Aromatol Hot żel to preparat o miejscowym działaniu rozgrzewającym. Stosowany jest do nacierania klatki piersiowej i pleców w bólach towarzyszących schorzeniom górnych dróg oddechowych. Dzięki działaniu olejków eterycznych (inhalacje) ułatwia również oddychanie. Jest pomocniczo stosowany w zapaleniu oskrzeli, przeziębieniu, katarze, a także w schorzeniach reumatycznych. Jest dostępny bez recepty.
Balsolan to lek dostępny bez recepty, który zawiera balsam peruwiański jako substancję czynną. Maść Balsolan ma właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne oraz przeciwgrzybicze. Tradycyjnie stosuje się go w przypadku odmrożeń, oparzeń, odleżyn oraz owrzodzeń powstałych w wyniku żylaków. Dawkowanie polega na nałożeniu cienkiej warstwy maści na chorobowo zmienione miejsca na skórze 2-3 razy na dobę.
Depulol to lek w postaci żelu do stosowania na skórę. Jest wskazany pomocniczo w przeziębieniu, z towarzyszącymi im utrudnieniem odkrztuszania i kaszlem. Skojarzone działanie olejków eterycznych i balsamu peruwiańskiego powoduje zmniejszenie przekrwienia górnych dróg oddechowych, ułatwia oddychanie oraz odkrztuszanie w przypadku zalegania wydzieliny w drogach oddechowych. Lek jest dostępny bez recepty.
Hemorectal to lek w postaci czopków, który jest stosowany w leczeniu hemoroidów i stanów zapalnych błony śluzowej odbytnicy. Wykazuje działanie przeciwzapalne, gojące i wzmacniające śluzówkę okolic odbytu. Substancjami czynnymi leku są bizmutu (III) galusan zasadowy, bizmutu (III) tlenek, bizmutu (III) oksyjodogalusan, rezorcynol, kwas borowy, cynku tlenek, balsam peruwiański. Lek jest dostępny bez recepty. Wskazany jest w żylakach odbytu (hemoroidy), stanach zapalnych błony śluzowej odbytnicy.
Balsam Peruwiański – to wydzielina z kory drzewa woniawca balsamowego. Mechanizm działania balsamu peruwiańskiego polega na poprawie krążenia podskórnego i skórnego, co sprawia, że tkanki są lepiej odżywione i dotlenione. Ponadto poprawia się produkcja kolagenu i elastyny, które są niezbędne do odbudowy warstw skóry.
Substancja wykazuje działanie antyseptyczne, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwświerzbowe i przeciwzapalne. Wskazaniem do stosowania balsamu peruwiańskiego są m.in. odmrożenia, oparzenia, odleżyny, owrzodzenia oraz leczenie trudno gojących się ran.
Balsam peruwiański dostępny jest w postaci maści, płynu i żelu. Leku nie należy stosować w okolicach oczu i na błony śluzowe.
Możliwe działania niepożądane: skórne odczyny alergiczne, kontaktowe zapalenie skóry.
Opracowanie: Aleksandra Rutkowska – technik farmaceutyczny – nr dyplomu T/50033363/10
Balsam peruwiański to jedna z tych substancji, które z powodzeniem łączą wielowiekową tradycję leczniczą z nowoczesną farmakologią. Choć jego nazwa sugeruje związek z Peru, prawda historyczna jest nieco bardziej skomplikowana – i już sam ten fakt sprawia, że substancja ta jest warta bliższego poznania. Pozyskiwany z kory tropikalnego drzewa zwanego woniawcem balsamowym (Myroxylon balsamum), balsam peruwiański od stuleci trafia do rąk zielarzy, aptekarzy i lekarzy na całym świecie. Indianie z Ameryki Środkowej uznawali go za dar niebios i talizman, a europejscy aptekarze zaczęli go doceniać już w XVII wieku, gdy po raz pierwszy pojawił się w niemieckich aptekach. Do Farmakopei Stanów Zjednoczonych włączono go w 1820 roku i od tamtej pory figuruje w kolejnych farmakopeach krajowych, w tym w polskiej. Dziś balsam peruwiański stosowany jest wyłącznie zewnętrznie, a jego działanie – antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze, przeciwświerzbowe i regeneracyjne – sprawia, że pozostaje wartościowym narzędziem terapeutycznym w leczeniu ran, odleżyn, oparzeń, odmrożeń i owrzodzeń. Nie jest to jednak substancja pozbawiona wad. Należy do silniejszych alergenów kontaktowych, może wchodzić w reakcje krzyżowe z wieloma innymi związkami chemicznymi, a jej stosowanie wymaga odpowiedniego przygotowania pacjenta i świadomości możliwych działań niepożądanych. W niniejszym artykule omówimy kompleksowo wszystko, co pacjent powinien wiedzieć o balsamie peruwiańskim: skąd pochodzi, jak działa, w jakich preparatach go znajdziemy, kiedy nie wolno go stosować i czego unikać, jeśli stwierdzono na niego alergię.
