbach R, Targowski T, Lewiński A, Spaczyński R, Wielgoś M, Pinkas J, Jackowska T, Helwich E, Mazur A, Ruchała M, Zygmunt A, Szalecki M, Bossowski A, Czech-Kowalska J, Wójcik M, Pyrżak B, Żmijewski MA, Abramowicz P, Konstantynowicz J, Marcinowska-Suchowierska E, Bleizgys A, Karras SN, Grant WB, Carlberg C, Pilz S, Holick MF, Misiorowski W. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients. 2023;15(3):695. DOI: 10.3390/nu15030695 PMID: 36771403.
2. Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, Diab DL, Kiely ME, Lazaretti-Castro M, Lips P, Mitchell DM, Murad MH, Powers S, Rao SD, Scragg R, Tayek JA, Valent AM, Walsh JME, McCartney CR. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(8):1907-1947. DOI: 10.1210/clinem/dgae290 PMID: 38828931.
3. Tripkovic L, Lambert H, Hart K, Smith CP, Bucca G, Penson S, Chope G, Hyppönen E, Berry J, Vieth R, Lanham-New S. Comparison of vitamin D2 and vitamin D3 supplementation in raising serum 25-hydroxyvitamin D status: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2012;95(6):1357-1364. DOI: 10.3945/ajcn.111.031070 PMID: 22552031.
4. Sanders KM, Stuart AL, Williamson EJ, Simpson JA, Kotowicz MA, Young D, Nicholson GC. Annual high-dose oral vitamin D and falls and fractures in older women: a randomized controlled trial. JAMA. 2010;303(18):1815-1822. DOI: 10.1001/jama.2010.594 PMID: 20460620.
5. Jolliffe DA, Camargo CA Jr, Sluyter JD, Aglipay M, Aloia JF, Bergman P, Bischoff-Ferrari HA, Borzutzky A, Bubes VY, Damsgaard CT, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: systematic review and meta-analysis of stratified aggregate data. Lancet Diabetes Endocrinol. 2025;13(4):307-320. DOI: 10.1016/S2213-8587(24)00348-6 PMID: 39993397.