Nazwa „peruwiański” bywa myląca i od razu wymaga wyjaśnienia. Woniawiec balsamowy, z którego pozyskuje się tę substancję, rośnie nie w Peru, lecz przede wszystkim w Salwadorze, a także w innych krajach Ameryki Środkowej i Południowej – Meksyku, Nikaragui, Panamie, Wenezueli i Kostaryce. Balsam swoją historyczną nazwę zawdzięcza portowi w Peru, z którego wyruszały pierwsze transporty surowca do Europy w XVI wieku.
Balsam peruwiański to naturalna wydzielina otrzymywana przez zdjęcie kory, nacięcie i przypalanie pnia drzewa woniawca balsamowego (Myroxylon balsamum Harms). Dawna metoda pozyskiwania była w pełni ręczna: korę uszkadzano tępym narzędziem, opalano do zwęglenia, a następnie nacinano nożem. Po upływie około 14 dni z uszkodzonych tkanek zaczynał sączyć się balsam, który wsiąkał w bawełniany materiał owinięty wokół pnia. Aby odzyskać jak najwięcej cennej substancji, nasączone tkaniny gotowano w wodzie – balsam jako cięższa frakcja osadzał się na dnie naczynia. W ciągu roku z jednego drzewa można uzyskać nawet 2,5 kg balsamu. Dziś proces ten jest w znacznej mierze zautomatyzowany.
Warto pamiętać, że balsam peruwiański nie jest tym samym co balsam tolu – ten drugi jest oleistym sokiem pozyskiwanym z łodyg, a nie z kory woniawca balsamowego, i ma nieco inne właściwości.
Balsam peruwiański ma postać ciemnobrązowej, lepkiej cieczy o aromatycznym zapachu cynamonu i gorzkim smaku. Oglądany w cienkiej warstwie przybiera kolor żółtobrunatny i jest przezroczysty. Substancja ta praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie, nie miesza się z tłustymi olejami (z wyjątkiem oleju rycynowego), ale dobrze rozpuszcza się w bezwodnym etanolu, chloroformie i eterze.
Skład chemiczny balsamu peruwiańskiego obejmuje 50–70% mieszaniny estrów benzoesanu benzylu i benzoesanu cynamonylu, do 25% estrów kwasów cynamonowego i benzoesowego, terpenoid nerylidol, wolne kwasy organiczne (cynamonowy, benzoesowy, ferulowy), pochodne fenolowe (wanilina) oraz związki kumarynowe.
Każdy z tych składników wnosi określony wkład w działanie biologiczne balsamu. Benzoesan benzylu i cynameinian benzylu to frakcja zwana cynaomeiną – to właśnie ona odpowiada za kluczowe działanie antyseptyczne i przeciwświerzbowe. Kwas benzoesowy i cynamonowy działają odkażająco i hamują wzrost drobnoustrojów, wanilina natomiast wykazuje właściwości antyoksydacyjne, chroniąc tkanki przed działaniem wolnych rodników. Co ciekawe, naukowcy szacują, że do tej pory zidentyfikowano zaledwie 60–70% wszystkich substancji składowych balsamu, co oznacza, że pełen profil chemiczny tej substancji wciąż nie jest do końca poznany.
Działanie balsamu peruwiańskiego jest wielokierunkowe, co odróżnia go od wielu syntetycznych preparatów dermatologicznych o wąskim spektrum aktywności.
Balsam peruwiański wykazuje silne działanie dezynfekujące, właściwości przeciwzapalne, przyspiesza regenerację tkanek oraz poprawia krążenie skórne i podskórne, wspomagając dotlenienie i odżywienie uszkodzonych obszarów. Ma też ograniczone działanie znieczulające.
Mechanizm naprawczy tkanek polega przede wszystkim na poprawie miejscowego krążenia krwi i limfy. Lepiej ukrwiona skóra to skóra lepiej odżywiona i dotleniona – komórki szybciej się namnażają, a uszkodzone struktury sprawniej się odbudowują. Balsam peruwiański pobudza ziarninowanie skóry, poprawia naturalne procesy regeneracji poprzez wpływ na krążenie podskórne i skórne, a także nasila syntezę kolagenu i elastyny. To właśnie kolagen i elastyna są rusztowaniem skóry – bez ich odpowiedniej produkcji gojenie się ran staje się długotrwałe, a blizny mogą być szerokie i nieestetyczne.
Działanie antyseptyczne wynika z obecności kwasu benzoesowego i benzoesanu benzylu. Balsam peruwiański ma działanie przeciwzapalne, antyseptyczne i przeciwpasożytnicze oraz przeciwświerzbowe, bardzo skutecznie odkaża rany, przez co przyspiesza ich gojenie i pobudza proces ziarninowania. Działanie przeciwgrzybicze wynika z hamowania wzrostu grzybów dermatofitycznych, co ma praktyczne znaczenie w leczeniu ran powikłanych nadkażeniem grzybiczym.
Balsam peruwiański znalazł zastosowanie w leczeniu wielu stanów dermatologicznych, w których kluczowe są zarówno działanie antyseptyczne, jak i zdolność do stymulowania procesów naprawczych skóry.
Trudno gojące się rany to jeden z poważniejszych problemów klinicznych, z którym borykają się zarówno pacjenci, jak i lekarze. Balsam peruwiański jest zalecany do leczenia nadkażonych i trudno gojących się ran, choć należy pamiętać, że ze względu na swój potencjał alergizujący nie powinien być stosowany przy ranach przewlekłych bez uprzedniej oceny ryzyka alergii. Owrzodzenia żylakowe i troficzne stanowią kolejne wskazanie – substancja wspomaga odbudowę warstw skóry zniszczonych przez zaburzone krążenie żylne.
Odleżyny to uszkodzenia skóry i głębszych tkanek powstające wskutek długotrwałego ucisku, najczęściej u pacjentów leżących lub poruszających się na wózku inwalidzkim. Balsam peruwiański stosowany jest między innymi w odmrożeniach, oparzeniach, odleżynach i owrzodzeniach powodowanych żylakami. Jego działanie na odleżyny polega na poprawie miejscowego ukrwienia (co jest szczególnie istotne, ponieważ niedokrwienie jest jednym z głównych mechanizmów powstawania odleżyn), działaniu antyseptycznym (zmniejszającym ryzyko nadkażenia) i stymulowaniu wzrostu nowych tkanek.
W przypadku oparzeń i odmrożeń – urazów cieplnych, które uszkadzają skórę na różnym poziomie głębokości – kluczowe jest zapobieganie zakażeniu i pobudzenie regeneracji. Balsam peruwiański realizuje oba te cele jednocześnie, co czyni go użytecznym składnikiem preparatów stosowanych w tych wskazaniach.
Surowiec znajduje zastosowanie w leczeniu ran, oparzeń, odmrożeń, odleżyn, hemoroidów, a także w terapii chorób skóry takich jak egzema i łuszczyca. W stomatologii balsam peruwiański bywa składnikiem preparatów do leczenia suchego zębodołu – bolesnego stanu, który czasem pojawia się po ekstrakcji zęba. Dawniej znajdował też zastosowanie w leczeniu świerzbu (choroby wywołanej przez roztocze Sarcoptes scabiei) dzięki swojemu działaniu przeciwpasożytniczemu.
Balsam peruwiański stosowany jest w Polsce przede wszystkim jako składnik recepturowych preparatów dermatologicznych oraz jako substancja czynna w gotowych lekach dostępnych w aptekach. Warto przyjrzeć się, w jakich formach farmaceutycznych go spotykamy i jak wygląda jego zastosowanie w praktyce aptecznej.
W recepturze jest składnikiem maści, past, mazideł, emulsji, zawiesin oraz czopków. Gotowe preparaty dostępne w polskich aptekach to przede wszystkim maście do stosowania zewnętrznego, zawierające balsam peruwiański jako substancję czynną.
| Forma farmaceutyczna | Stężenie balsamu | Główne wskazanie |
|---|---|---|
| Maść (np. Balsolan) | ok. 5–10% | Odleżyny, oparzenia, odmrożenia, owrzodzenia |
| Czopki doodbytnicze | Zmienny | Hemoroidy, świąd odbytu |
| Preparat recepturowy | Ustalane indywidualnie | Trudno gojące się rany, egzema |
| Roztwór/płyn | Zmienny | Odkażanie skóry, rany |
Balsolan – jedna z dostępnych w Polsce maści z balsamem peruwiańskim – stosowana jest w leczeniu oparzeń, odmrożeń, odleżyn i owrzodzeń powodowanych żylakami, a standardowe dawkowanie to 2–3 razy na dobę dla dzieci od 6. roku życia, dorosłych i młodzieży.
Balsam peruwiański bywa też łączony z innymi substancjami aktywnymi w preparatach złożonych. Często towarzyszy mu ichtamol (ichtiol) – substancja o działaniu przeciwzapalnym i łagodzącym – co pozwala na synergistyczne działanie obu składników w leczeniu stanów zapalnych skóry. W preparatach do leczenia hemoroidów balsam peruwiański łączony bywa z lidokainą (miejscowym środkiem znieczulającym) i tlenkiem cynku, który wykazuje działanie ściągające, ochronne i słabo antyseptyczne.
Balsam peruwiański dostępny jest w kilku postaciach farmaceutycznych, co pozwala dopasować formę preparatu do charakteru leczonej zmiany i jej lokalizacji:
Preparat nakłada się cienko na zmienioną chorobowo powierzchnię skóry. Leku nie należy stosować u dzieci poniżej 6. roku życia, a przed rozpoczęciem stosowania na większą powierzchnię skóry należy skonsultować się z lekarzem. Absolutnie nie wolno aplikować balsamu peruwiańskiego w okolicach oczu ani na błony śluzowe – wyjątkiem są preparaty specjalnie do tego przeznaczone, jak czopki czy preparaty stomatologiczne.
Mimo że balsam peruwiański jest substancją naturalną i stosowaną od wieków, jego używanie nie jest wolne od ryzyka. Najpoważniejszym i najczęściej spotykanym problemem jest alergia kontaktowa.
Balsam peruwiański jest jednym z silniejszych alergenów i daje odczyny krzyżowe z wieloma innymi substancjami, takimi jak chociażby wosk pszczeli. Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry może objawiać się zaczerwienieniem, wysypką, swędzeniem i obrzękiem w miejscu aplikacji. W cięższych przypadkach dochodzi do rozległego wyprysku kontaktowego.
Najwyższy odsetek reakcji dodatnich był spowodowany benzoesanem koniferylu, izoeugenolem, eugenolem, alkoholem cynamonowym i kwasem cynamonowym. Na uczulenia bardziej podatne są kobiety niż mężczyźni.
Ważnym narzędziem diagnostycznym są testy płatkowe (patch testy) – to właśnie dzięki nim alergolog jest w stanie potwierdzić uczulenie na balsam peruwiański lub jego składniki. Balsam peruwiański jest rutynowo stosowany jako element standardowej europejskiej serii testowej w diagnostyce alergii kontaktowych.
Pacjenci uczuleni na balsam peruwiański muszą być świadomi szerokiego spektrum reakcji krzyżowych. Lista substancji zawartych w balsamie peruwiańskim jest bardzo zbliżona do składu propolisu, dlatego często zdarza się współwystępowanie alergii na te dwa produkty. Tak samo jest w przypadku balsamu tolu, styraksu (żywicy benzoesowej) i benzoesu sumatrzańskiego. Odczyny krzyżowe obserwuje się również u osób stosujących ketoprofen – popularny lek przeciwbólowy stosowany miejscowo.
Osoby ze zdiagnozowaną alergią na balsam peruwiański muszą mieć świadomość tego, że wyeliminowanie preparatów kosmetycznych i leczniczych nie jest wystarczające. Konieczne jest także wprowadzenie odpowiedniej diety. Wiele produktów spożywczych zawiera bowiem związki chemicznie pokrewne składnikom balsamu – wanilinę, eugenol, pochodne kwasu cynamonowego. Są to między innymi niektóre przyprawy, cytrusy, pomidory, wina i czekolada.
Poza medycyną balsam peruwiański od dawna cieszy się uznaniem w kosmetyce i przemyśle zapachowym. Jego charakterystyczny, ciepły aromat cynamonu i wanilii sprawia, że jest chętnie stosowany jako składnik perfum, mydeł i kosmetyków pielęgnacyjnych. Przez wiele lat był powszechnie dodawany do kremów, balsamów i produktów do pielęgnacji skóry.
Jednak właśnie w tym kontekście ujawnił się jego główny problem. Okazało się, że obok właściwości leczniczych balsam peruwiański wykazuje silne reakcje uczuleniowe, za które odpowiedzialny jest zawarty w nim benzoesan koniferylu. W konsekwencji wiele regulacji europejskich ograniczyło lub wyłączyło jego stosowanie w kosmetykach. Dziś jest stosunkowo rzadko spotykany w produktach kosmetycznych przeznaczonych do bezpośredniego kontaktu ze skórą.
Warto wiedzieć, że balsam peruwiański bywa też składnikiem farb olejnych oraz – rzadziej – aromatów spożywczych. Jego naturalne związki zapachowe (wanilina, kwas cynamonowy) mogą być obecne w produktach oznaczonych jako „naturalne aromaty” bez bezpośredniego wymieniania balsamu peruwiańskiego z nazwy, co utrudnia życie osobom z alergią.
| Grupa pacjentów / sytuacja | Zalecenie |
|---|---|
| Stwierdzona alergia na balsam peruwiański lub jego składniki | Bezwzględne przeciwwskazanie |
| Dzieci poniżej 6. roku życia | Nie stosować |
| Kobiety w ciąży | Nie stosować bez konsultacji z lekarzem |
| Kobiety karmiące piersią | Brak danych; ostrożność wskazana |
| Aplikacja w okolicach oczu | Bezwzględnie przeciwwskazana |
| Aplikacja na błony śluzowe | Tylko preparaty specjalnie przeznaczone |
| Rany przewlekłe | Ostrożność – ryzyko uczulenia |
W przypadku pojawienia się objawów alergii (zaczerwienienie, świąd, wysypka) w miejscu stosowania preparatu należy niezwłocznie przerwać leczenie i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Balsam peruwiański pełni obie role – jest naturalnym surowcem roślinnym pozyskiwanym z kory drzewa woniawca balsamowego, a jednocześnie substancją czynną zarejestrowanych produktów leczniczych. Dostępny jest zarówno jako czysty surowiec recepturowy (do sporządzania preparatów w aptece), jak i jako składnik gotowych leków dostępnych bez recepty, takich jak maści czy czopki.
Tak, większość preparatów zawierających balsam peruwiański dostępna jest bez recepty. Należą do nich między innymi maści stosowane na odleżyny, oparzenia i odmrożenia. Jednak w przypadku wątpliwości – szczególnie przy rozległych ranach, podejrzeniu alergii lub braku poprawy po kilku dniach leczenia – zawsze warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Czas leczenia zależy od wskazania i powinien być ustalony indywidualnie. Przy niepowikłanych oparzeniach czy odmrożeniach stosowanie przez kilka do kilkunastu dni zazwyczaj przynosi poprawę. Przy odleżynach lub owrzodzeniach leczenie może być dłuższe. Jeśli po 2 tygodniach stosowania nie widać poprawy, konieczna jest konsultacja lekarska w celu zmiany lub weryfikacji terapii.
Tak, w przypadku potwierdzonej alergii na balsam peruwiański sama eliminacja kosmetyków i leków może nie wystarczyć. Wiele produktów spożywczych zawiera związki chemicznie pokrewne składnikom balsamu: są to między innymi towary bogate w eugenol, kwas cynamonowy czy wanilinę. Do produktów wymagających ograniczenia lub eliminacji należą niektóre przyprawy (cynamon, goździki, pieprz), cytrusy, pomidory, ketchup, wina, czekolada i produkty z naturalnym aromatem wanilii. Szczegółowe wskazania dietetyczne powinien opracować alergolog lub dietetyk kliniczny.
W przypadku świeżych, niezanieczyszczonych ran ciętych balsam peruwiański nie jest pierwszym wyborem – do podstawowego oczyszczenia ran lepiej sprawdzają się inne środki antyseptyczne. Balsam peruwiański sprawdza się natomiast doskonale w kolejnych etapach gojenia: gdy rana zaczyna się ziarninować i wymaga wsparcia procesów naprawczych. Przy dużych lub głębokich ranach zawsze konieczna jest ocena lekarska.
Test płatkowy (patch test) to badanie alergologiczne polegające na przyklejeniu do skóry pleców specjalnych plastrów zawierających potencjalne alergeny, w tym balsam peruwiański. Po 48 i 72 godzinach ocenia się, czy wystąpiła reakcja zapalna. Badanie jest wykonywane przez alergologów i dermatologów. Jeśli pacjent ma w wywiadzie reakcje skórne po stosowaniu kosmetyków lub leków, test płatkowy przed rozpoczęciem terapii balsamem peruwiańskim jest wskazany.
Tak – balsam peruwiański jest składnikiem czopków doodbytniczych stosowanych w leczeniu hemoroidów i świądu odbytu. Działa miejscowo, łagodząc stan zapalny, odkażając śluzówkę i redukując świąd. Przed samodzielnym zastosowaniem warto jednak skonsultować się z lekarzem, ponieważ objawy hemoroidów mogą być podobne do objawów innych schorzeń wymagających odrębnego leczenia.
